X
تبلیغات
امپراطوران آنلاین
دوشنبه 29 خرداد‌ماه سال 1391 ساعت 05:19 ب.ظ

...

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
چهارشنبه 26 فروردین‌ماه سال 1388 ساعت 07:14 ب.ظ
 فولون کسک که خونش پشتی سبزه میدونس
با اینکه قارونی شهرس لبش آونگونس

 

کسی میونی لباش خنده تا حالا ندیدس

کلافی سر به گمس،سرش آویزونس

 

اگر چه دم میزند دائم از مسلمونی

خودش خبردارد ازخود که نامسلمونس

 

همش میدد با تکبربه این و اون فرمون

به خاطرش همه مورند و اون سلیمونس

 

نه هی تو سرما و گرما به دنبالی پولس؟

لباش چو پوسه انارس لپاش بادمجونس

 

همش به فکری بچاپ وبچاپی خلقی خداس

نه فکری زن،نه بچه،نه ننه،نه ننجونس

 

حسابی من ندارم از چیزاش فقط میدونم

زیمیناش از سری پل، تا منار جنبونس

 

با ثروتی که دارد میخورد نونی خالی

تو بخیالد که خوراکش پلوفسنجونس

 

خدا خدا میکونم روبرو نشم با اون

کسی که باش،بی شیند تا ابد پشیمونس

 

زنش که دختری میرزا جوادی عصارس

می گد که بااینکه آدم نیست یه پارچه حیوونس

 

کسی که دنبالی جمعی طلاس (جمشیدی )

اگر سکندری دهرس همش پریشونس

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
چهارشنبه 26 فروردین‌ماه سال 1388 ساعت 01:11 ق.ظ
استاد اکبر جمشیدیانشاعر طناز اصفهانی


شکر پاره‌ی اصفهانی و تنگ نمک آنچنانی در خانه‌ای قدیمی در اصفهانی به دنیا آمد، او نه تنها میراث دار زبان پرکنایه و استعاره‌ی اصفهان که اسباب تعالی آن هم بود.

زندگی را که آغاز کرد هنوز پنج، شش ساله نشده پدر را از دست داد و شاید بخاطر سختی‌های روزگار بود که رو به طنز آورد، چرا که آن کس که می‌خندد، دلش پر درد است.

پدر او مردی بود اهل مطالعه با سر سوزن ذوقی و خرده استعدادی در ادبیات او عاشق حافظ بود و مدام با دیوان و اشعار او عشق ورزی می‌کرد.

استاد اکبر جمشیدیان به قول خودش که می‌گفت: «تا یاد دارم کار کرده‌ام» سال‌ها در کارخانه زاینده رود کار کرد.گرچه محل کارش در سالن بافندگی بود، اما هرگاه که فرصتی می‌یافت به بیسوادان نیز سوادی آموخت. همین امر باعث شد تا مرحوم «جلال برجیس» پس از بنیان نهادن مدرسه‌ی فروغ در اصفهان او را به عنوان معلم دعوت به همکاری کند، و این شد که استاد اکبر جمشیدیان مدت 25 سال به امر آموزش در مدرسه فروغ و بهشت کودک مشغول بود. او عاشق مطالعه بود مطالعه را وظیفه‌ی شاعر را خوان و مطالعه کردن می‌دانست، و هماره دیگران را امر به مطالعه می‌کرد، او می‌دانست که خواندن یعنی شریک تجارب و دانش دیگران شدن.

جمشیدی همیشه و همواره دوران کارگری خود را بیاد داشت و درباره‌ی رنج و زحمت کارگران می‌سرود.

پرسند به محشر اگر از حاصل عمر گویم همه این بود، مرا گر ثمری بود

هر روز و شبی از پی نان رنج کشیدم رنج از من بیچاره و گنج از دگری بود

او همیشه و همه حال برای همه روزگاری خوش و جهانی پر از عدالت را آرزو داشت و در شعر‌هایش در پی تجلی چنین جهانی بود

خلق عالم را زهر کیش و نژاد مهربان و شاد می‌خواهد دلم

دودمان مردم بدکیش را تا ابد پر باد می‌خواهد دلم

نوجوان را به راه زندگی سرخوش از ارشاد می‌خواهد دلم

این جهان غرق در بیداد را پر از عدل و داد می‌خواهم دلم

او همچنین خواستار این بود که همه به حق خود قانع باشند و به دست رنج دیگران دست درازی نکنند:

خوش آن زمان که دگر دسترنج محرومان به هر بهانه نگردد ز هر طرف تاراج

جمشیدی به خوبی می‌دانست که بهترین راه مبارزه برای سختی‌ها و مشکلات خندیدن است و بهترین هدیه به مردمان غم زده، شاخه، شاخه‌ی لبخند

دلم خواهد از گفته‌ی خویشتن کنم غرق شادی دل مرد و زن

که هر کس به هر جای شعرم شنید بگوید بود پیک عشق و امید

استاد سید محمد علی جمال زاده، که خود اصفهانی بود و از داستان نویسان بزرگ ایران زمین درباره‌ی مرحوم جمشیدی چنین نگاشته است:

«در مجموعه اشعار اکبر جمشیدی یعنی «برهنه‌ی خوشحال» و «لبخند» که عز وصول بخشید رایحه لطف و عطر اصفهان را داشت و مایه‌ی نهایت مسرت خاطر من اصفهانی دو افتاده گردید، اکنون پس از دو روز و شب این دو کتاب را مطالعه کردم. کتاب جمشیدی عطر اصفهان را برایم آورد و لهجه با جان برابر اصفهانیان را به گوشم رسانید.

بوی عطر زنده رود را برایم زنده کرد، تا همچنانکه زیر آسمان گرفته و سرد ژنو، نشسته‌ام، خود را در ساحل زاینده رود بیابم.»

جمشیدی عهد کرده بود بخندد و بخنداند، تا غم و غصه از جهان رخت بر بندد، 

جهان در صورتی ارزنده باشد که دل سرور و لب پر خنده بادشد

تنها وصیت و سفارش مرحوم استاد اکبر جمشیدی به همه فقط خندیدن بود و غم و غصه را رها کردن 

بین دو لب خنده چو گرد عیان غصه و غم را ببرد از میان 

فایده خنده بود بی شمار چون من آزاده در این روزگار

ترک غم و غصه و آینده من خنده کن و خنده کن و خنده کن

دل به دنیا نبستن و آزاده وار زیستن از دیگر ویژگی‌های مرحوم جمشیدی بود

دور شو از مردم دنیا پرست دامن آزادگان آور بدست

کار دنیا زرق و برق بیش نیست در پی آن، مرد دور اندیش نیست

جان و دل را از هوسها دور کن با قناعت ملک جان معمور کن

او بر این باور بود که نباید به کار دیگران دخالت کرد و از نگاه او این کار خلاف ادب بود و آداب:

«اعجاز بود گر که در این عصر ببینم آن را که به کار دگری کار ندارد.

رضایت به آنچه خداوند به او عطا نموده و سر سپردن به آستانه‌ی حضرت حق و تسلیم امر او بودن از دیگر صفات مرحوم جمشیدی بود،

شاعر وارسته و آزاده‌ام اندر این ره امتحانها داده‌ام

راه تسلیم و رضا بگزیده‌ام خیر خود را اندر این ره دیده‌ام

او با همه با رویی گشاده و خنده بر لب برخورد می‌نمود و چنانکه با کسی شوخی می‌کردم احترام او را نگاه می‌داشت و هم مناسب گویی می‌نمود.

خانه‌ای مقبول می‌خواهم دلم همسری شنگول می‌خواهد دلم

کم شود پیدا ولی، مادر زنی ساکت و معقول می‌خواهد دلم

هر کسی نوعی پسندد طفل خویش من زاغول ماغول می‌خواهد دلم

استاد اکبر جمشیدیان (جمشیدی) کلام را برای خاطر خوشی مردم می‌خواست او که می‌دانست شاد کردن دل مردم و بندگا خدا چه قدر کار سترگ و عظیمی است، نیت کرده بود که جز برای این کار شعر نسراید:

دلم خواهد از گفته‌ی خویشتن کنم غرق شادی دل مردم و زن

که هر کس به جای شعرم شنید بگوید بود پیک عشق و امید.

استاد اکبر جمشیدی که همیشه در پی کار و تلاش بود، هم خود از تنبلی گریزان بود و هم دیگران را از این کار نهی می‌کرد و بر این باور بود که جز با کار و تلاش نمی‌توان به سربلندی و عزت دست یافت

ای تنبل از چه گوشه‌ی عزلت گرفته‌ای بر گرد خویش تار مذلت تنیده‌ای 

بر خیر و کار پیشه کن و سرفراز باش تا چند سر فکنده به کنجی لمیده‌ای

از زنده یاد استاد جمشیدی طنازی‌هایی البته به خامه تحریر در آمده بر جای مانده است که نام آن کتاب‌ها به قرار زیر است:

«برهنه خوشحال – 1343»، « لبخند – 1347» و «شلوغ و پلوغ – 1373» استاد جمشیدی پس از عمری خنداندن، نقش لبخند خود را در دوازدهم اردیبهشت 1382 به قطعه نام‌آوران، آرامستان باغ روضوان بخشید.

گفتم ای دکتر چرا رنگ رخم مهتابیس

گفت از رنج فراوان است و از بی خوابیس

گفتم ای دکتر دوای درد مخلص چیست، گفت

آب مرغ و ران غاز و سینه‌ی مرغابیس

گفتم ای دکتر کجا اینها میسر می‌شود

از برای آنکه قوتش شلغم و سیرابیس؟

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 21 بهمن‌ماه سال 1387 ساعت 03:00 ب.ظ
آثار تاریخی جِی 
  

لطف الله هنرفردکتر در تاریخ استاد دانشگاه اصفهان 

جِی که در دوران هخامنشیان ‏‏‎گِی و گابه نامیده می‌شد نام قدیم اصفهان است ولی امروز به علت وسعت قابل ملاحظه شهر اصفهان که مخصوصاً در دوره‌های اسلامی تاریخ ایران عظمت و اهمیت فوق العاده حاصل کرده است نام جی تنها به یکی از بلوک اصفهان اطلاق می‌شود که دو ساحل شمالی و جنوبی زاینده‌رود را در بر می‌گیرد . قسمت واقع در شمال رودخانه را جِی و قسمت واقع در جنوب آن را ابرزِ رودِ جِی می‌نامند . بلوک در شمال شرقی آن واقع شده ، حد شرقی جی بلوک براآن و حد غربی آن بلوک سرسبز مارْبین است . زمین این بلوک شیرین و آب آن از زاینده‌رود است و بعضی جاها چشمه و قنات دارد ، چاههای آب آن آب گوارا دارد و حاصل تابستانی خود را اکثر از آب چاه مشروب می‌سازند ، در اراضی جی بیشتر زراعت می‌شود و باغستان آن کمتر است .  
  
محصول آن گندم و جو و ماش و عدس و نخود و ذرت می‌باشد ، در روزگاران پیش محصول پنبه و تریاک ‌آن نیز مشهور بوده مخصوصاً تریاک دو قریه هَفتان و لَفتان که در زمرة بهترین تریاکهای ایران به شمار می‌رفته است. روستاهای جی که هنوز نام قدیمی و تاریخی خود را حفظ کرده‌اند و این اسامی باید هم چنان حفظ شود به شرح زیر است‌: 

آسنجان . اََبر . ارداجی . باطان . برتیان . بوزان1 . بیجی . پزْوه . پنارت . جوهران . خاتون آباد. خابجان . خوراسگان ( که پنبة کاغذی آن معروف است ) . زَردَنجان ( آب برخوار در شمال جی و بلوک قهاب آن از مادی جی سات ) سنجوان سور یا سمسورْ ( خربزه و طالبی آن مشهور است ) سنجوان مرّه . سوارچی . سوار دز ( اصفهور دز ) سودان . قلعه برتیانچی . طامه ( امتداد خیابان چهار باغ که از فلکه پهلوی به بعد به نام خیابان کاوه نامیده می‌شود مستقیماً به طامه منتهی می‌گردد ) . قلعه نو . کنگاز . اتشاران . خورشاد . لفزاآن . زاآن . چنگان . هستیان . کلمخواران . هرمنجد . ازیسان . کرد آباد . ساسان . منجان . بادرنگی . کند آمیز . دهمرّتین ( ده مرد ) باترقان . جیران . کوهسار . فرسان .  

آثار برجا مانده برج و باروهای جی در قریه شهرستان 
 
ساحل جنوبی زاینده رود بین پل شهرستان در مشرق و قریه دستگرد در مغرب ( برزرودجی ) نام داشته است که حد شمالی آن بستر زاینده‌رود و حد جنوبی کوهستان هزار دره و کوه صفه می‌باشد و بر مقیاس قدیم عرض این ناحیه را نیم فرسخ و طول آن را دو فرسخ ذکر کرده‌اند . چهار باغ بالا و باغ عباس آباد یا باغ هزار جریب ( محل فعلی دانشگاه اصفهان ) و باغ وسیع سعادت آباد ( بین پل الله وردی خان تا پل خواجو ) و عمارت مشهور هفت دست و آینه‌خانه و نمکدان و سایر قصرهای باغ سعادت آباد و سرباز‌خانه فعلی اصفهان و فرح آباد جزء برزر رودجی محسوب می‌شود و دستگرد وسیچان و حسین آباد و قینان و مارنان و جلفا از قصباب و روستاهای مشهور آن به شمار می‌رفته است .در این قسمت از جی نیز گندم و جو و حبوبات کشت می‌شده و باغهای میوه فراوان داشته که هنوز هم باقی است و مخصوصاً تاکستانهای جلفا و دستگرد هنوز هم انگور خوب و فراوان دارد و بهترین خیار اصفهان را در دستگرد به عمل می‌آورند . 

وجه تسمیه جی : 

مفضل بن سعد بن حسین مافروخی اصفهانی 2 صاحب رساله محاسن اصفهان که کتاب خود را در نیمه دوم قرن پنجم هجری و به روزگار سلطنت ملکشاه سلجوقی در اصفهان به رشته تحریر در آورده است به نقل از کتاب اصفهان حمزه اصفهانی 3 درباره وجه تسمیه جی چنین ذکر می‌کند که این مدینه را اسکندر بنا فرمود بردست معماری جی بن زراده اصفهانی 4 و این شهر به نام او شهرت یافت و بعضی گویند این مدینه مبنی بود پیش از زمان جم ، در وقتی که افراسیاب ترک مداین ایرانشهر را خراب می‌کرد این را نیز خراب گردانید ، بعد از آن خمانی جمه آزاد5 دختر بهمن اسفندیار که پیش از آمدن اسکندر بدان حدود بر تخت بخت ، مملکت در تحت تصرف و فرمان او بود اساس و بنای آن را فرمان فرمود . 

باروی جی و دروازه‌های ان : 

حافظ ابو نعیم 6 در یکی از تألیفات خود به نام ذکر اخبار اصفهان در کیفیت توسعه شهر اصفهان دربارة جی چنین می‌نویسد : 

شهر جی قبل از اسلام شهر مسکونی نبود بلکه قلعه‌ای بود برای اهالی دهات روستای جی و مردم در شهر قه زندگی می‌کردند تا آن که اسلام آمد و اعراب شهر « قه » را خراب کردند و هر کسی از اهالی آن شهر باقی بماند به شهر جی کوچ کرد و بنابراین ، آن قوم نخستین اقوامی هستند که در آن شهر سکونت اختیار کردند . 

نخستین خانه‌ای که در شهر جی بنا شد خانه « مطیار » بود به فرمان کسری پرویز در آن هنگام که مطیار قسطنطنیه را برای او گشود و پس از انتقال مردم شهر قه به جی خانه‌های دیگر نیز بنا شد . 

مساحت شهر جی : حافظ ابو نعیم درباره شهر جی چنین ادامه سخن می‌دهد : 

دوره باروری آن دو هزار نی بوده پس مساحت شهر دو هزار جریب بوده است زیرا قطر شهر سیصد و بیست نی است و چنانچه نصف قطر آن را در نصف دائره‌اش ضرب کنیم حاصل هشتاد هزار نی می‌شود که عبارت از دو هزار جریب باشد و در باروی آن یکصد و چهار قصر ( کوشک ) بوده که هر یک به صورت برجهائی منحنی و فراخ با فواصلی ثابت از سور « حصار » شهر بنا شده 7 و از باب (دروازه ) خور تا باب « یهودیه صغری » یک هزار و یکصد ذراع و در میان این دو دروازه هیجده برج واقع بوده و از آنجا تا دروازه تیره یک هزار و یکصد ذراع و مابین آنها سی و سه برج و از آنجا تا دروازه اسفیس یک هزار و سیصد ذراع و در میان ، بیست و چهار برج و از آنجا تا دروازه « خور » یک هزار و چهارصد ذراع و در میان ،‌سی و پنج برج ، بنابراین دوران شهر جی هفت هزار و یکصد ذراع 8 و به ذراع دست ، ده هزار و ششصد و پنجاه ذراع و طول آن یک هزار پانصد و عرض یک هزار و هفتصد و پنجاه و دو ذراع بوده است . 

این مساحت به شرحی که ذکر شد از محمد بن لره حسابدار است . 

ما فروخی اصفهانی در رساله محاسن اصفهان خود درباره باروی جی چنین نوشته است : 

بعد از وفات خمانی ملکه ، رایت اسکندری بدان جا نزول فرمود ، یک نیمه بارو صورت ارتفاع یافته بود ، اسکندر چون آنجا عمارتی زیادت ندید و ارادت عمارت نداشت بر قرار بگذشت ، بعد از آن بر آن منوال حال شهریاری و روزگار منتهی شد به نوبت دولت فیروز بن یزدجرد ، و صورت آن بود که فیروز فرمان فرستاده بود به آذر شاپوران پسر آذر مانان ، پهلوان از دیه هرستان 9 از روستای ماربین جد ما فروخ بن بختیار ( که حد صاحب رساله محاسن اصفهان بوده است ) به اتمام باروی مدینه جی و این حال پیش از اسلام بود به صد و هفتاد سال . 

آذر شاپوران بر مقتضاء فرمان‌بنای باروی را تمام کرد و شرف10 و مواضع مقاتله و تیر گذارها را کما ینبغی و شاید مرکب و مرتب ساخت و چهار در بر آن تعلیق کرد یکی دروازه جور 11 نام کرد  
 
برابر میدان بازار دوم دروازه ماه که دروازه اسفیش می‌گویند و سوم دروازه تیر که تیره می‌خوانند و چهارم دروازه جوش که معروف است به دروازه جوسودان و در پهلوی آن دیهی بنا کرد نام آن آذر شاپوران و در آن دیه سرایی عالی در حال عمارت آورد و در باغ سرای ایوانی رفیع برافراشت و آن را آتشکده ساخت و آن دیه بر آن وقف کرد 

و از غرائب آن بنا یکی آن است که نیر اعظم را به وقت وصول به اول درجه جدی‌، مطلع مشرق دروازه جور باشد و مغرب دروازه جهودان و به اول درجه سرطان ، مشرق آفتاب دروازه ماه باشد که آن را اسفیش می‌خوانند و مغرب تیره و عرض اساس و پهنای باروی شست خشت بود بیرون از فرهیزها 12 به شیفتق 13 محکم و ملزق گردانید . 

و بعضی متقدمان آورده‌اند که بر دری از درها دیدیم که نوشته بود برین سیاق : اشتادویر 14 موکل بر گلیکران 15 و قیاسان گوید که بهای نان و خورش عمله و کارکنان این باروی مدت عمارت به مبلغ ششصد هزار درم رسید . 

و بعضی دیگر گویند رقعی از آن موکل بیرون آمد مبلغ پنجاه هزار درم استرداد کرده بر خرج عمارت فرهیزها و گل شیفتق صرف نمودند16 .  

منظره فعلی پل جی که امروز آنرا پل شهرستان مینامند 
  
ابو علی احمد بن عمر رسته اصفهانی که در قرن سوم هجری می‌زیسته در کتاب خود به نام « الاعلاق النفیسه » درباره شهر جی چنین می‌نویسد : طول آن نیم فرسخ و وسعت آن دو هزار جریب است و چهار دروازه دارد ، اول دروازه خور و آن را دروازه زرین رود هم می‌گویند که اسم قدیم رودخانه است دوم دروازه اسفنج سوم دروازه طیره « تیره » چهارم دروازه یهودیه . این نویسنده شماره برجهائی که در باروی شهر بین هر دو دروازه بوده و فاصله هر برجی را از برج دیگر به ذراع معین کرده است 

توصیف جی از خلال نوشته‌های سیاحان خارجی : 

شوالیه شاردن فرانسوی Chardin که در اواخر عهد شاه عباس دوم و اوائل سلطنت شاه سلیمان در اصفهان بوده است در مورد قریه شهرستان از قراء معروف جی که بزرگترین قریه آن بوده است و به همین مناسبت نام جی در نوشته‌های چند قرن اخیر تحت الشعاع آن قرار گرفته چنین می‌نویسد : 

« قریه شهرستان یکی از بزرگترین دهکده‌هائی است که مانند ‌آن در هیچ کشوری در دنیا نیست ، طوا آن قریب یک فرسخ و باغهای میوه زیادی دارد ، این ده در مشرق شهر و کنار رودخانه است که پل بلند و کم عرضی بر روی آن قرار دارد و نزدیک آن ویرانه‌هائی از بناهای بزرگ وجود دارد و چنان که در تواریخ نوشته شده در روزگاران پیش شهر بزرگی بوده است . »  
پل جی که امروز آنرا پل شهرستان مینامند با منظره اطراف آن نقاشی سمبات کوریقیان
 
اوژن فلاندن Eugene Flandin که در سال 1840 میلادی برابر با 1255 هجری قمری و در دوران سلطنت محمد شاه قاجار در اصفهان بوده است در سفرنامة خود دربارة شهرستان جی چنین می‌نویسد : 

  « شهرستان از دو کلمه شهر و استان تشکیل شده که بر روی هم جائی را گویند که در آن بنائی ساخته باشند . تاریخ نویسان شرق اظهار می‌دارند که محل شهر اصفهان را ابتداء‌در این قریه تعیین کردند که سپس تغییر یافت و به جای فعلی اصفهان مستقر شد ، نمی‌شود این عقیده را قبول کرد چه آثاری از تأسیس آن مشهود نمی‌گردد اما از وضعیت محلی که در ساحل زنده رود دارد و طرز تقسیم آب رودخانه و پل بزرگی که بر روی رودخانه کشیده شده و دو ساحل را به هم متصل می‌سازد معلوم می‌شود شهرستان مهم بوده است شاید عده زیادی از ساکنین آن ترک وطن گفته و به شهر جدید رفته باشند . در نتیجه بعد از مدتی به کلی از اسم و رسم افتاده و به صورت فعلی در آمده است . در بین آثار بر جای مانده آن هنوز مسجدی کوچک برجاست که گنبد و مناره دارد17.  

آثار بر جای مانده بفعه الراشد بالله در جی 
  
دیولا فوآ Dieulafoy که حدود چهل سال بعد از اوژن فلاندن در سال 1881 میلادی برابر با 1298 هجری قمری در اصفهان بوده و سفرنامه او مشهور است دربارة شهرستان جی چنین می‌نویسد :  

  در 18 سپتامبر آخرین گردش و سیاحت ما در شهرستان صورت گرفت ، شهرستان ، قدیمی‌ترین محلات اصفهن است که در محل جی قدیم واقع شده و امروز از شهر اصفهان به اندازه دو فرسنگ فاصله دارد 18 برای رفتن به شهرستان باید در ساحل زاینده رود راه پیمود و از محله موسیم به عباس آباد عبور کرد ، این محله هم مانند جلفا از محلات خارج شهر اصفهان محسوب می‌شود و پر آب و اشجار است ، باری ما پس از عبور از این محله و یک ساعت راه‌پیمائی به مقابل منار با شکوهی رسیدیم که متجاوز از 39 متر ارتفاع داشت و با کتیبه موزائیک یک‌رنگ زینت یافته بود ، امامزاده‌ای هم در آنجا هست که در مقابل مرور زمان و زیان دست انسان مقاومت کرده و کمتر خرابی در آن راه یافته است مخصوصاً طرز بنای سقف آن قابل توجه است و چون از تزئینات خارجی عاری می‌باشد خمیدگی طاق آن که ایرانیان در معماری آن هنر خاصی بروز داده‌اند به خوبی دیده می‌شود19. 

 آثار تاریخی جی سارویه 

  سارویه نام بنائی بسیار قدیمی در جی بوده است که نویسندگان تاریخ قدیم اصفهان عموماً از آن یاد کرده‌اند از جمله ابن رسته در قرن سوم هجری چنین می‌نویسد : 

  در شهر جی بنای کهنه‌ای به شکل قلعه وجود داشته است موسوم به ساروق یا سارویه و این اسم نظیر اسم قلعه همدان است ، ابن رسته می‌گوید چون این بنا بسیار کهنه است نمی‌توان بانی آن را معلوم کرد و گویند قبل از طوفان نوح ساخت شده است .  
منظره بقعه الراشد بالله و مناره شهرستان نقاشی و ترسیم پاسکال کست معمار و باستانشناس فرانسوی در نیمه دوم قرن نوزدهم میلادی
 
حمزه اصفهانی در قرن چهارم هجری توضیح بیشتری راجع به این قلعه بسیار قدیمی اصفهان در جی می‌دهد و اینست آن چه که حمزه در کتاب خود به نام « سنی ملوک الارض و الانبیاء‌» آورده است : 

  از حوادث سال 350 هجری قمری این که در این سال قسمتی از بنای موسوم به سارویه در داخل بخش جی اصفهان خراب شد و اطاقی از آن نمایان گردید که تقریباً پنجاه عدل کتاب از پوستهائی کتابت شده بود که مردم آن نوع خط را تا آن وقت ندیده بودند ، کسی نمی‌دانست که چه وقت این کتابها در این محل قرار داده شده است تا این که کتابی از ابو معشر منجم موسوم به کتاب « اختلاف الزیجات » به دست آمده که در آن چنین نوشته شده بود : سلاطین آن قدر توجه و عنایت به حفظ دانشهای بشری داشته‌اند که برای نگهداری آنها از شر حوادث زمینی و آفات جوی ، اوراقی را انتخاب کردند که در مقابل حوادث روزگار پایدار و از تعفن و اندراس بر کنار ماند، این خواص در پوست درخت خدنگ که به نام توز موسوم است یافتند . 

  مردم کشورهای هند و چین و بلاد مجاور آنان نیز از ایرانیان اقتباس نموده و از توز برای کتابت استفاده نمودند و چون این پوست خیلی محکم و نرم و دوام داشت مدت مدیدی در وتر کمان برده می‌شد .  

جزئیات مناره زیبای سلجوغی شهرستان از پاسکال کست 
 
پادشاهان ایران پس از انتقال علوم بر روی پوست درخت خدنگ ، در صدد بر آمدند که در روی زمین شهری پیدا کنند که خاک آن زود فاسد نگردد و از زلزله و خسوف بر کنار باشد این بود که تمام اطراف مملکت را جستجو نمودند ، در زیر آسمان شهری که واجد این اوصاف باشد به جز اصفهان یافت نشد و در نقاط مختلف این شهر بخشی بهتر از بخش جی و در جی محلی که سالیان دراز پس از آن به نام قهندز موسوم گردید و در داخل بخش جی بود پیدا نکردند و در این محل بود که علوم و دانش‌های خود را در آن قرار دادند و این محل تا امروز باقی و به نام سارویه موسوم است ، و از روی همین بنا بود که مردم به بانی و تاریخچه آن پی بردند ، تفصیل این اجمال آن که سالها قبل از زمان ما ( مقصود ، زمان ابو معشر منجم است ) قسمتی از این بنا خراب شد و چند اظاق تودر تو از آن نمایان گردید که همه از گل آهک ساخته شده بود ، در این اطاقها مقدار زیادی از کتب خیلی قدیمی که همه روی پوست توز نوشته شده و با خط فارسی قدیم انواع علوم روی آن کتابت شده بود ظاهر گردید . 

  بعضی از این کتابها به دست کسانی که آشنا به این نوع خط بودند افتاد ، در بین کتابها کتابی بود متعلق به یکی از پادشاهان قدیم ایران و در آن نوشته شده بود که قبل از آمدن طوفان به طهمورث پادشاه دوستدار دانش و اهل علم خبر دادند که بارانهای متوالی و فراوان نازل می‌گردد ، فاصله آغاز سلطنت طهمورث تا شروع این حادثه جوی ، دویست و سی و یک سال و سیصد روز بوده است . از روزی که طهمورث به سلطنت رسید پیوسته او را از وقوع این حادثه می‌ترسانیدند و لذا او هم دستور داد مهندسین ،‌محلی را که از حوادث بر کنار و ضمناً خاک و هوای آن زود فاسد و خراب نگردد انتخاب کنند . 

پس از آن که در داخل شهر جی ، محلی که بعداً به سارویه شناخته شده و اکنون پابرجاست انتخاب نمودند ، از کتابخانه خود علوم مختلفی را به روی توز نقل کرده و در یک طرف از این بنا ( یعنی سارویه ) قرار دادند تا پس از فرو نشستن طوفان ، مردم بتوانند از این دانش‌ها استفاده نمایند . 

سپس حمزه اصفهانی از قول ابو معشر مطالبی راجع به ادوار هزارات و کتاب زیج شهریار نقل می‌کند و در پایان می‌نویسد : تا این جا گفتار ابو معشر منجم دربارة بنائی که تا امروز در اصفهان برپاست ختم می‌گردد ، بعد اضافه می‌کند که ابو معشر منجم قسمتی از این بنا را که هزار سال کم و بیش از خرابی آن می‌گذرد وصف کرده است . 

و اما آن چه در سال 350 هجری قمری از این بنا خراب گردید اطاقهای دیگری بود که کتابهای بزرگی در آنها پیدا شد ، این کتابها را نه کسی می‌توانست بخواند و نه خط آنها شبیه به خطوط ملل مختلف بود . 

خلاصه سخن آن که بنائی که اکنون در یکی از شهرهای مشرق زمین برپاست از آثار و ابنیه شگفت مشرق زمین است چنان چه اهرام مصر از ابنیه عجیب مغرب زمین می‌باشد 20 . 

در فصل چهارم کتاب تاریخ « سنی ملوک الارض و الانبیاء » در ذیل نام طهمورث زیباوند نیز به نام سارویه و زمان آن به شرح زیر اشاره شده است : 

معنی زیباوند انه شاکی السلاح و بنی مدینه بابل و قهندز مرو ،‌و فی بعض النسخ انه بنی کردیندادوهی مدینه من مدن المدائن السبع و انا اقدر کرد ابادالتی علیها دستان اندرسوا کردآباد ، فصفحوا لفظه الاسم ، و بنی باصفهان بنیتین عظیمتین سمی احداهما مهرین و الاخری سارویه فاما مهرین فانه صارمن بعد اسماً لرستاق تحت هذه البنیه کان یسمی قبل ذلک کوک و اما سارویه فانه احاطه بها بعد الوف سنین سور مدینه جی و هما بعد قائما الاثر21 . 

در فصل حواشی و اضافات تاریخ راحه الصدور و آیه السرور در تاریخ آل سلجوق تألیف راوندی ضمن توضیح اصطلاح « توز » از قول بیرونی راجع به مکتوباتی که در حصار سارویه به دست آمده چنین نقل شده است. 

قال البیرونی وجد فی زماننا بجی مدینه اصفهان من اتلال التی انشقت عن بیوت مملوه اعدالاکثیره من لحاء الشجره التی یلبس بها القسی و الترسه و تسمی التوز مکتوبه بکتابه لو یدر ماهی و ما فیها « الاثار الباقیه صفحه 34 »22. 

  

پل شهرستان 

قدیمی‌ترین پلهای زاینده رود پل شهرستان است که در بلوک جی و حدود چهار کیلومتری مشرق شهر اصفهان قرار دارد ، از دو جاده‌ای که در شمال و جنوب بستر زاینده رود از مغرب به مشرق کشیده می‌شود می‌توان از پل شاهی ( پل خواجو ) به این پل رسید ، پل شهرستان بر روی صخره‌های طبیعی بستر رودخانه بنا شده و ارتفاع آن از کف رودخانه جلب توجه می‌کند ، عرض پل در هیچ نقطه به پنج متر نمی‌رسد و فقط کاروانها از روی آن عبور می‌کنند ، امروز آن را منحصراً پل شهرستان می‌نامند ولی در روزگاران قدیم جسر حسین و پل جی هم نامیده می‌شده . از نویسندگان قدیم مفضل بن سعد بن حسین مافروخی اصفهانی در کتاب خود به نام محاسن اصفهان از این پل به نام جسر حسین یاد کرده است و قصوری را که نزدیک این پل بنا شده بود مانند قصر خصیب و قصر مغیره و قصر یحیی چنان کهاز اشعار زیر بر می‌آید ستوده است : 
اجش الرعد منهمر العزالی  
سقی قصر المغیره کل دان 

فاکناف المصلی فالتلال  
الی جسر الحسین فشعب تیم  

فمرج الخندقین فذات ضال23  
فجزعی زرنرود فقصر یحیی 


به عقیده بعضی از مورخین و باستان‌شناسان پل شهرستان دارای اساس و بنیاد ساسانی است ، در دورة دیلمیان و سلخوقیان تنها پل مهم زاینده‌رود در داخل شهر اصفهان بوده و یقیناً در دوره‌های مزبور تعمیراتی از آن به عمل آمده و آثاری بر آن افزوده شده است . پل شهرستان همیشه واسطه ارتباط جی در شمال بستر زاینده‌رود با برزرودجی در ساحل جنوب این رودخانه بود . 

  
بقعه الرّاشد بالله 

در نزدیکترین فاصله قریه شهرستان جی تا ساحل زاینده‌روددر محوطه‌ای که از سطح جاده‌های مجاور آن کمی مرتفع‌تر است آثار یک بنای قدیمی و دیوارهای مخروبه و یک گنبد آجری مشاهده می‌شود ، در داخل این گنبد صورت دو قبر موجود است که به دور آنها ضریحی چوبی قرار دارد و اهالی قریه آنها را به نام شاهزاده ابراهیم و حسین بن حسن بن علی زیارت می‌کنند در حالی که مورخین عموماً این مقبره را آرامگاه الراشد بالله خلیفه عباسی معرفی کرده‌اند که در رمضان سال 532 هجری به دست باطنیه در جی به قتل رسیده و در همین محل فعلی مدفون شده است . 

الراشد بالله فرزند المستمر شد بالله خلیفه عباسی است که در اندیشه تجدید قدرت خلفای عباسی با سلاطین سلجوقی مانند سلطان محمود بن محمد ( 511 – 525 ) و غیاث الدین مسعود بن محمد ( 527 – 547 ) مواجه گردید ، سلطان محمود همان کسی است که چندی بغداد را در حصار داشت و خلیفه را به دشنام زشت یاد کرد . مسعود هم خلیفه المستر شد را که می‌خواست بر عراق مستولی شود در جنگی که در آذربایجان واقع شد شکست داد و در مراغه او را تحت نظر گرفت تا برج یک ساله را او بستاند و خلیفه در همین شهر در تاریخ 17 ذی القعده سال 529 هجری به ضرب کارد یکی از فدائیان از پای در آمد . 

بعد از قتل المستمرشد فرزندش الراشد بیش از یک سال خلیفه نبود ( 529 – 530 ) و چون نتوانست به تعهدات پدرش مسترشد در پرداخت باج به مسعود عمل کند و علاوه بر این به تحریک داود سلجوقی فرزند محمود که مدعی مسعود بود با آن سلطان از در خلاف در آمده بود گرفتار خشم مسعود گردید چنان چه سلطان مسعود بغداد را محاصره کرد و خلیفه از بیم او به موصل گریخت و پادشاه سلجوقی وی را از خلافت خلع کرد و عم وی المقتفی لامر الله ( 540 – 530 ) را به خلافت نشاند و خود به جنگ داود و راشد رفت و آنان را نزدیک اصفهان شکست داد . 

در سال 532 راشد از موصل به آذربایجان پیش داود رفت و اتابک فارس و بعضی دیگر از امراء هم که از مسعود ترس داشتند دور داود و راشد را گرفتند و به جنگ مسعود آمدند ، مسعود در شعبان این سال آنها را نزدیک دینور شکست داد ، راشد با داود به خوزستان آمد و از آنجا به اصفهان رفت و در آن شهر در 25 رمضان سال 532 به دست یک تن از اسماعیلیه به ضرب کارد جان سپرد . 

قدیمی‌ترین مورخی که تفصیل قتل الراشد بالله را در شهر اصفهان نوشته است عماد کاتب اصفهانی می‌باشد که در کتاب « تاریخ آل سلجوق » شرح این واقعه را که خود شاهد آن بوده نوشته است ، بنابراین آن چه را او نوشته از روی علم و اطلاع کامل می‌باشد ، عماد کاتب چنین نوشته است :  
  
  الراشد بالله پس از قتل پدرش المستمرشد در ذیقعده 529 در بغداد به خلافت نشست و مدت 9 ماه با ترس و اظطراب زیاد خلافت نمود تا این که سلطان مسعود سلجوقی به بغداد آمد و خلیفه از بغداد فرار کرد و مدت دو سال در این شهر و آن شهر آواره بود و بالاخره به آذربایجان رفت و به داود بن سلطان محمود پناه برد و با قشون وی برای محاصره اصفهان به جانب این شهر شتافت ، در محاصره اصفهان جمعی از فدائیان باطنیه هنگام ظهر روز سه‌شنبه 26 شهر رمضان سال 532 ناگهان بر سر او ریخته و وی را به قتل رسانیدند . 

  عماد کاتب می‌نویسد این حادثه در اوان طفولیت من رخ داد و هنوز خاطره آن در ذهن من باقیست سپس وی شرح مفصل و جالبی از محاصره اصفهان به دست داود سلجوقی و خرابی‌های وارد به این شهر به دست می‌دهد تا آنجا که می‌نویسد : 

  « و دفن الرلشد بالله فی مدینته جی و افردت له تربه فی جامعها و صار الی الیوم موضع قبره عن اشرف مواضعها . » 

  از عبارت « و افردت له تربه » معلوم می‌شود بنای بقعه در همان زمان سلجوقیان بوده و مردم به واسطه عظمت مقام خلافت به زیارت قبر خلیفه توجه مخصوص داشته و آرامگاه او را مکان شریفی می‌دانسته‌اند ، واضح است که پس از گرویدن مردم اصفهان به مذهب شیعه در زمان صفویه قبر الراشد بالله نیز مانند سایر مقابر بزرگان به صورت مدفن یکی از امامزادگان در آمده است 25.  
سر در مسجد سروشفاداران، که در اصل آتشکده بوده و سروش آذران نام داشته است
 قحطی شدید اصفهان و محل آرامگاه الراشد بالله از خلال نوشته‌های مورخین دیگر 

از جغرافی‌نویسان قدیمی کسی که اسمی از مقبره الراشد بالله در شهرستان اصفهان برده یاقوت حموی صاحب کتاب « معجم البلدان » است . وی در جائی که از کلمه جی گفتگو می‌کند می‌نویسد : 

« و فی جی مشهد الراشد ابن المسترشد معروف یزاروهی علی شاطئی نهر زنده‌رود .» 

در تاریخ آل سلجوق در آناطولی نوشته شده است که الراشد بالله به هنگام فرار از مقابل سپاهیان مسعود چون دیهی رسیدند ستوربانی از ملحدان ، خلیفه را بکشت 26 . 

  مؤلف کتاب راحه الصدور و روایه السرور در تاریخ آل سلجوق نوشته است که در این موقع سعد الدوله والی اصفهان بود و مردم از قحطی یکدیگر را می‌خوردند . 

  صاحب کتاب مجمل التواریخ و القصص در ذکر مدفن خلفاء راجع به آرامگاه الراشد بالله می‌نویسد : 

  « الراشد بالله به اصفهان حماء الله من الآفات دفن کرده‌اند . » 

  
منظره داخل و خارج بقعة الراشد 

  منظرة خارجی بقعه الراشد بالله مانند سایر گنبدهای دوره سلجوقی آجری می‌باشد و هیچ گونه تزئینات دیگری نداشته است ولی با مشاهده چند قطعه کاشی فیروزه‌ای جدید که بر گنبد مزبور نصب شده معلوم می‌شود در یکی دو قرن اخیر از طرف مردم قریه که مقبره راشد را امامزاده می‌دانستند اقدام به کاشی گنبد آن هم شده بوده ولی بر اثر عدم مراقبت تدریجاً این کاشی‌ها هم ریخته است .  
 
  گنبد الراشد بالله در داخل تزئیناتی ندارد و با گل سفید رنگ‌آمیزی شده و به طوری که نقل شده است در سال 1316 هجری قمری به وسیله یکی از بانوان قاجار به نام افتخار الدوله از این بقعه تعمیری شده و علی رضای موسوی متخلص به انجم در دو شعر ، تاریخ تعمیر این بقعه را به شرح زیر آورده است : 
گشت باعث بهر تعمیر حرم  
افتخار الدوله از باب کرم 

الف پس سیصد دگر شانزده گفت  
انجم بیدل به تاریخش شگفت 


کتیبه داخل بقعه الراشد بالله به خط کوفی برجسته بر زمینه گچ که بعداً رنگ‌آمیزی شده است مشتمل بر آیه 36 و 37 و 38 از سوره نور است به شرح ذیل : 

  بسم الله الرحمن الرحیم فی بیوت اذن الله و یذکر فیها اسمه یسبح له فیها بالغدو و الاصل رجال لاتلهیهم تجاره و لا بیع عن ذکر الله و اقام الصلوه و ایتاء الزکوه یخافون یوماً تتقلب فیه القلوب و الابصار لیجزیهم الله ما عملوا و یزیدهم من فضله و الله یرزق من یشاء بغیر حساب . 

به طوری که ملاحظه می‌شود نام خطاط کتیبه و تاریخ نصب آن یا ساختمان گنبد ذکر نشده است .  

تزئینات کاشیکاری سردر مسجد سروشفاداران از دوره شاه طهماسب صفوی 
 مناره شهرستان 

  در مجاورت بقعه الراشد بالله و پل قدیمی شهرستان سابقاً مناره‌ای هم از قرن ششم هجری و از دوران سلاجقه وجود داشته است که در ردیف مناره‌های بسیار زیبای اصفهان به شمار می‌رفت این مناره دارای دو پلکان بوده که از یکی بالا می‌رفتند و از دیگری پائین می‌آمدند و از نظر معماری بسیار جالب بوده است ، راه اول مناره از کف زمین شروع می‌شده و راه دوم تقریباً سه متر و نیم بالاتر قرار داشته است ، مناره قطوری بوده و از نظر تزئینات بیشتر به مناره مسجد علی که هم اکنون وجود دارد شباهت داشته است ، بیشتر سیاحان خارجی که از عهد صفویه به بعد به اصفهان آمده‌اند مخصوصاً سیاحانی که در یک قرن اخیر اصفهان را دیده‌اند توصیف این مناره را به دست داده‌اند از باستان شناسان آقای سمیث Myron Smith در مقاله « مناره‌های اصفهان » از ملحقات جلد اول – جزوه دوم آثار ایران از این مناره به نام « مناره شهرستان » و « شاه رستم » یاد کرده است ، دیولافوآ هم این مناره را به نام شاه رستم ذکر کرده است که باید تحریف کلمه شهرستان باشد . پاسکال کست Pascal Cost معمار و باستان شناس فرانسوی که در سال 1840 میلادی برابر با 1255 هجری قمری و در دوره سلطنت محمد شاه قاجار مدتی در اصفهان به سر برده و راجع به آثار تاریخی و هنری این شهر آلبومی مصور تحت عنوان Monuments 

modernes de la Perse تهیه کرده و در فرانسه به چاپ رسیده است از این مناره تصاویر جالبی به دست داده که در این مقاله از نظر خوانندگان عزیز می‌گذرد 27 . 

  
مسجد شهرستان 

  در داخل قریه شهرستان ویرانه‌های مسجد محقری مشاهده می‌شود که فقط کتیبه تاریخی آن به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی رنگ باقی مانده و ساختمان مسجد را به دوره شاه صفی می‌رساند . این کتیبه که به خط محمد رضا امامی مورخ به سال 1042 هجری می‌باشد به شرح زیر است . 

  قال الله تعالی انما یعمر مساجد الله من آمن بالله و الیوم الآخر و اقام الصلوه و آتی الزکوه و لم یخش الا الله فعسی اولئک ان یکونوا من المهتدین فی شهر رمضان المبارک سنه 1042 کتیبه محمد رضا الامامی الادهی . 

  
مسجد سرو شفادران 

  سر و شفادران که در عرف تلفظ « سرش با دران »‌خوانده می‌شود قریه‌ای از قراء‌جی و براآن است که در ساحل شمالی زاینده‌رود واقع شده ، این اسم در اصل « سروش آذران » بوده و محل یکی از آتشکده‌های معروف اصفهان است ، اکنون آثار قابل ملاحظه‌ای ندارد به غیر از مسجد سر و شفادران که بفحوای کتیبه آن در دوره شاه طهماسب اول به وسیله محمد سر وشفادرانی در سال 976 هجری بنا شده ،‌کتیبه سر در این مسجد که قسمتی از کاشی‌های انتهای آن موجود نیست به خط ثلث با کاشی لاجوردی بر زمینه آجری به شرح زیر است : 

  « در ایام خلافت سلطان الاعظم نیر اوج فیض و کرم اختر برج مکارم و نعم السلطان بن السلطان ابو المظفر شاه طهماسب بهادر خان خلد الله ملکه بنا نمود این مسجد را ابن یوسف محمد سر وشفادرانی ، اتمام داد سنه 976 …. میر علی بنا . » 

  در قسمت فوقانی دو اسپر طرفین سر در مسجد در دو لوحه به خط آجری بر زمینه کاشی لاجوردی نوشته شده : 
میر محمد ابن میر علی  
داد این زیب را بعون ولی 


و این اشعار بر در قدیمی مسجد نقش بسته است : 
کسی که خاک درش نیست خاک بر سر او  
محمد عربی آب روی هر دو سرای 

بدین حدیث لب لعل روح پرور او  
شنیده‌ام که تکلم نمود همچو مسیح 

عجب خجسته حدیثیست من سگ در او  
که من مدینه علمم علی در است مرا 

پاورقی 
  [1] - این روستا دارای مسجدی قدیمی است و محراب گچ‌بری عالی آن مورخ به سال 528 هجری از دوران سلاجقه به تهران انتقال داده شده و در موزة ایران باستان نگهداری می‌شود . 
  2 - مفضل بن سعد بن حسین مافروخی اصفهانی صاحب کتاب محاسن اصفهان است که اصل آن به زبان عربی است و رساله‌ایست که مؤلف در وصف اصفهان و ذکر محاسن آن جمع آوری و در ضمن بسیاری از فواید تاریخی و جغرافیائی و ادبی متعلق به موطن خود را در آن جا گنجانده و بیش از همه در فصاحت عبارت و نمودن جنبه هنر انشاء خود در زبان عربی کوشیده و آن را تحفه مجلس فخر الملک بن خواجه نظام الملک والی اصفهان که مردی فضل دوست و شاعر پرور بوده ساخته است .از چند موضع کتاب محاسن به خوبی واضح می‌شود که تألیف آن در ایام سلطنت سلطان معز الدین ابوالفتح ملکشاه سلجوقی ( 465 – 485 هجری )‌و دوره صدارت خواجه نظام الملک طوسی صورت گرفته و در آن ایام حکومت اصفهان با نصره الدین ابو الفتح مظفر ملقب به فخر الملک ( متولد در 434 و مقتول در روز عاشورای سال 500 ) بوده است . 
رساله محاسن اصفهان به وسیله حسین بن محمد بن ابی الرضا علوی آوی در نیمه اول قرن هشتم هجری به فارسی ترجمه شده و از طرف مترجم به خواجه رشید الدین فضل الله همدانی وزیر دانشمند سلطان ابو سعید بهادر خان در سال 729 هجری تقدیم شده است . ترجمه فارسی محاسن اصفهان چون وقایع نیمه دوم قرن هفتم و نیمه اول قرن هشتم ایران به خصوص اصفهان را نیز در بر دارد بر نسخه عربی آن مزیت تمام دارد . مترجم رساله مدتها در اصفهان زندگی کرده و با بزرگان و منتفذین آن شهر مانند خاندان صاعدی و خواجه شمس الدین محمد بن نظام الدین یزدی و امیر مظفر الدین شیخ علی حکام آنجا محشور بوده و از خوان نعم ایشان بهره برده است . 
متن عربی رساله محاسن اصفهان در سال 1312 شمسی به وسیلة استاد دانشمند آقای سید جلال الدین تهرانی انتشار یافته و ترجمه فارسی آن در سال 1328 شمسی به وسیله استاد دانشمند آقای عباس اقبال به ضمیمه مجله یادگار به طبع رسیده و منتشر شده است . 
  3 - ابو عبدالله حمزه بن الحسن مورخ و زبان شناس اسلامی از مردم اصفهان بوده است و پدر و اجدادش در این شهر ساکن بوده‌اند ، حمزه در حدود سال 270 هجری به دنیا آمده و حدود سال 350 تا 360 بدرود زندگی گفته است ، وی بیشتر سالهای عمر خود را در اصفهان گذرانیده و برای تکمیل تحصیلات علمی و ادبی خود طبق معمول زمان چند بار به بغداد سفر کرده و از حوزه‌های درسی آن شهر استفاده کرده است . امروز فقط شماره کمی از نوشته‌های این دانشمند اصفهانی را در دست داریم و با آن که موضوع بیشتر آثار او علم نحو بوده در ادبیات اسلامی به عنوان یک مورخ اشتهار دارد وی کتاب معروفی داشته به نام اخبار اصفهان « اصفهان و اخبارها » که یاقوت حموی در قرن هفتم هجری چند بار از آن یاد کرده و ثعالبی مورخ قرن چهارم و آغاز قرن پنجم بنابر آنچه در کتاب یتیمه الدهر در باب « محاسن شهر اصفهان » می‌گوید این کتاب را در دست داشته و مطالبی از آن نقل کرده است . 
  آخزین سفر حمزه به بغداد در سال 323 هجری بوده و در پایان این سال و اوائل سال بعد بوده است که به مسقط الرأس خود اصفهان مراجعت کرده و در همین سال که شرح قحطی عظیمی را که در اصفهان روی داده است نوشته است و چنین توضیح داده که در اواخر سال 323 و اوائل سال 324 هجری قحطی عظیمی در اصفهان روی داد و به دنبال آن کشتار فجیعی روی نمود به طوری که در دو محله جی و یهودیه بیش از دویست هزار نفر تلف شدند . 
  حمزه کتابهای دیگری مانند التنبیه علی حدوث التصحیف و مجموعه امثال و شرح اخبار ابی نواس و کتاب الامم را نیز به رشته تحریر در آورده و کتاب تاریخ « سنی ملوک الارض و الانبیاء‌» نوشته این مورخ هم اکنون در دست است و به وسیله بنیاد فرهنگ ایران به زبان فارسی ترجمه شده است . 
  وفات حمزه در اصفهان اتفاق افتاده ولی از محل دفن او فعلاً اطلاعی نداریم . 
  4- جی بن زراده « حافظ ابو نعیم » . 
  5- خمانی چهر آزاد « حافظ ابو نعیم » . 
  6- احمد بن عبد الله بن احمد بن اسحاق بن موسی بن مهران اصفهانی سبط احمد بن یوسف البناء‌الاصفهانی معروف به حافظ از اعلام محدثین و از اکابر حفاظ ثقات است که در رجب سال 336 و به قولی 334 متولد شده و وفات وی به اصفهان در صفر یا روز دوشنبه بیست و یکم محرم سال 430 هجری بوده است ، حافظ ابو نعیم در قبرستان قدیمی « آب بخشان » اصفهان مدفون شده و مدفن او نزدیک محله « در شیخ » آنجا که بقعه و خانقاه شیخ ابو مسعود رازی واقع است در باغ بزرگی که سابقاً دارای عمارت وسیعی بوده قرار داشته است . مولی نظام الدین قرشی از شاگردانش شیخ بهایی در قسم ثانی از کتاب رجال خود مسمی به نظام الاقوال می‌گوید قبر او را در اصفهان دیدم و بر لوح مزار او مکتوب بود : 
قال رسول الله صلی الله علیه و آله مکتوب علی ساق العرش لا اله الا الله وحده لا شریک له محمد بن عبد الله عبدی و رسولی و ایدته بعلی بن ابی طالب رواه الشیخ الحافظ المؤمن الثقه العدل ابو نعیم احمد بن محمد بن عبد الله سبط احمد بن یوسف البناء‌الاصفهانی رحمه الله و رضی عنه و رفع فی اعلی علّیین درجته و حشره مع من یتولاه من الائمه المعصومین . 
صاحب روضات به استناد کتاب ( حیله الاولیاء ) که از تألیفات مهم حافظ ابو نعیم است او را از پیروان مذهب شیعه می‌داند . 
قبر شیخ احمد صوفی بناء‌که حافظ ابو نعیم از اسباط اوست در محله« شیخ یوسف » از محلات قدیمی اصفهان می‌باشد و عوام به غلط او را ( شیخ سنا ) تلفظ می‌کنند . ( برای اطلاع بیشتر از حافظ ابو نعیم و تألیفات او رجوع شود به لغت‌نامه دهخدا صفحه 913 و 914 ) . 
  7- و فی سورها من القصور مائه و اربعه قصور و هی بروج معوجه واسعه ثابه من استدراه السور « ابو نعیم » این عبارت در کتاب حافظ ابو شیخ ابن حیّان چنین آمده است : و فی سور المدینه مائه قصر و قد حجب عن السنور الفار بطلسم و من باب حورا ( کذا ) الی باب الیهودیه الصغری الفومائه ذراع … 
  8- فدوران مدینه جی سبعه آلاف و مائه ذراع « ابو نعیم » لکن حافظ ابو الشیخ گوید : و دوران المدینه سبعون الف و مائه ذراع . 
  9- این دهکده هم اکنون نیز در بلوک ماربین در مغرب شهر اصفهان واقع شده و هرستان نام دارد . 
  10- شرف جمع شرفه : کنگره و آنچه بر سر دیوار حصار و قلعه و دیوارهای دیگر سازند ( برهان قاطع ) . 
  11- خور ( به معنی خورشید ) « ابو نعیم » . 
  12- فرهیز ؟ درست معلوم نشد به چه معنی بوده است ، شاید چیزی بوده از نوع جان پناههای امروز « از حواشی مرحوم عباس اقبال بر ترجمه محاسن اصفهان ». 
  13- شیفتق : این کلمه که در متن چاپی ، الفهرست و تاریخ حمزه اصفهانی به صورت شقیق چاپ شده و بدون شبهه همان است که ما امروز « شفته » می‌گوییم و آن مخلوطی از شن و آهک و خاک است که آن را در پی بناها و کف مجاری آبها و غیره به منظور استحکام و بستن راه نفوذ آب می‌ریزند « از حواشی عباس اقبال » . 
  14- اشتاذویه « حافظ ابو نعیم » . 
  15- گلیکران جمع گلیکر که لغتی است در گلکر یعنی گل کار « از حواشی عباس اقبال ». 
  16- پایان عبارت « ترجمه محاسن اصفهان » . 
  17- مقصود از گنبد در اینجا گنبد بقعه الراشد بالله است که در این مقاله ذکر آن خواهد آمد و منظور از مناره ، مناره شهرستان است که فعلاً وجود ندارد . 
  18- دیولافوآ در ذکر این مسافت اشتباه کرده زیرا شهرستان در چهار کیلومتری مشرق اصفهان است . 
  19- ترجمه فارسی سفرنامه دیولافوآ صفحه 321 چاپ تهران . 
  20- رجوع شود به کتاب گنجینه آثار تاریخی اصفهان تألیف نگارنده صفحه 865 تا 870 . 
  21- نقل از کتاب تاریخ سنی ملوک الارض و الانبیاء چاپ بیروت صفحه 31 . 
  22- تاریخ الصدور و آیه السرور چاپ تهران صفحه 496 . 
  23 - کتاب محاسن اصفهان به زبان عربی چاپ تهران صفحه 57 . 
  24 – ابو عبدالله محمد بن محمد بن حامد معروف به عماد کتاب در سال 519 در اصفهان متولد شد ، سالها در شام سکونت داشت و در خدمت سلاطین ایوبی معزز و محترم می‌زیست ، عموم نویسندگان و مورخین وی را به عظمت و بزرگی یاد نموده‌اند ، تحصیلات وی در اصفهان در مدرسه نظامیه انجام گردیده و برای تکمیل معلومات خود به شهرهای مختلف مسافرت نموده و وزارت سلطان صلاح الدین ایوبی را یافته است ، عماد کاتب شافعی مذهب بوده و در مدرسه نظامیه اصفهان مدتی هم تدرسی می‌کرده ، وی فقیه و ادیب بود و در فنون شعر و ادب مهارت داشت ، کتب زیر از تألیفات اوست : 
  1= البرق الشافی در تاریخ در هفت مجلد 2- خریده العصر و جریده اهل العصر در شرح حال ادبا و شعراء 3- دیوان رباعی 4 – دیوان الرسائل 5 – دیوان الشعر در چهار مجلد 6 – زبده النصره و نخبه العصره که از معروفترین آثار اوست 7 – عتبی الزمان که به نام العتبی و العقبی نیز معروف است 8 – کتاب النسل علی الذیل که شرحی است بر کتاب الذیل ابن سمعانی 9 – کتاب نصره الفتره و عصره الفطره در اخبار دولت آل سلجوق و کتابهای دیگر . 
  وفات عماد کاتب در رمضان سال 597 در دمشق اتفاق افتاده و از گفته‌های اوست که : « هیچ کتابی نیست که به یک مرتبه خواندن نیارزد » . 
  25 – اقتباس از شماره 55 و 56 روزنامه سرنوشت مرحوم محمد صدر هاشمی . 
26 – نسخه عکسی کتاب تاریخ آل سلجوق در آناطولی متعلق به کتابخانه دانشمند محترم آقای دکتر امیر حسن یزدگردی . 
27 – به طوری که آقای حسین معارفی معمار ابنیه تاریخی اصفهان برای نگارنده نقل کرده است این مناره زیبای عهد سلجوقی در اواخر سلطنت احمد شاه قاجار به وسیله شخصی به نام سکیّز خان ارمنی که سرپرست ساختمانهای سرباز‌خانه اصفهان بوده خراب شده و مصالح آن در ساختمان این سربازخانه به کار رفته است .

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
شنبه 27 مهر‌ماه سال 1387 ساعت 05:22 ب.ظ

لب زنده رود و نسیم بهار
رخ دلستان و می خوشگوار
چنان بیخ انده ز دل بَر کَنَد
که بیخ ستم، خنجر شهریار

سواحل زاینده رود در اصفهان از صدها سال پیش محل گذران اوقات فراغت مردم بوده است. وجود این رودخانه همچنین پیدایش و آفرینش آثار هنری متعدد و گوناگون در مسیر خود را به همراه داشته است.

نه تنها ساختمان های با شکوه در کنار زاینده رود و پل های قدیمی روی آن از دورۀ ساسانیان تا عصر حاضر به سبب وجود این رودخانه ساخته شده اند، بلکه گردهمایی های مردمی، جشن ها و اعیاد باستانی مانند نوروز، سیزده بدر، جشن گل سرخ و جشن آب پاشان نیز از زمان های قدیم همواره در کنار این رود برپا می شده است. امروزه نیز سواحل زاینده رود در اوقات فراغت به صحنۀ ارائۀ هنر موسیقی و آواز مردمی اهالی اصفهان تبدیل شده است.

اگر چه برای شهرنشین های اصفهان زاینده رود سرچشمۀ احساس و الهام است، در اطراف شهر، این رودخانه از کوههای بختیاری تا کویر شرق اصفهان در مسیر خود زندگی بخش گیاهان و حیوانات نیز بوده است تا این که پس از پیمودن حدود ٤٠٠ کیلومتر حیات خود را در بقایای تالابی به نام "گاوخونی" در خشک زار شرق اصفهان پایان بخشد.

سرنوشت تلخ زاینده رود به اساطیر باستانی مانند داستان هستی بخشی ققنوس و باورهای عرفانی رایج که نیستی خود را با رسیدن به مراد مدلل می کند، شباهت دارد و شاید به همین علت است که مردمان ساکن در مسیر این رودخانه، نیستی آن را نمی پذیرند و بر این باورند که این آب زندگی زا در دور دستهای کویر دوباره به خدمت دیگر انسان ها و موجودات زنده می پردازد.

زاینده رود را می توان از نظر اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، شاهرگ حیاتی شهر اصفهان، بلکه استان اصفهان نامید. گفته می شود چند سال پیش زمانی که به سبب کمبود باران، آب زاینده رود پیش از رسیدن به شهر تمام می شد، برخی از اهالی در سوگ آن می گریستند و به فکر مهاجرت از شهر افتاده بودند تا این که شهر بار دیگر به آب زاینده رود زنده شد.

طول این رود با پیچ و خم هایش از ٣٦٠ تا ٤٢٠ کیلومتر و در مسیرمستقیم ١٧٠ کیلومتر است. عرض رودخانه در ابتدا حدود ١٠ تا ٢٠ متر است که با پیشروی به طرف شهر اصفهان افزایش می یابد.

در طول مسیر زاینده رود که به زنده رود نیز مشهور است پل های زیادی وجود دارد که از زمان ساسانیان به بعد و بخصوص در زمان صفویه ساخته شده است. از میان این پل ها، پل مارنان، سی و سه پل، پل خواجو، پل جویی (چوبی) و پل شهرستان در دل شهر اصفهان قرار گرفته اند.

قدیمى ترین پل زاینده رود، پل شهرستان است که در زمان ساسانیان ساخته شده و در زمان سلجوقیان تعمیر شده است. این پل در چهار کیلومتری شرق اصفهان در کنار روستای قدیمی جی قرار گرفته است. پل ورزنه در نزدیکی تالاب گاوخونی نیز آخرین پل بزرگ برروی این رود جوشنده است.

کرانه های این رود به ویژه در مسیر عبور از شهر اصفهان، محدودۀ پل زمان خان در حدود مرز اصفهان و چهار محال و بختیاری و پشت سد زاینده رود از تفرجگاه های مهم منطقه محسوب می شود. هزاران تن از اهالی شهرهای مجاور در فصل ها و ماه های مساعد سال برای گذراندن اوقات فراغت بخصوص در روزهای تعطیل از آن بهره مند می شوند.

کمبود آب در منطقۀ اصفهان که در گذشته موجب اختلاف اهالی بر سر "حق آب" بوده موجب پیدایش شیوه های مختلفی برای استفاده از این آب در کشاورزی یا برای استفادۀ شخصی شده است.

شیخ بهایی متفکر و دانشمند زمان صفویه برای حل این معضل در منطقۀ شهر اصفهان طرح ایجاد نهرهایی را داد که به نام "مادی" شناخته می شوند. براساس این طرح آب رودخانه در روزها و ساعات خاصی در این نهرها هدایت و از طریق آن به مصرف افراد می رسیده است. امروز زاینده رود آب آشامیدنی شهر یزد را نیز تامین می کند.

افزایش آب زاینده رود همواره آرزوی مردم ساکن در مسیر آن بوده است. آین آرزو که بنا به روایت ها از زمان ساسانیان وجود داشته و تحقق آن با وجود کوشش ها در زمان صفویه ممکن نشد، سرانجام در زمان رضا شاه (١٣٢٧) با ایجاد تونل کوهرنگ که مسیر چشمه های پر آبی را که به سمت خوزستان سرازیر می شدند به سمت شرق هدایت می کند، تحقق یافت. در سال های اخیر ایجاد تونل سوم کوهرنگ نیز در دست احداث بوده است.

خلیل ملکی، نوازندۀ نی و کارشناس تاریخ و فرهنگ اصفهان، که دوران کودکی خود را در کرانه های زاینده رود در منطقه فلاورجان گذرانده است در گفتگویی اهمیت زاینده رود را در حیات اجتماعی و فرهنگی شهر اصفهان بیان می کند.

جهت شنیدن صدای او لطفا بر روی تصویر کلیک نمایید:



منبع : جدید آنلاین

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
شنبه 27 مهر‌ماه سال 1387 ساعت 03:12 ب.ظ

پیش از من و تو لیل و نهاری بوده است       ایران همه خوش به اصفهانی بوده است 

***

بر چهره گل نسیم نوروز خوش است          سوهان و گز و چایی لب سوز خوش است  

*** 

بر چرخ فلک هیچ کسی چیر نشد                         از خوردن آجیل کسی سیر نشد  

***

هر خشت که بر کنگره ایوانی است                         اول گز اصفهان گز کرمانی است  

***

دارنده چو ترکیب طبایع آراست                             بر نرخ گز افزود و از آن هیچ نکاست

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
شنبه 20 مهر‌ماه سال 1387 ساعت 12:00 ق.ظ

اعتراض به عبور مترو از زیر "چهارباغ عباسی" و "سی و سه پل" اصفهان

سخنان غیر مسئولانه کار به دستان در شورای شهر و میراث فرهنگی اصفهان در خصوص گذر مترو از زیر خیابان چهاباغ اصفهان و بی توجهی به خطراتی که بافت تاریخی اصفهان به ویژه میدان نقش جهان ، سی و سه پل و خیابان چهارباغ را که در محور تاریخی اصفهان قرار دارند، تهدید می کند با موج گسترده ای از مخالفت و اعتراض شهروندان اصفهانی و هموطنان دوستدار میراث فرهنگی در همه جای جهان همراه بوده است. در همین مورد گروهی از ایران دوستان با انتشار یک بیانیه اعتراضیخواستار عبور نکردن مترو از زیر چهارباغ عباسی و استفاده از نظرات کارشناسان دلسوز و حفظ حریم لازم برای عبور مترو از حاشیه سی و سه پل و میدان نقش جهان شده اند. هموطنان می توانند برای امضا این بیانیه به اینجا مراجعه نمایند. متن این بیانیه اعتراضی به این شرح است:

هوطنان گرامی ، ایرانیان پاک نهاد و وطن دوست :اصفهان ، شهر زیبای ایران است که آثار تاریخی ، هنری و فرهنگی آن همواره مورد تحسین فرهنگ دوستان و گردشگران خارجی و ایرانی قرار گرفته است . "چهارباغ عباسی " به همراه بناهای تاریخی آن ، "سی و سه پل" و "میدان نقش جهان" از بناهای بی نظیر و کم نظیر اصفهان هستند که میراث جهانی محسوب می شوند و بخشی از فرهنگ و تاریخ کشور بزرگ ایران هستند.

متاسفانه علیرغم الزام قانون بر عبور نکردن مترو اصفهان از چهار باغ عباسی ، صحبتهای اخیر رئیس شورای شهر اصفهان در کنار صحبتهای ضد و نقیض مسئولان سازمان میراث فرهنگی و همچنین وجود شایعاتی مبنی بر آغاز حفر تونل در زیر چهارباغ عباسی موج عظیمی از نگرانی را در بین دوستداران فرهنگ و تاریخ ایران بوجود آورده است .

بر اساس اظهارات قاطعانه ، مستدل و مستند کارشناسان خبره و مستقل، حفر تونل از زیر چهارباغ عباسی در کنار لرزش های ایجاد شده ناشی از حرکت قطار شهری باعث تخریب و نابودی بناهای تاریخی این خیابان که دارای ارزش فرهنگی ، مذهبی و علمی است می شود .

ادامه بی توجهی به وضعیت مسیر قطار شهری اصفهان و برخوردهای غیر کارشناسانه می تواند در آینده علاوه بر تخریب محور تاریخی چهارباغ عباسی ، سی و سه پل و حتی "میدان نقش جهان" را با خطرات جدی و غیر قابل جبران مواجه کند و چه کسی است که نداند اصفهان بدون چهارباغ ، سی و سه پل ، مدرسه چهارباغ و "نقش جهان" دیگر اصفهان نیست و ایران بی اصفهان بی معناست.

ما بطور جدی خواهان عبور نکردن مترو از زیر چهارباغ عباسی ، استفاده از نظرات کارشناسان دلسوز و حفظ حریم لازم برای عبور مترو از حاشیه سی و سه پل و میدان نقش جهان هستیم و از مسئولان مرتبط انتظار داریم که به قانون و منافع ملی ملزم بوده و با متخلفان برخورد قاطعانه صورت گیرد.  

جمعی از ایران دوستان.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
جمعه 19 مهر‌ماه سال 1387 ساعت 11:47 ب.ظ
 

استاد مرتضی رزّاقی

نقاش آبرنگ

 

 تولد سال ۱۳۱۵ ه.ش در شهر اصفهان

ساکن اصفهان

فارغ التحصیل هنرهای زیبا

مدرس دبیرستانها، مدارس عالی، تربیت معلم،دانشگاه

بازنشسته و مشغول به فعالیتهای هنری

 
 
 
 
 
 
 

با عرض پوزش از کیفیت پایین عکسها

که اینکار برای جلوگیری از هر گونه

 سو استفاده احتمالی انجام گرفته است.

57
54
51
49
50
47
45
43 
 
 
علاقمندان می تونن با بازدید از وبلاگ استاد رزاقی اطلاعات بیشتری کسب کنند
del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
جمعه 19 مهر‌ماه سال 1387 ساعت 11:44 ب.ظ

تلگراف خانه اصفهان در اواخر سده 19 میلادی

 

تلگراف خانه قدیم اصفهان - سده 19 میلادی

 

 

خانواده ارنست هولتزر در جلفای اصفهان - پایان سده 19 میلادی

 

 

خانواده هولتزر در جلفای اصفهان - اواخر قرن نوزدهم میلادی

 

 

 

باغ هولتزر در جلفای اصفهان - سده 19 میلادی

 

 

باغ هولتزر در جلفای اصفهان - قرن نوزده میلادی

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
جمعه 19 مهر‌ماه سال 1387 ساعت 11:36 ب.ظ

 

  

 

   

 

 

 

 

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
جمعه 8 شهریور‌ماه سال 1387 ساعت 11:40 ب.ظ

ماشالا به این تیمای اصفهانی

خدائیش آدم لذت می بره

این سایت را حداقل هفته ای یه بار چک کنید :    http://www.sepahan-isf.pib.ir

زنده باد بابک عزیز با این سایتش

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
چهارشنبه 30 مرداد‌ماه سال 1387 ساعت 12:35 ق.ظ

چند روزیه که به دلیل مسافرتم نتونستم وبلاگ را به روز کنم.

و حالا هم دارم با مکافات فارسی تایپ میکنم چون کیبوردم سوئدیه .

فعلا ....

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
شنبه 5 مرداد‌ماه سال 1387 ساعت 08:45 ق.ظ
از قرن‌ها پیش، در سال‌های خشکسالی و در اواخر تابستان، شهر اصفهان و رودخانه زاینده‌رود با مشکل کم‌آبی روبه‌رو بوده است، ازاین‌رو اندیشه مدیریت دقیق بر آب‌های موجود و افزودن بر حجم آب این رودخانه جایگاهی ویژه داشته و ضرورت توجه بدان روز به روز افزایش یافته است.
قدیمی‌ترین تفکرات در برخورد با مساله کم‌آبی این استان که هنوز هم مدنظر است، ایجاد نظم و نسق در بهره‌برداری از آب و اندیشه انتقال حوزه به حوزه آب از سرچشمه‌های مجاور زاینده‌رود است که قدمت آن به حدود ۸۰۰ سال پیش باز می‌گردد.
الگوی مدیریتی زاینده‌رود و بهره‌برداری از آب آن که طی قرن‌ها در اصفهان، بدون ایجاد مشکلات حاد اجتماعی تکامل یافته، حاصل اندیشه والای مردم و منبعث از ضرورت‌های جغرافیایی، اجتماعی و اقتصادی این منطقه بوده است که می‌توان آن را به عنوان یک الگوی کامل و قابل اجرای مدیریتی در مناطق مختلف قلمداد کرد.
هر چند که در حال حاضر مسوولان این استان کمتر به این مساله توجه داشته‌اند و چه بسا بسیاری از مشکلات مدیریتی این رودخانه نیز ناشی از همین بی‌توجهی به شیوه مدیریت آب زاینده‌رود در طی قرن‌های گذشته است.
درباره مبحث انتقال حوزه به حوزه آب و اضافه کردن بر حجم آب زاینده‌رود نیز باید گفت که نخستین اندیشه برای افزایش آب این رودخانه، برگردان آب کوهرنگ به سمت اصفهان بوده است و حتی عده‌ای معتقدند که این تفکر برای اولین بار در قرن چهارم هجری شکل گرفته و در زمان حکومت سلسله سلجوقیان ضرورت تحقق آن فراهم آمده است. البته این اندیشه در دوران صفویه باز رونق یافت و در زمان شاه طهماسب اول صفوی اقداماتی برای آن به عمل آمد.
در دوران شاه عباس اول، اقدامات انجام گرفته از گذشته توسعه یافت، اما با فوت شاه نیمه تمام ماند. در زمان شاه عباس دوم نیز دوباره موضوع الحاق آب کوهرنگ به زاینده‌رود مطرح شد و مهندس فرانسوی دوشنل Dnchenal سعی کرد، تونل را با استفاده از باروت حفر کند که آن نیز به دلایلی بی‌نتیجه و مسکوت ماند.
و بالاخره سر الکساندر گیپ Sir Slexander Gape بود که اجرای طرح ایجاد سد و تونل انحراف آب کوهرنگ به‌طول ۷۰۰/۲ کیلومتر را کاملا اجرایی کرد و زحمات او در سال ۱۳۳۲ به بار نشست و سالانه ۳۰۰ میلیون مترمکعب آب به‌حوزه زاینده‌رود انتقال داده شد و به این شکل تونل اول کوهرنگ وارد مدار آبدهی به این رودخانه شد.
● تکمیل تونل سوم کوهرنگ
کار احداث سد و تونل دوم کوهرنگ نیز در سال ۱۳۶۶ آغاز شد و پس از آن نیز در گذر زمان و با رشد جمعیت و افزایش نیاز، طرح احداث و بهره‌برداری از سد و تونل سوم مطرح شد که متاسفانه هنوز نتوانسته تحقق یابد. این در حالی است که با توجه به کم‌آبی زاینده‌رود و بحران آبی که این رودخانه با آن مواجه است، تامین اعتبار مورد نیاز و تعجیل در اتمام این پروژه که حالا دیگر عملیات اجرایی آن ۱۴ ساله شده است، می‌تواند حیاتی دوباره به زاینده‌رود و فلات مرکزی ایران ببخشد.
سد و تونل سوم کوهرنگ که از پروژه‌های ملی کشور و بزرگترین تونل انتقال آب خاورمیانه است، در مجموع دارای حدود ۵/۲۳ کیلومتر طول، دهانه‌های دایره‌ای از ۹۰/۴ تا ۴۰/۵ متر قطر با ۴ تونل دسترسی در مجموع به طول ۳۷۰۰ کیلومتر است و هر ثانیه ۴۴/۵ و سالانه حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب آب شیرین را از سمت رود کارون منحرف و به سمت سرشاخه‌های زاینده‌رود هدایت می‌کند.
مهدی روح‌الامین، سرپرست نظارت مقیم عملیات اجرایی پروژه سد و تونل سوم کوهرنگ با بیان این‌که طرح یادشده تاکنون ۱۷/۸۴ درصد در اجرا و ۹۲ درصد در حفاری پیشرفت داشته است، می‌گوید: تونل سوم کوهرنگ با ظرفیت انتقال ۳۰۰ میلیون مترمکعب آب در سال در کنار ۲ پروژه تونل‌های یک و دو کوهرنگ در مجموع ۸۵۵ میلیون مترمکعب آب را به سرشاخه‌های زاینده‌رود انتقال می‌دهند که اگر کمبود اعتبار این پروژه رفع شود، بخش اعظمی از مشکلات کم‌آبی و خشکسالی فلات مرکزی ایران برطرف خواهد شد.
او عدم تحقق به موقع تعهدهای کارفرما و مشکلات غیرقابل پیش‌بینی زمین‌شناسی بویژه برخورد با مجاری و منابع قوی آب‌های زیرزمینی در عمق بیش از ۱۵۰۰ متری کوه‌های منطقه، تاخیر در تامین بموقع ارز، تاخیر در تامین ماشین‌آلات ارزی پروژه و زمان‌بر بودن عملیات حفاری را مهمترین عوامل تاخیر چند ساله در اجرای این پروژه می‌داند و ابراز امیدواری می‌کند با رفع مشکلات مالی، این طرح حداکثر تا بهار سال آینده به بهره‌برداری برسد.
● باروری ابرها و استحصال آب
یکی دیگر از راهکارهایی که می‌تواند به عنوان راهکاری برخواسته از فناوری‌های قرن معاصر مشکل کم‌آبی و پیامدهای ناشی از خشکسالی در فلات مرکزی ایران را کاهش دهد، طرح باروری ابرهاست.
بر اساس گزارش‌های منتشر شده از سوی سازمان جهانی هواشناسی، در حال حاضر بیش از ۵۰ کشور دنیا در حال اجرای پروژه‌های تحقیقاتی و اجرایی در زمینه تکنولوژی باروری ابرها هستند که در این میان می‌توان به کشورهای روسیه و آمریکا به عنوان ۲ کشور پیشگام که تحقیقات مفصل و دامنه داری در این زمینه انجام داده‌اند و دارای سابقه طولانی در اجرای پروژه‌های تحقیقاتی و اجرایی در این زمینه هستند، اشاره کرد.
نگرشی اجمالی به نقشه پراکندگی اجرای پروژه‌های تعدیل آب و هوا در جهان، نیز نشان می‌دهد که ایران در محاصره کشورهایی قرار دارد که مبادرت به اجرای پروژه‌های باروری ابرها کرده‌اند، پس کشور ما هم می‌تواند در این زمینه به جایگاه شایسته‌ای دست یابد و از طریق این چنین پروژه‌ها و استحصال آب در قالب برنامه‌ریزی‌‌های بلندمدت زمینه‌ای را مهیا سازد تا هنگام خشکسالی با آب استحصال شده از طریق بارورسازی ابرها در مناطقی بخصوص فلات مرکزی ایران پیامدهای ناگوار ناشی از خشکسالی و کم‌آبی در کشور کاسته شود و به نوعی حیات منابع آبی با ارزشی چون زاینده‌رود (که مهم‌ترین منبع تامین‌کننده آب شرب بیش از ۶ میلیون نفر در سند چشم‌انداز ۲۰ ساله است) را نیز مستمر سازد.
مهندس مهدی سالاری، مدیر مرکز و نماینده مجری طرح باروری ابرها در ایران، در پاسخ به این پرسش که آیا این طرح می‌تواند در رفع کمبود آب فلات مرکزی ایران موثر باشد، می‌گوید: پروژه باروری ابرها در کمتر کشور یا منطقه‌ای به عنوان یک پروژه کوتاه‌مدت و به صورت اورژانسی به کار گرفته می‌شود، به عبارتی این پروژه با هدف استحصال آب به عنوان یک برنامه بلندمدت و حساب شده با مطالعات گسترده امکان‌سنجی انجام می‌شود، از سویی در زمان خشکسالی عمدتا با کمبود ابر و شرایط جوی مناسب روبه‌رو هستیم و راندمان پروژه باروری ابرها تنها با افزایش سیستم‌های جوی مناسب افزایش می‌یابد، اما با همه این تفاسیر از آذرماه سال جاری به بعد اولویت اصلی استحصال آب از طریق باروری ابرها را در فلات مرکزی ایران قرار می‌دهیم و امیدواریم که شرایط مناسب جوی برای آن فراهم آید.
او با بیان این‌که مرکز ملی باروری ابرها در حد توان و تخصص خود می‌تواند سیستم‌های زمستانه و ابرهای کوهستانی واقع بر حوزه آبریز کارون و زاینده‌رود را مورد باروری قرار دهد، می‌افزاید: در حال حاضر به نظر می‌رسد انتقال بین حوزه‌ای آب اثرگذارترین راهکار برای جبران کمبود آب زاینده‌رود و حفظ حیات آن باشد، اما اگر شرایط مناسب جوی پیش آید با توجه به تجربه اخیر این مرکز در پروژه گیلان که منجر به رشد ۲۲۰ درصدی میزان بارش در خرداد ماه امسال نسبت به مدت مشابه سال قبل آن شد، نسبت به استحصال آب در فلات مرکزی ایران اقدام خواهیم کرد.
او با اشاره به تقاضای استان‌های تهران، فارس و قم برای بارورسازی ابرها و استحصال آب از این طریق نیز فلات مرکزی را در اولویت می‌داند و می‌گوید: خوشبختانه تیم ما بعد از اتمام پروژه گیلان، هم‌اکنون از آمادگی کامل برای اجرای طرح‌های دیگر به سر می‌برد، مواد لازم نیز خریداری شده و ما تنها منتظر ایجاد شرایط جوی مناسب هستیم و اگر اعتبارات مورد نیاز ما نیز تامین شود امکان این‌که بستر اجرای این طرح در دیگر مناطق هم فراهم آید و به درخواست دیگر استان‌ها نیز پاسخ مثبت داده شود، نیز بیشتر خواهد شد.
او اعتبار ملی این طرح در سال جاری را بالغ بر ۲۰ میلیارد ریال می داند و اضافه می کند: سال گذشته حدود یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون ریال به این مرکز اختصاص یافت که خوشبختانه با رشدی ۷۰ درصدی امسال میزان اعتبارات ما افزایش قابل ملاحظه‌ای داشته است، هر چند که هنوز کافی نیست.
او می‌گوید: کمبود نیروی انسانی آموزش‌دیده، محدودیت سایت‌های راداری هواشناسی و هواپیماهای مخصوص باروری ابرها و محدودیت در تامین تجهیزات و پیروپاترون‌های یدور نقره مورد نیاز در پروژه باروری ابرها نیز از دیگر مشکلات فعلی موجود برای اجرای طرح بارورسازی ابرها در کشور است که امیدواریم با حمایت‌های بیشتر دولت، امکان ترسیم چشم‌انداز مناسبی از اجرای این طرح در کشور ما فراهم آید.

آسیه اسدپور
del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
چهارشنبه 2 مرداد‌ماه سال 1387 ساعت 05:21 ب.ظ

راستش توی این چند وقتی که با دوستان در حوزه اصفهان شناسی کار می کنم و در وبلاگهای مختلف مطلب می نویسم نظرات زیادی را دریافت می کردم که حاکی از شناخت مردم اصفهان از شهر شون و اطلاعات وسیع اونا بود ولی امروز که به محیط دریافت نظرات وبلاگ اصفهان وارد شدم با تعدادی نظر مواجه شدم که واقعاْ باید از فرستنده نظرات تشکر می کردم.

سرکار خانم  ریحانه حکیم آذری روی تعدادی از یادداشت ها نظر دادندکه واقعاً نظرات بسیار دقیق و موشکافانه ای بود.مشخص است که ایشون اطلاعات بسیار خوبی در خصوص اصفهان دارند .

به هر حال من به این وسیله از نظرات و اصلاحات ایشون تشکر می کنم و به خود می بالم که چنین همشهریان با فرهنگ و  مطلعی دارم.

امیدوارم همچنان به وبلاگ اصفهان لطف داشته و نظرات خودشون را از این وبلاگ دریغ نکنند.

 

علی هاشمی قینانی

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 30 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 01:48 ب.ظ
جریان حیات بخش آب در زاینده رود جاری شد
خبرگزاری ایمنا: رودخانه زاینده رود اصفهان که تا دو روز پیش به دلیل خشکسالی، تهی از آب شده بود، از شب گذشته مجددا پر از آب شد.
به گزارش ایمنا، پس از اینکه بارندگی های پاییز و زمستان سال گذشته به اندازه ای نبود که ذخایر پشت سد زاینده رود را تامین کند، مسئولان استان اصفهان احتمال خشکسالی کم سابقه در یکصد سال گذشته را بیش از پیش مطرح کردند. در همین رابطه، مدیرکل حوادث غیرمترقبه استان اصفهان، خشکسالی این استان را در یکصد سال گذشته بی سابقه خوانده و گفته بود: ذخایر آب پشت سد زاینده رود بر اثر کاهش نزولات آسمانی در سال گذشته، بیش از 50 درصد کاهش داشته است. با این شرایط، رودخانه زاینده رود که در سال 80 و 81 نیز دو سال بدون آب را سپری کرده بود، به دلیل خشکسالی بی سابقه در سال جاری، مجددا خشکید و همین مسئله باعث شد تا شهروندان و مسئولان استان اصفهان هشدارهای بی سابقه ای را در خصوص بحران کم آبی در اصفهان به جامعه منعکس کنند. با چنین شرایطی بود که دریچه های سد رودخانه زاینده رود از ابتدای خردادماه سال جاری بسته شد تا کاهش بی سابقه آب در دریاچه پشت سد زاینده رود، تاثیرات مخربی به جز خشک شدن رودخانه زاینده رود بر جای نگذارد. همین مسئله باعث شد تا آب رودخانه زاینده رود به تدریج کاهش یابد و طی روزهای اخیر نیز قسمت هایی از این رودخانه به کلی خشک شده بود. با این وجود اما، از دو روز پیش، دریچه های سد رودخانه زاینده رود مجددا بازگشایی شد تا شریان حیات بخش اصفهان، مجددا در رگ های این شهر جریان یابد. با بازگشایی مجدد دریچه های سد رودخانه زاینده رود، آب مجددا به رودخانه همیشگی اصفهان بازگشت و از زیر پل های تاریخی این شهر جاری شد. جریان یافتن دوباره آب در رودخانه زاینده رود از سوی دیگر باعث شد تا شهروندان اصفهانی که به تدریج به خشکی زاینده رود عادت کرده بودند، خوشحال تر از همیشه به سواحل زاینده رود بیایند و جاری شدن مجدد آب در این رودخانه را جشن بگیرند. مراجعه مردم اصفهان به سواحل زاینده رود طی دیروز و شب گذشته به اندازه ای بود که بسیاری، این امر را بی سابقه می خواندند و معتقد بودند کناره های زاینده رود در سال های گذشته هیچ گاه چنین جمعیتی به خود ندیده است. ورزشکاران صبحگاهی نیز که طی یک ماه گذشته و در کنار زاینده رود، بسیار کم فروغ ظاهر شده بودند، از صبح امروز مجدداً ورزش پر شور خود را آغاز کردند. بسیاری از مردم اصفهان نیز برنامه پیاده روی روزانه خود را در کنار زاینده رود که بر اثر خشکی این رودخانه منقطع شده بود، مجددا از شب گذشته آغاز کرده اند و با شور و حرارت بیشتری به زاینده رود می نگرند. این، در شرایطی است که مسئولان استان اصفهان هنوز در ارتباط با چگونگی و چرایی بازگشایی دریچه های سد زاینده رود اظهار نظری نکرده اند و بر همین اساس مردم اصفهان نیز از طول دوره دقیق باز ماندن دریچه های این سد آگاهی ندارند.
del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 30 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 01:44 ب.ظ

پیکر استاد ضیاء الدین امامی در آغوش خاک آرام گرفت
خبرگزاری ایمنا: پیکر نگارگر برجسته اصفهان، سید ضیاء الدین امامی که روز سه شنبه در سن 86 سالگی دار فانی را وداع گفته بود، روز گذشته در قطعه نام آوران آرامستان باغ رضوان اصفهان به خاک سپرده شد.
به گزارش ایمنا، آیین تشییع پیکر این هنرمند نامدار نقاشی و نگارگری در میان اندوه و حزن جمع زیادی از مردم، مسئولان فرهنگی و هنرمندان کشور تشییع شد. سید ضیاء الدین امامی هنرمند نگارگر برجسته و صاحب سبک، شامگاه دوشنبه پس از تحمل چندین ماه بیماری در سن 86 سالگی در بیمارستان سعدی اصفهان دار فانی را وداع گفت و روحش در جوار رحمت حق آرام گرفت. سید ضیاءالدین امامی در سال 1301 هجری شمسی در محله جلوخان شهرکرد متولد شد. دوران کودکی وی با سلطنت رضا پهلوی تلاقی یافت و زمانی که دستگاه حکومتی با مراکز دینی و علمای اسلام مخالفت شدیدی داشت، مکان های درس روحانیون به حالت تعلیق در آمده بود و به تدریج مدارس ابتدایی و دولتی جای مکتبخانه ها و دروس آنها را می گرفت. این هنرمند بزرگ پس از گذراندن تحصیلات مکتبخانه و مدرسه ابتدایی، در سال 1314 همراه با پدر خود به اصفهان مهاجرت کرد و در سال 1317 وارد هنرستان تازه تاسیس هنرهای زیبای اصفهان شد. پس از گذراندن دوران هنرستان نیز بلافاصله در دبیرستان های اصفهان به تدریس هنر، ادبیات و معارف اسلامی مشغول شد و در سال 1321 شمسی به استخدام آموزش و پرورش در آمد. وی در سال 1338 از تدریس در مدارس اصفهان دست کشید و به همراه خانواده راهی تهران شد و در سال 1340 همزمان با اولین سال تاسیس هنرکده هنرهای تزئینی در آن دانشگاه پذیرفته شد. ضیاء الدین امامی در سال 1347 با اخذ مدرک لیسانس هنری از هنرکده هنرهای تزئینی فارغ التحصیل و به تدریس در دانشگاه و دبیرستان های تهران پرداخت. وی از سال 1357 همراه با خانواده خود به اصفهان بازگشت و پس از پیروزی انقلاب اسلامی چند سالی را نیز در دانشگاه هنر اصفهان مشغول به تدریس شد و پس از آن تاکنون در منزل خود به نقاشی و نگارگری می پرداخت. خبرگزاری ایمنا فقدان این هنرمند فقید را به جامعه هنری کشور تسلیت گفته و یاد و خاطره این هنرمند بزرگ را گرامی می دارد
del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 30 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 01:35 ب.ظ
مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان خبر داد
همکاری شهرداری و میراث فرهنگی برای احیای حمام خسرو آقا
خبرگزاری ایمنا: مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان با تاکید بر اینکه تعامل مثبتی میان دو سازمان میراث فرهنگی استان اصفهان و سازمان نوسازی این شهر وجود دارد، از بررسی طرح مرمت حمام خسرو آقا در این سازمان خبر داد.
به گزارش خبرگزاری ایمنا، حسین جعفری افزود: اختلاف و مشکلاتی که بر سر مرمت و ساماندهی این حمام تاریخی به وجود آمده به 10 سال پیش باز می گردد و من چندان در جریان جزییات امر نیستم. وی در پاسخ به اینکه آیا مقررشده است تا پس از بررسی طرح مرمت این اثر در شورای شهر اصفهان اقدام مرمتی لازم با همکاری سازمان میراث فرهنگی و سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان صورت گیرد اظهار داشت: ما پیش از این نیز همکاری موثر و مثبتی با سازمان میراث فرهنگی داشتیم و در این طرح نیز هرگونه تصمیم گیری ما بستگی به نتایج بررسی پروژه در سازمان دارد. مدیرعامل سازمان نوسازی و بهسازی شهرداری اصفهان با بیان این که برای احیای دوباره این حمام تارخی باید بر اساس اسلوب معماری سنتی اقدام کرد ادامه داد: سازمان نوسازی و بهسازی اصفهان همانطور که در طرح های پیشین ساماندهی بناهای تاریخی با میراث فرهنگی همکاری کرده است در مورد این حمام تارخی نیز قطعاً ضوابط سازمان میراث فرهنگی را در نظر می گیرد و بر اساس نظرات کارشناسان برای هرگونه همکاری در این زمینه آماده است. حمام خسرو آقاکه در سال53 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است، در فاصله اندکی از میدان امام خمینی(ره) واقع شده بود و جزو مجموعه سلطنتی صفوی و در نوع خود شاهکاری مثال زدنی در معماری و تزیینات وابسته به آن بود. گفتنی است که با توجه به درخواست های مکرر مردم جهت بازسازی این اثر تاریخی، بازسازی این اثر درطرح های میراث فرهنگی و سازمان نوسازی و بهسازی شهر اصفهان در اولویت اول قرار گرفته است.
del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 30 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 01:15 ب.ظ

خیلی وقته که می خوام در خصوص محله قینان اطلاعاتی را ارائه کنم که خدا را شکر امروز بخشی از اطلاعاتم منتشر می کنم.

 

قسمت اول – نام قینان :

 

قینان در لغت نامه دهخدا :

1.       قینان . [ ] (اِخ ) ابن انوش بن شیث آدم وصی انوش بود و نهصدوبیست سال عمر یافت . وی سازنده ٔ شهر بابل یکی از مدائن هفتگانه ٔ عراق است . در نزهة القلوب ج 3 ص 27 آمده : بابل از اقلیم سوم است و ازمداین به عراق و بر کنار فرات ... قینان بن انوش ساخت و طهمورث دیوبند تجدید عمارتش کرد. رجوع به تاریخ گزیده چ لندن ص 24، 25، 130 و تاریخ سیستان ص 42 شود

 

2.       قینان . [ ق ِ ] (اِخ ) دهی است از دهستان برزرود بخش حومه ٔ شهرستان اصفهان ، متصل به شهر(برزرود. [ ب َ ] (اِخ )یکی از دهستان های بخش مرکزی شهرستان اصفهان و در جنوب اصفهان واقع و محدود است از شمال به اصفهان و بخش سده ، از جنوب به کوه صفه ، از خاور و باختر به زاینده رود. وضع طبیعی : یک رشته ارتفاعات کوه صفه و تخت رستم که در جهت خاور و باختر کشیده شده و در جنوب دهستان واقع و بلندترین قله ٔ آن 2240 متر است رودخانه : قسمتی از مسیر رودخانه ٔ زاینده رود در حد خاوری و باختری و شمالی این دهستان واقع شده است . زمستان آن معتدلست و آب قراء آن از رودخانه ٔ زاینده رود و چاه تأمین میشود. این دهستان از 9 آبادی تشکیل می شود و سکنه ٔ آن 15276 تن است . ) و یکی از محلات اصفهان است . (از فرهنگ جغرافیایی ایران ج 10).

 

 

3.       قینان . [ ق َ ] (ع اِ) جای قید از دست و پای ستور یا خاص است بشتر. (منتهی الارب ).

 

توضیحاتی پیرامون حضرت قینان:

پرش به: ناوبری, جستجو

قینان یا کنعان(عبری:קֵינָן یا קאנאן به معنی «تملک» یا «آهنگر») از شخصیت‌های تنخ یهودی و عهد عتیق در کتاب مقدس است که نخستین بار نامش در کتاب پیدایش و در زمرهٔ رؤسای طایفه از پیدایش تا طوفان نوح آمده‌است. قینان پسر انوش و نواده شیث پسر آدم بود. او هنگامی که انوش نود سال داشت،زاده شد. قینان در هفتادسالگی صاحب نخستین فرزندش مهللئیل شد. قینان پسران و دختران دیگری داشت که نامشان در تورات نیامده‌است.[۱] او در ۹۱۰ سالگی مُرد. نام قینان در نسب‌نامه عیسی[۲] و نیز در نسب‌نامه محمد پیغمبر اسلام[۳] ذکر شده است.

پانویس

1.       پیدایش ۵:۹

2.       لوقا ۳:۳۷

3.       سیرت رسول‌الله ج۱ ص ۱۹

منابع

*       عاطف الزین، سمیح، داستان پیامبران علیهم السلام در قرآن، ترجمه علی چراغی، اول، تهران: ذکر، ۱۳۸۰، ISBN ۹۶۴۳۰۷۱۶۳۴

*       کتاب مقدس عهد عتیق و عهد جدید، ترجمه فاضل خان همدانی، ویلیام گلن، هنری مرتن، تهران: اساطیر، ۱۳۷۹، ISBN ۹۶۴۳۳۱۰۶۸-X

*       یاردون سیز. دانشنامه کتاب مقدس. ترجمهٔ بهرام محمدیان. چاپ سوم، تهران: روز نو، ۱۳۸۰، ۱۹۱۲. 

*       جیمز هاکس. قاموس کتاب مقدس. ترجمهٔ عبدالله شیبانی. چاپ سوم، تهران: اساطیر، ۱۳۷۵، ۱۱۴. 

*       ابن هشام. سیرت رسول‌الله صلی الله علیه و سلم. ترجمهٔ رفیع‌الدین اسحاق بن محمد همدانی قاضی. علی‌اصغر مهدوی. چاپ سوم، تهران: انتشارات خوارزمی، ۱۳۶۰، ۵۱۹.

 

*       آدم پدر شیث بود،

*                شیث پدر انوش،

*                         انوش پدر قینان،

*                               قینان پدر مهلل ئیل،

*                                         مهلل ئیل پدر یارد،

*                                                            یارد پدر خنوخ،

*                                                                   خنوخ پدر متوشالح،

*                                                                                     متوشالح پدر لمک،

*                                                                                                       لمک پدر نوح

 

 

نوح پدر سام بود،

                 سام پدر ارفکشاد ،

                              ارفکشاد پدر قینان،

                                              قینان پدر شالح،

                                                           شالح پدر عابر،

                                                                  عابر پدر فالج،

                                                                          رعو پدر سروج،

                                                                                   سروج پدر ناحور ،

                                                                                            ناحور پدر تارح،

                                                                                                  تارح پدر ابراهیم

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 30 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 12:13 ب.ظ

قبل از اشکانیان به مناسبت آن که یکى از هفت معبد بزرگ و مقدس عالم در اصفهان بوده و بعد آن را آتشگاه ساختند و داراى اهمیت بوده است، هنوز از آثار خرابه‌هاى منازل متولیان آن، اهمیت او ظاهر مى‌شود و نیز به موجب آن چه حمزه‌بن محسن اصفهانى در کتاب سنى ملوک‌الارض که چندین پادشاه بزرگ در اطراف اصفهان آتشگاه بنا نمودند و موقوفاتى جهت مخارج آنها قرار دادند.

از آن جایى که در اصفهان روحانیان بسیار بودند، خط و زبان مذهبى در اصفهان شایع بوده است. خواه آن خط و زبان اوستا گفته شود و خواه زند و یا به مقتضاى اسم پهله، زبان و خط پهلوى.

در زمان اشکانیان از اثر کینه‌جویى اسکندر که اوستا و کتاب مقدس را سوزانید و تصریح به این که در دو هزار سال پیش از این، این زبان از بین رفته و در هیچ کجا مصطلح نبوده است. و نیز آنچه در روى سکه‌هاى اشکانى به یونانى نوشته شده،‌معلوم مى‌شود که در اصفهان خط و زبان یونانى شایع بوده است. ‌ ‌

در زمان ساسانیان، زبان اصفهانى و خط آن پهلوى بوده است و آن را پهلوى ساسانى مى‌نامند. این خط در روى سکه‌هاى آنها،‌امروز دیده مى‌شود و کمال مشابهت را با خط عربى دارد. ظاهراً ایرانى‌ها هم مانند همسایه‌هاى خود اعراب و اهل حجاز که لغت خود را با خط سیرى مى‌نوشته‌اند که با خط عبرى شبیه است ولى ساده‌تر. خط عربى قدیم، خط تورات بوده که پس از واقعه‌ى اسارت بابل تغییر یافت و آن خط زاییده‌اى از خط فینقى بوده که از آن »سامرى« منسوب به سامره‌ى نابلس مشتق گردیده است و یهودیان از گرده‌‌ى خط آرامى خط دیگرى، بنا نهادند و آن را »آشورى یا خط مربع« نامیدند. در الفهرست آمده است: عبرانى از سریانى مشتق شده است.

در اوایل اسلام، خط اسلام که خط شامى بود و اهل حجاز مرسوم داشته‌اند که براى یاد گرفتن آن سفر شام مى‌کرده‌اند، در ایران هم متداول گردید. در ایران تغییراتى و تبدیلاتى در حروف و اعراب آن به تدریج داده شد و نشو کرد تا به خط امروزى ارتقا یافت.

در بین تغییراتى که این خط کرده است صورت‌هاى دیگرى هم به خود گرفت مانند: رقاع تعلیق، ثلث و غیره تا بالاخره سه نوع خط، پسندیده خاطرها گردید و سه نابغه در اصفهان آنها را به طورى کامل نوشتند که فارسى‌نویسان هنوز پیرو مـشـتـق آنـهـا هـسـتـند. یکى میرعماد قزوینى‌الاصل که در اصفهان متوطن و در همین شهر شهید شد و مقبره‌ى او در تکیه ظلمات معروف و داراى ممتازترین تزیین بـا کـاشـى مـى‌بـاشد. میرعماد در خط نستعلیق، نسخ تعلیق را کرد.

دیگرى درویش عبدالمجید طالقانى نویسنده‌ى خط شکسته که در مدرسه‌ى کاسه‌گران اصفهان ساکن بوده و با نهایت فقر زندگى مى‌کرده است. گاهى ورقه را به طور حواله چند سطر مى‌نوشته و تقاضاى مختصر جنسى از قبیل روغن‌ چراغ و قند و چاى و غیره مى‌کرده و همان ورقه در بهاى آن جنس به خرج مى‌رفته است.

خط او داراى پیچیدگى و شکسته‌هاى زیادى مى‌باشد و به همین سبب شکسته نامیده شده است. قبر او مقابل درب تکیه میرفندرسکى به فاصله‌ى ده پانزده متر معروف است. دیگرى آزین‌العابدین سلطانى است که در نوشتن خط نسخ معروف مى‌باشد. این نابغه، نویسنده خطى بوده که سهولت قرائت آن، نسخ خطوط دیگر را کرد. وى بعد از یکصد و ده سال عمر بدون احتیاج به عینک، خط مى‌نوشته است که گویا انگشتانش در استحکام مانند آهن‌ربا بوده است.

زبان اصفهان

در قرن دوم و سوم هجرت طورى لغات اصلیه پهلویه را مهجور دانست و به لغت طایفه‌ى فاتح مانوس شد که مافروخى آنها را عربى زبان نوشته است. در زمان حکومت دیالمه و ملک‌شاهى‌ها، لغات فارسى از عربى جلو افتاده که قوت قاهره تاتار، کلمات ترکى را در میانه‌ى آنها شایع ساخت. زمان صفویه یک زبانى مرکب از لغات فارسى عربى و ترکى رواج داشت که هنوز هم باقى است.

در پاره‌اى از نقاط اصفهان مانند: سده، گز، جرقویه و غیره زبـانـى متداول است از لغات پهلوى که معلوم مى‌شود انقلابات در آنجا اثرى نکرده است. ‌ ‌

زبان معمول اصفهان

در بازار اصفهان، بعضى کسبه لغات مخصوصى میانه خود وضع نموده‌اند که مخصوص است به خود آنها و در موقعى که مشترى‌هاى غریبه داشته باشند به آن زبان مطالبى را که مى‌خواهند از مشترى مستور دارند گفت‌وگو مى‌کنند. مانند بزازها و صراف‌ها و... زبانى هم به اسـم زرگرى متداول است که اغلب مى‌دانند غیر از بچه‌ها، که براى مستور داشتن مطالب از بچه‌ها به این زبان تکلم مى‌کنند. طریقه آن از این قرار است که پهلوى هر حرف متحرکى، حرف »ز« را با حرکت همان حرف سابق تکرار مــى‌کـنـنـد: مثلاً »مـن‌مـى‌خـواهـم« را مـى‌گـوینـد: م‌ز‌ن مى‌زى،‌خازا، هزم.

برگرفته از کتاب فرهنگ مردم اصفهان، مولف میرسیدعلى جناب


del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 30 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 12:12 ب.ظ

جلال ذوالفنون نوازنده سه‌تار به همراه گروهش در سینما سپاهان اصفهان کنسرت مى‌دهد. ‌ ‌

جلال ذوالفنون نوازنده سه‌تار و آهنگساز در گفت: این کنسرت اوایل مرداد در سینما سپاهان اصفهان برگزار مى‌شود و من به همراه گروهم در دو بخش به اجراى قطعاتى به صورت بداهه مى‌پردازیم. ‌ ‌

وى افزود:این کنسرت که هنوز تاریخ دقیق آن مشخص نشده 2 شب در این مکان برگزار خواهد شد. ‌ ‌

این نوازنده سه‌تار با اشاره به حضور نوازندگان محلى در اجراهاى شهرستانها بیان داشت: ما در هر کدام از اجـراهاى شهرستانها، از هنرمندان آن منطقه بهره مى‌بریم و بر این اساس، در این کنسرت نیز چنین کارى را انجام خواهیم داد اما از آنجایى که نتوانستیم با هنرمندان اصفهان ارتباط برقرار کنیم، در این اجرا برخى از هنرمندان شیراز در کنار گروهمان قرار مى‌گیرند. ‌ ‌

این آهنگساز تصریح کرد:هنوز مشخص نشده که اجراى‌مان به همراه نوازندگان شیراز به چه صورت خواهد بود، اما قطعا یا هر کدام از دو گروه به طور مجزا کنسرت مى‌دهند و یا اینکه به صورت مشترک کنسرت را برگزار خواهیم کرد. ‌ ‌

ذوالفنون در خاتمه در خصوص اجرا در شهرستانها، خاطرنشان کرد: از آنجایى که علاقمندان به موسیقى در شهرستانها زیاد هستند، استقبال از کنسرت‌ها نیز بسیار بالا است و به همین دلیل، من معتقدم ما باید در سراسر ایران کنسرت‌هایى را برگزار کنیم. ‌ ‌



del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 30 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 12:09 ب.ظ

فرزانه توکلى: ‌ ‌

دور اما نزدیک ‌ ‌

تابلوى مستطیلى شکل که نوشته ى نقره اى رنگش بر روى زمینه ى مشکى آن در نورتند آفتاب تابستان برق مى زند تنها نشانه اى است که حیات و زندگى را پشت یک درب چوبى رنگ و رورفته گوشزد مى کند. اما درون همین خانه ى به ظاهر متروک دنیایى از شوروعشق موج مى زند. راهروى باریک کاهگلى به اتاق کار استاد رفیع هنرمند ملیله ساز اصفهانى ختم مى شود. دیوارها پراز لوح هاى تقدیر است و درمیان آنها تصاویرى ازبهترین ملیله کارى ها به چشم مى‌خورد . ‌ ‌صمیمیت و سرزندگى استاد و شاگردانى جوان که یکى پس از دیگرى وارد مى شوند و لباس کارمى پوشند تا با مفتول هاى ظریف طرح ونقش بسازند،باور گسترش رخنه و شکاف سقفى که توان چوب هایش تحلیل رفته را از ذهنت پاک مى کند. ‌ ‌اینجا اگرچه به ظاهر فرسوده است ،اما خاطراتى از زمان ازدواج استادتا کنون که دوره‌ى 62سالگى‌اش را مى گذراند درخود نهفته دارد.اینجا هم خانه ى بخت استاد بوده است و هم محل کارش . ‌ ‌

توغریبه نیستى ‌ ‌

پذیرایى،فنجان کوچک چاى است با کیک دست پخت یکى از شاگردان . بدون احساس غریبه بودن و رفتارهاى رسمى .انگار که سالها تو را مى شناسند و درکنارت نان و نمک خورده اند. ‌ ‌

استادمجموعه اى از عکس ها و مجلاتى را که به هنرش پرداخته اند با خود مى آورد وازنمایشگاه بلغارستان مى گوید. اینکه آنها هم بیگانه با هنرملیله نبوده اند و علاقه و تعلق خاصى به آن نشان داده اند. ‌ ‌

وقتى برگه هاى آلبوم را یکى یکى ورق مى زنم احساس مى‌کنم حاصل 45سال ظرافت و حوصله و خلاقیت را دردست دارم. بطرى ملیله کارى بیش ازهمه چشم را به سوى خود فرامى خواند. این بطرى که هم اکنون درموزه ى تهران نگهدارى مى شود از 25قطعه و 4500ملیله نقره خالص تشکیل شده است. ‌ ‌

زندگى بامفتول نقره و موم عسل

گاه شده است با دید ظریف تر و موشکافانه ترى به انگشتر ،جااستکانى ،قندان و یا میوه خورى نقره اى که دست یک نفر یا روى میز خودنمایى مى کند نگاه کنى و به انسجام سیم هاى ظریف و کوچکى که با حوصله کنار هم چیده شده اند تا یک برگ گل یا بال پروانه را بسازندپى ببرى؟ ‌ ‌

‌ ‌استاد رفیع سابقه این رشته هنرى را قبل از اسلام و سرچشمه ى آن را اصفهان و زنجان مى داند. قدیمى ترین ملیله ایران به روایت اکثر محققان مربوط به دوره هخامنشى مى شود. اما به دلیل آن که اکثر اشیاء ملیله‌ ‌براى استفاده مجدد ذوب شده اند، نمونه هاى زیادى در دسترس نیست و تنها از دوره قاجاریه مقدارى سرقلیان، گیره استکان و سینى در اندازه هاى مختلف باقى مانده است. ‌ ‌نـقـــوش رایـــج در ملـیلــه‌ ‌کــارى را بیشتـردنـدانـه، تـابیـده ،جقـه، یـا بتـه ترمه،ریزه جقه و.... تشکیل مى دهند. ‌ ‌

قبلا این هنر به شبکه کارى معروف بوده و حدود بیست سال مى شود که به ملیله سازى تغییر نام داده است. ‌ ‌ اساس کــارملـیلــه سـازى را نـقـره تـشـکـیـل مى‌دهد.نقره مصرفى در ملیله‌ ‌سازى‌ ‌داراى عیار 100 است . ولى براى ساختن دسته یا پایه ظروف که میبایست داراى استحکام بیشترى باشند معمولاً نقره با عیار پایین تر را مورد استفاده قرار میدهند . ‌ ‌ نقره هاى ایرانى یک تکه هستند که با حرارت آب مى شوند تا به صورت مفتول درآیند.

نورد دستگاه کوچکى است که مفتول را همچون موى بافته شـده نـقـش و تـاب مـى دهدو سپس براساس قالب بندى سیم ها شکل پیدا مى کند و درکنارهم روى مستطیل آهنى چیده مى شوند تا موم عسل نقره سیماب گون را شیرین کند و گره هاى کوچک در دلش نقش و طرح زند. پودر نقره یا به اصطلاح )سواله( وسیله اى براى جوش دادن قاب یک طرح به نقش هاى درون آن است. ‌ ‌ک‌ار تقریبا از نیمه گذشته اما هنوز روح به آن دمیده نشده تا همچون ماه بدرخشد و دلربایى کند. وجود ظرف هاى شوره زده کنار دیوار و جوهر گوگرد اکنون روشن مى شود. براى سفید شدن روى اثر خلق شده و زدودن سیاهى فرچه و شوره و گوگرد به کمک مى آیند. سپیدى صورت این نوزاد تازه متولدشده به آفتاب رو به زردى مى رود. رمز کار در خاک اره است. نقش هاى گل و پروانه و مرغ و اسلیمى در خاک اره مـدفـون مـى شوند تا به دور از چشم آفتاب از سفیدى بدرخشند. ‌ ‌

استاد رفیع یکى از شاهکارهاى هنر ملیله سازى را درب داخلى مدرسه چهارباغ مى داند که دایره هاى تودرتوى آن به ظرافت و زیبایى معروف است .اما در دوره هاى قبل ازاسلام به سبب رواج استفاده از ظروف گران قیمت توسط طبقات ثروتمند، صنعتگران فلز کار، به ویژه زرگران و نقره کاران تمامى توجه خود را براى زیباتر ساختن ظروف بکاربردند و سعى کردند تا به آنها حالتى زینتى بدهند.از طرفى هم با تاراج اسکندر و سپاهیان او،از ظروف و اشیاء فلزى گران قیمت این دوره که غنایمى کم وزن و پر بها بودند، اثر چندانى باقى نمانده، ولى گاه در کاوش هاى باستان شناسى نقوش ملیله کارى بر روى آثارى چون گنجینه جیحون، همدان و شوش دیده شده است. استاد علاوه برآموزش درهمین خانه ى قدیمى صمیمى در دانشگاه هنر و پیام نور هم شاگردانى را تربیت مى کند.او هنر را یک کار ذهنى و خدایى مى داند. عشقى که با تشویق و تکریم صد چندان مى شود و به اوج مى‌رسد. او خود دلیل اصلى استمرار و پافشارى دراین هنر را مـوفقیت دراولین نمایشگاه چهلستون معرفى مى کند و مى‌گوید: اگر این تشویق و توجه نبود به طور جدى این هنر را پیگیرى نمى کردم. ‌ ‌

ملیله سازى یا ملیله دوزى ‌ ‌

آنقدر غرق در تارو پود شیرین گل و پروانه هاى نقره اى شده ام که گذرزمان را حس نکرده ام . نزدیک ظهر است . با استاد رفیع به اتاق هنرجویان مى روم . یکى سفره ى هفت سینش را نشان مى دهد و دیگرى از حلقه ى ازدواجش که با هنر دستانش ساخته و پرداخته مى گوید. ‌ ‌

وقتى سراغ ازطرح هاى روى پارچه ترمه یا مخمل را مى‌گیرم استاد تفاوت میان ملیله سازى و ملیله دوزى را برایم شرح مى دهد. ملیله دوزى دوخت مفتول هاى فنرمانند تو خالى برروى پارچه است و ملیله سازى همه ى آنچه که امروز من در دنیایش سفرکردم. ‌ ‌بچه ها درکنارهم درهمین خانه ى قدیمى صمیمى تدارک سفره ى ناهار را مى بینند. عصر و زمان دامن کشیدن آفتاب همه سبد سبد گلهاى نقره اى را درکنار ستون هاى چوبى و باغچه سرسبز حیاط رو سفید مى کنند تا در هر منزل و مکانى خوش بدرخشد و ماندگارشود. ‌ ‌







del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 30 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 12:05 ب.ظ
نایب رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان:
زمینه ها برای آغاز احیای میدان عتیق فراهم شده است
خبرگزاری ایمنا: نایب رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان گفت: به نظر می رسد زمینه ها برای آغاز برخی از فعالیت های اولیه در اجرای طرح میدان عتیق فراهم شده است.
به گزارش ایمنا، سید کریم داوودی صبح امروز در جلسه علنی شورای اسلامی شهر اصفهان با اعلام این مطلب افزود: طرح های بسیار جامع و گسترده ای برای احیاء میدان عتیق اصفهان پیش بینی شده است و امیدوارم با تمامی شرایط پیش رو، بهترین و مفیدترین فعالیت های ممکن در زمینه احیای این میدان صورت گیرد. وی با تاکید بر اینکه برخی از زمینه ها برای آغاز بخشی از فعالیت های اولیه در اجرای طرح میدان عتیق فراهم شده است اظهار داشت: شهرداری باید اقدامات خود را در برخی شرایط نظیر آزادسازی زیرگذر و قسمت هایی از پروژه به مرحله اجرا رساند و عملیات اجرایی آن را آغاز کند. وی در بخش دیگری از صحبت های خود به اجرای پروژه تقاطع غیرهمسطح هشت بهشت- بزرگمهر اشاره کرد و گفت: عملیات اجرایی تقاطع غیرهمسطح هشت بهشت- بزرگمهر از سرعت بسیاری بالایی برخوردار است و همین موضوع باعث می شود که این پروژه نیز همانند دیگر پروژه های مهم شهر اصفهان زودتر از موعد مقرر به بهره برداری برسد. نایب رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان تصریح کرد: مدیران پروژه بزرگ تقاطع غیرهمسطح هشت بهشت- بزرگمهر باید با فعالیت های مستمر و تلاش شبانه روزی، شرایط افتتاح این طرح تا قبل از فرارسیدن سال نو را فراهم کنند.
del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 30 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 12:04 ب.ظ
یک روز و دو طلاى تیمى براى اصفهان

مسابقات بسکتبال جوانان دومین المپیاد ایرانیان در قم با قهرمانى اصفهان به پایان رسید. دیدار نهایى این مسابقات بین تیم‌هاى جوانان اصفهان و تهران در سالن شهید محمود رضائیان قم برگزار شد. تیم اصفهان 75 بر 70 حریف را شکست داد و قهرمانى را کسب کرد. در دیدار رده‌بندى نیز خراسان‌رضوى با برترى 79 بر 75 مقابل فارس، عنوان سومى را به خود اختصاص داد. در مسابقات بسکتبال جوانان دومین المپیاد ایرانیان 32 تیم به مدت 9 روز رقابت کردند.

همچنین رقابت‌هاى شمشیربازى دومین المپیاد ایرانیان در رده جوانان با قهرمانى اصفهان پایان یافت. در این مسابقات که در اسلحه سابر، اپه و فلوره در سالن نیلفروش‌زاده اصفهان برگزار شد، تیم شهرمان در مجموع تیمى و انفرادى با کسب 2 طلا و 3 برنز به قهرمانى دست یافت. مازندران با 2 طلا و 2 برنز و یزد با یک طلا، یک نقره و 3 بـرنز در مکان هاى دوم و سوم ایستادند.


del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
شنبه 29 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 07:11 ب.ظ

چهارسوها

این کلمه به دو قسم تلفظ و نوشته می شود نخست چهارسو و دیگرى چهارسوق. و چون در شهر اصفهان این کلمه زیاد مورد محاوره است چند کلمه ‏اى براى توضیح مطلب می نگارد:

چهارسو به مکانى اطلاق می شود که چهارسمت و گنبدى داشته باشد حالا گاهى چهارسمت آن بازار است در چنین فرضى آنجا را چهار بازار یا چهارسوق می خوانند و اما اگر چهارسمت آن بازار نباشد دیگر اطلاق کلمه چهارسوق مورد نخواهد داشت. و در هر حال چه چهارسمت بازار باشد چه نباشد اطلاق چهارسو بر آن درست خواهد بود از اینرو در تمام موارد این کلمه و به لفظ چهارسو به کار می بریم.

چهارسو شیرازی ها
این چهارسو در بازار محله چهارسو شیرازی ها واقع از بناهاى قطب الدین على باب الدشتى 955 ه.ق و جز بخش از محلات شمالى رودخانه زاینده رود می باشد. گنبد این چهارسو از میان رفته است.

چهارسو شاه

این چهارسو در اول بازار شاه و نزدیکى مدرسه ملا عبدالله و حمام شاه واقع میباشد.

چهارسو در شیخ

این چهارسو که بسیار وسیع و مرتفع است در نزدیکى محله شیخ ابومسعود رازى قرار گرفته است.

چهارسو آجرى

این چهارسو که به مناسبت ساختمان آن با آجر بنام آجرى معروف است محله خواجو گردیده است.

چهارسو مخلص

این چهارسو در نزدیکى سراى مخلص در بازار بزرگ می باشد که کمى زیرتر از سراى مخلص بطرف شمال ساخته‏ اند. چهارسوهاى دیگرى نیز وجود دارد که معروفیتى ندارند.

چهارسوچوبى

این چهارسو از چهارسوهاى بزرگ است در قسمت خواجوى کوچک قرار دارد.

و از مستحدثات زمان صفویه است.

چهارسو کوچک
این چهارسو در چهارسو شیرازی ها و بجانب مشرق آن واقع است.

چهارسوى ساروتقى

این چهارسو در بازرا قهوه کاشی ها واقع مسجد و کاروانسرائى نیز از همان ساروتقى بجامانده بود که کاروانسراى آن در دست مالک آن و مسجد به حال نیم ویران افتاده است. واحد ساختمان هاى منسوب به ساروتقى عبارت از: بازار - چهارسو - کاروانسرا و مسجد می باشد.

این سه واحد از بازار منشعب مى ‏شود کارانسرا در ضلع شمالى چهارسو و مسجد ساروتقى در ایوان جنوبى آن واقع است در حال حاضر کاروانسرا با تغییراتى که در آن داده شده معمور شده ولى مسجد وضع اسفناکى دارد و قسمتى از مقرنس هاى آجرى سر در و کتیبه خط ثلث آن بقلم محمد رضا امامى است ریخته و از بین رفته است.

سقف بازار آن در بعضى قسمت ها فروریخته این بازار چون در قدیم معبر مردم به میدان قدیم بوده وضع بهترى داشته است ولى اکنون که مسیر تغییرکرده و بصورت یک بازارچه متروک درآمده است.

در اطراف چهارسو در هشت لوحه در بالاى چهارگوشواره و زوایاى چهارسو به خط نستعلیق سفید بر زمینه کاشى خشت لاجوردى رنگ بقلم محمد رضا امامى و مورخ بسال 1056ه.ق چهار بیت شعر نوشته شده است که فرد آخر حاکى است که بناى مزبور پس از گذشتن یکسال کشته شدن او باتمام رسیده است. اشعار مزبور چنین خوانده می شود:

دولت عباس ثانى در جهان خاک در گاهش.............چشم از شرف شد جانشین تونیا

سال تاریخش چو جستم از خرد ............. در ره این مصرعم شد رهنماى

حاسد شد را سرافکندند و شد .......... چارارکان چاررکن این بنا

و در یک نیم لوح در آخر این اشعار به خط نستعلیق سفید بر زمینه کاشى لاجوردى رنگ نوشته شده است:

کتبه المذنب المحتاج محمد رضا الامامى

بر یکى از دیواره‏ هاى بازار چهارسوى مزبور که در حال ویرانى است لوح سنگى به طور نیم متر و عرض سى سانیتمتر نصب شده که کتیبه آن بخط نستعلیق برجسته چنین است:

مخفى نماند که چهاردانگ ازدکان نشاسته گرى جنب چهارسوق ساروتقى با متعلقات آن به موجب وقفنامه جداگانه وقف است بر تعزیه دارى جناب خامس آل عبا حضرت سیدالشهداء علیه الاف التحیة و الثناء و یک دانگ دیگر وقف است. بر امامزاده واجب التعظیم امامزاده اسماعیل. هر کس تبدیل و تغییر دهد به لعنت خدا و نفرین رسول گرفتار شود. فى غره ذیحجه الحرام 1298.

این چهارسو ها از آثاری است که فقط نامى از آنها مانده است.

چهارسو نقاشى یا چهارسو اسفندیار بیک

چهارسو نمکى

چهارسوى قیصریه

چهارسوى بازار مثقالى فروشها

چهارسوى بازار چیت سازها

چهارسوى امامزاده اسماعیل

چهارسو مقصود

چهارسو علیقلى آقا

چهارسوى بیدآباد

چهارسوى دروازه نو واقع در محله دروازه نو

چهارسو فریدون واقع در محله خواجو

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
شنبه 29 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 07:09 ب.ظ

بازار ها
سر در قیصریه

در مقابل مسجد امام در شمال میدان نقش جهان اصفهان سردرى هلالى شکل با کاشیکارى مجلل و با شکوهى پدیدار است که از آنجا داخل بازار قیصریه می شوند.

بازار قیصریه

بازار گلشن یات جارچى


این بازار از چهارسوى قلندرها تا محل دروازه اشرف امتداد دارد و از ساختمان هاى عصر صفوى است.

بازار دروازه اشرف

این بازار از دروازه اشرف شروع تا چهارسو شاه و مدرسه ملا عبدالله امتداد دارد و از احداثات عصر صفویه است. مدرسه جده بزرگ( 1058ه.ق) و مدرسه ملا عبدالله از بناهاى شاه عباس کبیر در این بازار واقع است، چهارسوى شاه از بناهاى شاه عباس است.

بازار لواف ها و آهنگران
این دو بازار در دو طرف خیابان حافظ که از میدان شاه منشعب می شود قرار دارند. در شرق بازار آهنگرها کوچه ایست بنام بیگدلیها و سرائى بزرگ و حمامى و محل دیگرى هم به همین نام معروف است.

بازار کفشدوزها
این بازار در مسجد شیخ لطف الله بدر مسجد شاه امتداد دارد از جانب جنوب و غرب میدان نقش جهان و طرفین کاخ عالى قاپو دنباله چهار بازار اطراف میدان نقش جهان پیوسته بوده و اکنون جز ادارات شهربانى و دخانیات است.

بازار رنگرزها

این بازار که از بناهاى شاه عباس کبیر است از بازارتر کشدوزها به بازار دارالشفاء منتهى می شود و اکنون هم دائر است.

بازار چهارسو نقاشى

بازار بزرگى بوده که قسمتى از آن باقى مانده و اکنون در جنوب خیابان شاه عباس واقع است مدرسه مریم بیگم و چهارسو نقاشى در این بازار واقع بوده ‏اند.

بازار مقصود بیک = یا چهارسو مقصود

این بازار از جنوب شرقى میدان نقش جهان تا بازار حسن آباد امتداد دارد. امامزاده احمد، مسجد ساروتقى، در این بازار در نزدیکى حسن آباد واقع شده ‏اند نیز تکیه گلبنده ‏ها در نزدیک امامزاده احمد قرار دارد.

بازار غاز

این بازار از آخر گلبهار شروع و به محله جوباره اتصال داشت و از طرف دیگر بواسطه بازار خروجى بزازها بیازار بزرگ متصل می شد و کنون در بین خیابان هاى رضا پهلوى و کمال اسماعیل قرار دارد.

بازار ریسمان
این بازار از انشعابات بازار عربان و به میدان هاتف متصل و مدرسه کاسه گران در آن بازار (ریسمان) واقع است.

بازار نجف آبادی ها

این بازار از منشعبات بازار عربان قدیم بوده است و سراهائى که در این بازار قرار دارند: خانى واردستانى می باشد. از این بازار کوچه‏ اى منشعب می شود که به دو مناره گنبد سلطان بخت آغاملکه آل مظفر می رسد در وسط راه حمام کوچکى است از آثار شیخ بهائى.

بازار نیم آورد

از بازار تالار بازارى منشعب می شود به نام بازار نیم آورد و به خیابان جدید متصل می گردد مدرسه تاریخى نیم آورد که از بناهاى عهد شاه سلطان صفوى است در این بازار واقع و نیز مساجد: خیاط ها، مسجد نو، مسجد ذوالفقار، مسجد شیشه واقع در جنب باغ قلندرها که کتیبه آن به خط محمد رضا امامى و تاریخ آن (1100 ه.ق) قمرى است در این بازار قرار دارند.

بازار زرگرها
بازارى است که از چهارسوى کرباس فروش ها ببازار قهوه کاشی ها منتهى می شود در وسط آن چهارسوئى است و بدارالشفاء منشعب می شود. چنانکه گفته شده مسجد کوچک دارالشفا در این بازار انشعابى قرار دارد.

بازار تفنگ سازها

این بازار از احداثات عصر شاه عباس بزرگ است که در سراى مخلص به بازار سماور سازها مى ‏پیوندد و بازار انشعابى آن چنانکه گفته شده بازار چخماق سازها است که هر دو بازار زمانى بنام شمشیرگرها موسوم بوده ‏اند.

بازار کلاهدوزها

این بازار به در قیصریه منتهى می شود و مقابل بازار قنادها واقع گردیده است.

بازار قنادها

در عهد صفویه این بازار مخصوص قلمزن ها و قندیل سازان بوده و در دوران قاجارسیه تبدیل به بازار قنادی ها شده است.

بازار شاهى = بازارچه بلند
این بازار یا بازارچه در خیابان چهارباغ و در عصر صفوى بکوى شاهزادگان متصل می شده و آن را به نام شاهزادگان می نمامیدند. باقى مانده این بازار نفیس انبار دخانیات است از مدرسه چهارباغ و سراى فتحیه مهمان سراى کنونى شاه عباس و باغ هشت بهشت درهائى به این بازار باز می شده است و این بازار در تاریخ حاضر تعمیر شده و مرکز فروش کارهاى دستى اصفهان می باشد و به همت متصدى قابلى از صورت اندراس بیرون آمده است و وضع کنونى نمودار گذشته دوران زیبائى این بازار است.

بازار علیقلى آقا

این بازار در محله بید آباد واقع و داراى چهارسوئى زیبا می باشد که در دوران شاه سلطان بوسیله علیقلى آقا درباریان احداث گردیده است و در این بازار مسجد حمامى نیز قرار دارد.

بازار مجلسى

بازارى است که از نزدیکى مقبره مجلسى امتداد دارد و مسجد جامع و مقبره مجلسى در نزدیکى این بازار قرار گرفته است.

بازار جماله کله
این بازار از حدود نیم آورد به طرف مسجد جامع محمد جعفر آباده‏اى امتداد دارد و مسجد مزبور در این بازار است.

بازارچه در دشت
این بازارچه در محله دشت واقع گردیده و خود در حکم بازار بزرگى است.

بازارچه بید آباد
این بازارچه در حدود مسجد سید واقع و داراى طاقهاى ضربى و گنبد و چهارسو نیز می باشد و مقدارى از آن در اثر وقوع در خیابان جدید خراب شده است. در این بازارچه مسجد و مدرسه هم قرار دارد.

بازارچه حمام قاضى

این بازارچه در محله در دشت نزدیک فلکعه شهشهان قرار دارد و مسجد کوچک حاجى یونس از خواجگان شاه عباس ثانى که در (1073ه.ق) بنا شده در این بازارچه می باشد.

بازارچه خان

این بازارچه در محله دروازه نو واقع در مسجد کوچک سلیمان بیک از کارگزاران شاه عباس ثانى که در (1072 ه.ق) احداث گردیده در آن قرار دارد.

بازارچه آقا

همانطور که گفته شده از انشعابات بازار عربان و یکى از درهاى هارون ولایت در این بازارچه باز می شود.

بازار هارونیه

این بازار از بازارى که در مقابل بازار عربان از جانب جنوب خیابان جدید محمد رضا شاه از جنب هارونیه می گذرد منشعب می گردد و تا مسجد على ادامه دارد.

بازار بوریابافت ها
این بازار همان بازار هارونیه است که به مناسبت بودن کاروانسرائى به نام بوریاباف ها در آن محل که آنجا را بازار بوریابافها گفته‏ اند و هنوز هم آن سرا وجود دارد وجه تسمیه آن به این نام اشتغال عده ‏اى در آن کاروانسرا به بوریا باقى بوده است.

بازارچه چهارسوق شیرازیان

این بازار در محله چهارسوق شیرازیان قرار دارد و بازار بزرگى است .

بازار میدان میر

این بازار در محله میدان میر واقع و منشعب از بازار عربان است.

بازار حبیب الله خان .
بازار خیار

این بازار با بازاری که به نام بازار ریسمان معروف است منطبق می گردد، چه سرائى که در بازار ریسمان بنام سراى بازار خیار نامیده می شود در همان بازارى است که ریسمان نامیده مى ‏شود و مدرسه کاسه گران در همین بازار که نام هاى مختلفى دارد قرار گرفته است.

بازارچه حاجیه خانم .

بازارچه حسن آباد .

بازار سار و تقى

این بازار که بقیه بازار ساروتقى اعتمادالدوله شاه عباس ثانى است میان بازار مقصود بیک و بازارچه حسن آباد و در نزدیکى امزاده احمد قرار داد قسمتى از طاق بازار خراب و قسمتى برفراز سر در مسجد ساروتقى و منزلش باقى مانده که جالب است. مسجد ساروتقى و منزل او در این بازار واقع بوده است.

بازار مرغ
این بازار روبروى مسجد جامع در خیابان هاتف واقع و شاید به اعتبار اینکه در آنجا روزى مرغ میفروخته ‏اند باین نام خوانده شده است.

بازار بزرگ اصفهان
این بازار از میدان شاه شروع و به بازار طوقچى ختم می شود و در این بازار عمده سرای ها و نیمچه ها و مساجد و مدارس اصفهان واقع گردیده است.

بازارچه حاج محمد جعفرآباده‏اى

این بازارچه در دنباله بازار نیم آورد و در محله جماله کله واقع است. مسجد حاج محمد جعفرآباده یا و تیمچه حوابیگم در این بازارچه قرار گرفته است.

بازار منشى

این بازار از بناهاى میرزا رضى منشى الممالک است که آثار زیادى چون قصر منشى و حمام منشى و مسجد منشى او بجامانده است.

بازار نجارها

این بازار ظاهراً جزء بازارها متصل ببازار قیصریه است.

بازار گندم فروشان
این بازار از انشعابات میدان کهنه اصفهان است.

بازارچه اسماعیل کوسه
این بازارچه در محله باغات واقع و مناره کله که در زمان امیرتیمور از کله مردم اصفهان ساخته شده بود در این بازارچه قرار داشته است.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
شنبه 29 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 07:04 ب.ظ

1

بازارچه اسماعیل کوسه 

2

بازار گندم فروشان 

3

بازار نجارها 

4

بازار منشى 

5

بازارچه حاج محمد جعفرآباده‏اى 

6

بازار بزرگ اصفهان 

7

بازار مرغ 

8

بازار سار و تقى 

9

بازار خیار 

10

بازار میدان میر 

11

بازارچه چهارسوق شیرازیان 

12

بازار بوریابافت ها 

13

بازار هارونیه 

14

بازارچه آقا 

15

بازارچه خان 

16

بازارچه حمام قاضى 

17

بازارچه بید آباد 

18

بازارچه در دشت 

19

بازار جماله کله 

20

بازار مجلسى 

21

بازار علیقلى آقا 

22

بازار شاهى = بازارچه بلند 

23

بازار قنادها 

24

بازار کلاهدوزها 

25

بازار تفنگ سازها 

26

بازار زرگرها 

27

بازار نیم آورد 

28

بازار مقابل بازار عربان 

29

بازار نجف آبادی ها 

30

بازار ریسمان 

31

بازار غاز 

32

بازار مقصود بیک 

33

بازار چهارسو نقاشى 

34

بازار رنگرزها 

35

بازار کفشدوزها 

36

بازار لواف ها و آهنگران 

37

بازار دروازه اشرف 

38

بازار گلشن یات جارچى 

39

سر در قیصریه 

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
شنبه 29 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 06:40 ب.ظ

نقش میرزا محمدتقی (ساروتقی) در معماری دوره صفویه

میرزا محمدتقی اعتمادالدوله (ساروتقی) پس از شاهان سلسله صفوی بیشترین سهم را در حمایت و توسعه طرحهای عظیم معماری در دوره صفویه داشت. در زمان شاه عباس اول، ابتدا وزیر بیگلربیگی قراباغ و سپس وزیر کل ولایت طبرستان شد. در زمان ولایت بر مازندران، در ساختن دو شهر فرح‌آباد و بهشهر و اسکان مردم در آنجا مشارکتی مؤثر داشت. سالها بعد شاه صفی ساروتقی را، با عنایت تجربه‌هایی که در معماری و مدیریت طرحهای ساختمانی در مازندران اندوخته بود، مأمور مرمت حرم امام علی(ع) در نجف کرد، که مهم‌ترین طرح ساختمانی دوره شاه صفی به حساب می‌آید. پس از آن به مقام وزیر اعظم (اعتمادالدوله) ارتقا یافت و در زمان شاه عباس دوم بانفوذترین شخصیت حکومت شد. فعالیتهای معماری او در دوره وزارت با ساخت چندین عمارت تداوم یافت. افزودن تالاری ستون‌دار به جلو عمارت عالی‌قاپو و کاخ چهل‌ستون از آخرین اقدامات ساختمانی ساروتقی است. شاید بتوان قرابتی میان این تالارها و بناهای مشابه در مازندران، که ساروتقی با معماری آنجا آشنایی داشت، یافت و اندیشه این تالارها را ملهم از معماری آن منطقه شمرد.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 08:16 ب.ظ

استاد جلال‌الدین تاج اصفهانی از استادان برجسته آواز ایرانی بود.

استاد جلال تاج اصفهانی در سال 1282 شمسی خداوند پسری به شیخ اسماعیل واعظ اصفهانی که به تاج الواعظین معروف بودند فرزندی عطا کردکه نامش را جلال گذاشت. شیخ اسماعیل پدر جلال علاوه بر منبر گرم و گیرایی که داشت از حنجره یی داودی و صدای دلنشین نیز برخوردار بود و طبق مرسوم زمان بر اثر حشر و نشر با مردم اهل ذوق زمانش با گوشه ها و ردیف های آوازی ایران نیز آشنایی پیدا کرده بود. جلال فرزند شیخ اسماعیل هم، صدا و حنجره را از پدرش به ارث برده بود و این موضوع را اهل خانواده همه می دانستند ولی جلال به احترام پدر هرگز جلوی او دهان باز نکرده بودو پدر از صدای خوش فرزندش خبری نداشت. عاقبت زمان مدرسه رفتن جلال رسید. پدر او را به مدرسه ((علیه)) سپرد. این مدرسه در بازارچه رحیم خان در نزدیک مسجد رحیم خان واقع بود و با منزلشان فاصله ای نداشت. در مدرسه به خاطر صوت خوشی که جلال داشت مکبری و موذنی و قرائت قرآن را به او واگذار کرده بودند. یک روز عصر وقتی جلال 9 ساله از مدرسه برمی گشت. با خود اندک اندک زمزمه میکرد و این زمزمه تا نزدیک در منزل ادامه داشت. غافل از اینکه پدر بر خلاف معمول و امروز در منزل است و صدای او را شنیده. وقتی جلال پایش را از هشتی به داخل حیاط گذاشت پدرش او را صدا کرد. رنگ از روی جلال پرید و به لکنت افتاد. در این هنگام پدر با چهره ای گشاده و ملاطفت آمیز به فرزند گفت: جان پدر. تو صدایت خوب است و قشنگ آواز می خوانی ومن صدایت را شنیدم؛ حالا کمی برای من بخوان. وقتی جلال با صدای لرزان اندکی خواند، پدر دستی به سرش کشید و بوسه ای از مهر بر پیشانیش زد و گفت: برای آواز خواندن تنها صدای خوب کافی نیست تو باید تعلیم ببینی.

استاد تاج در ده سالگی نزد استادانی چون سید عبدالرحیم اصفهانی، حبیب شاطرچی، میرزا حسین ساعت ساز، خضوعی، میرزا حسین عندلیب، نایب اسدالله نی زن اصفهانی به کسب معلومات پرداخت. وی به اشعار سعدی علاقه زیادی داشت و منتخباتی از اشعار سعدی و دیگر شاعران را حفظ بود و در هنگام اجرای آواز به مناسبت زمان و محیط از آن اشعار استفاده می‌‌کرد. پس از گشایش رادیو از اولین خوانندگان رادیو بود. بعد از دایر شدن رادیو اصفهان تاج ضمن خوانندگی سرپرست نوازنندگان رادیو اصفهان گردید وی در رادیو اصفهان به اجرای برنامه‌هایی با تار اکبرخان نوروزی و برنامه آموزش گوشه‌های دستگاههای موسیقی ایرانی پرداخت.

آن روز ها به جلال چون فرزند شیخ اسماعیل تاج الواعظین بود ((تاج زاده)) می گفتند. جلال تاج زاده از 9 سالگی تعلیم آواز را شروع کرد. ابتدا پیش پدرش با مقدمات و اصول ردیف ها آشنا شد و سپس پدر او را به مرحوم آسید عبد الرحیم اصفهانی استاد مسلم آواز آن زمان سپرد و تاج مدتی نزد این استاد گوشه ها را یاد گرفت. پس از مرحوم آسید عبدالرحیم پدر تاج برای این که او را با گوشه ها ی سازی در ردیف ها آشنا کند، تاج را به خدمت شاد روان نایب اسداله نی زن معروف برد.تاج زمانی نسبتاً طولانی در خدمت نایب اسداله نکته ها و ظرایف آواز ایرانی را فرا گرفت. آخرین استادی که تاج بنا به توصیه ء پدر برای گوشه ها و ردیف ها به خدمتش رفت مرحوم شاد روان میرزا حسین خان ساعت ساز معروف به ((خضوعی)) بود و تاج پس از اتمام فراگیری نزد این استاد، دیگر در آواز سر آمد شده بود و اندک اندک در محافل می خواند و اینجا و آنجا همه از صوت خوشش و تسلط او بر آواز سخن می گفتند.


اولین تجربه ی آواز خوانی با ساز

استاد تاج در نوجوانی با مرحوم حسین خان اسماعیل زاده استاد معروف کمانچه (دایی استاد اصغر بهاری) آشنا می شود و اولین باری که قرار بوده به همراه ساز حسین خان آواز بخواند، حسین خان ساز را کوک میکند و هنوز جمله اول را نزده استاد تاج با عجله شروع به خواندن می کند. مرحوم حسین خان اسماعیل زاده با لبخندی میگوید: پسرم در خواندن اینقدر عجله نکن صبر داشته باش تا من درآمد بکنم، بعد کمی بیشتر صبر کن چهار مضرابی هم بزنم، وقتی مجلس سر حال آمد و خودت هم کاملاً سر ذوق آمدی آنوقت شروع کن به خواندن. آن وقت هم با طمانینه بخوان تا مردم فرصت شنیدن و لذت بردن از ریزه کاری های آوازت را داشته باشند.


هم آوازهای استاد تاج

استاد تاج همیشه از آواز مرحوم آسید عبدالرحیم اصفهانی و مرحوم میرزا حسین ساعت ساز با تجلیل و گرامیداشت فراوان یاد می کرد و بخصوص می گفت: صوت داود نبی در حنجره و صدای استاد مرحوم آسید رحیم تجلی میکرد و ممکن نیست کسی دیگر بتواند مانند او به این خوبی بخواند. جز این دو نفر تاج با سعهء صدر ومناعتی که داشت و اصولا هر خواننده ای را تشویق می کرد از خوانندگان هم زمانش نیز از جمله به این استادان ارادت داشت و از آنان و آوازشان به نیکی یاد می کرد:

آسید حسین طاهر زاده اصفهانی، سید اسماعیل خان قراب، قربان خان شاهی، تجلی، حاج محمد علی، حبیب شاطر حاجی، شهاب (معروف به شهاب چشم دریده که شاگرد حبیب شاطر حاجی بود و گوشه شهابی در دستگاه بیات زند (بیات ترک) به او منسوب است).


کسانی که با استاد تاج ساز نواخته اند

بی تردید بسیاری از استادان مسلم موسیقی و نوازندگان چیره دست سازهای ایرانی با شادروان تاج ساز نواخته اند نام این هنرمندان را میتوان در ردیف نام استاد کسانی که با تاج همنوازی داشته اند ثبت کرد:

مرحوم نایب اسداله نی زن معروف، مرحوم شکری ادیب السلطنه استاد (تار)، مرحوم استاد ابو الحسن صبا (سه تار سنتور و ویولون)، مرحوم مرتضی محجوبی (پیانو)، مرحوم رضا محجوم (ویولون)، مرحوم حسین یا حقی (ویولون)، مرحوم ارسلان خان درگاهی (تار و سه تار)، مرحوم اکبر خان نوروزی (تار)، مرحوم غلامرضا خان سارنگ (کمانچه)، مرحوم شعبان خان اصفهانی (کمانچه)، مرحوم علی اکبر خان شهنازی (تار)، مرحوم حسین خان شهناز (تار)، استاد حسن کسایی (خداوندگار نی و جانشین به حق نایب اسداله)، استاد جلیل شهناز (خداوندگار تار)، استاد علی تجویدی و ...


شاگردان استاد  تاج

استاد تاج بر خلاف اینکه استادان انگشت شماری داشت، شاگردانش فراوان بودند. او در تعلیم با لطف پدرانه ای که داشت با اصرار هر کسی را که حتی دو دانگ صدا داشت تشویق به خواندن میکرد.و اغلب خودش هم محض ترغیب شاگردان جوان و تازه کار بی هیچ نازو افاده ای چند بیتی مناسب زمزمه میکرد.تاج با خضوع و خشوع فراوان تعلیم میداد و با روحییه ای که داشت اکثراً از شاگردانش به عنوان شاگرد نام نمی برد بلکه به نام دوست و رفیق یاد میکرد.شاگردان استاد تاج فراوانند و من بیشتر آنها را ندیده و نمی شناسم ولی در این میان فقط با دو نفر آنها آشنایی پیدا کرده ام، یکی آقای مرتضی شریف (قاضی دادگستری) از شاگردان قدیمی تاج که شیویه استاد تاج را خوب دریافت کرده و به کار می گیرد، حنجرهء توانایی دارد و پخته می خواند و شعر را به جا به کار آواز می گیرد. یکی هم که بیش از همه و تا آخرین روزهای زندگی، با تاج و در خدمت او بود؛ آقای اصغر شاهزیدی خواننده خوب آواز اصفهان که خود به تعلیم آواز هنر جویان مشغول است و در یکی از آزمون های باربد نیز رتبه اول شده است. عده زیادی هم غیر مستقیم شاگرد تاج بودند، این عده از روی صفحات و نوارهای تاج با سبک آواز او آشنا میشوند و روش او را ادامه میدهند که در این میان میتوان به خواننده خوش صدای معاصر آقای حسین خواجه امیری (معروف به ایرج) اشاره کرد. از جمله شاگردان او مرتضی شریف، اصغر شاهزیدی، ناصر یزدخواستی، رضا قرنیا و علیرضا افتخاری را می‌‌توان نام برد. وی در ۱۳ آذر ماه ۱۳۶۰ بدرود حیات گفت. اما تا سال ۱۳۷۵ به دلیل آنکه حکومت جمهوری اسلامی ایران موسیقی را غنا می‌‌دانست اجازه ساختن مقبره برای استاد به خانواده او داده نشد.


خاطره ای از استاد شجریان:

آخرین باری که در محضر این هنرمند بزرگوار بودم، چهاردهم آبان 1360 درست یک ماه قبل از درگذشت ایشان به اتفاق استاد حسن کسایی و آقای محمد موسوی (نوازنده نی و شاگرد استاد حسن کسایی) آقای پرویز مشکاتیان (نوازنده سنتور) آقای ناصر فرهنگ فر مهر، آقای منوچهر غیوری (شاگرد وفادار استاد کسایی) شاطر رمضان و چند تن دیگر از هنر دوستان تهرانی و اصفهانی کلبه محقر مرا به قدوم شریف خود آراسته بودند. در آن روز کسایی برای شادروان تاج که خیلی افسرده به نظر می رسید با نی، دشتی در آمد کرد و  تاج با غزلی از سعدی به این مطلع:

تاجم نمی فرستی تیغم به سر مزن                    مرهم نمی گذاری زخمم دگر مزن

آوازی با نهایت قدرت تاثیر خواند که در حقیقت عقده گشایی دا آزردگی هایش بود. پس از فرود آواز ایشان تکلیف کردند که چیزی بخوانم من هم اطاعت امر استاد کرده چند بیتی خواندم که طبق معمول مورد ستایش و لطف پدرانه ایشان قرار گرفتم.
 



روحیه و خلقیات استاد تاج

شادروان استاد تاج مردی بود سلیم النفس و با مناعت طبع هرگز در طول مدت زندگی اش به خاطر مال دنیا و مسائل مادی به کسی کرنش نکرد و به این خاطر مدح کسی را نگفت و از همه تعریف و تمجید می کرد و همه را با نام خیر یاد می کرد، شاید کسی به خاطر نداشته باشد که او حتی یک بار از کسی گلایه کند و یا از کسی بد بگوید او حتی اگر از کسی رنجشی می دید و خاطرش آزرده می شد، این رنج و آزردگی را با سکوت بزرگوارانه ای تحمل می کرد. استاد تاج از استادانش با احترام فراوانی یاد می کرد. با دوستانش با مهربانی و عطوفت رفتار می کرد و حتی تا آخرین روز های عمرش به اغلب دوستانش سرکشی و احوال پرسی می کرد. او با شاگردانش نیز عطوف و مهربان بود و مانند پدری خود را موظف به غمخواری آنان می دانست.


خانواده ی استاد تاج

شادروان استاد تاج در زندگی یک همسر اختیار کرد و همیشه از او به عنوان یک کدبانوی خانه دار مهربان و دلسوز که موجب و موجد گرمی کانون خانوادگی اوست نام می برد. خداوند به استاد تاج از این همسر شش فرزند عطا کرد؛ چهار دختر به نام های: تاجی، پروین، هما، پروانه و دو پسر به نام های همایون و جمشید.



سرانجام در روز ۱۴/۹/۱۳۶۰ دار فانی را وداع گفت و به دیدار حق رفت. در شب سومین روز فوت او عده ی کثیری از مردم هنر دوست و هنرمند اصفهان شرکت داشتند طوری که فضای مسجد به طور مداوم پر و خالی می شد.
در آن شب استاد کسایی نی می زد و گریه می کرد. همراه ناله های نی همه شیون می کردند.
در همان حال استاد دکتر شفیعی به مناسب حال حضار مجلس خطاب به تاج گفت:

سلک جمعیت ما بی تو گسسته ست زهم
ما که جمعیم چنینیم تو تنها چونی


del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 08:11 ب.ظ

 

شیوا قربانی

نکاتی درباره فرش

تاریخچه فرش

هنر اصیل فرش ایران با فرهنگ کهنسال این کشور پیوندی ناگسستنی دارد . این هند در گذر قرنها ، ره آورد عمر مبارک این ملت و جزیی از زندگی  فرهنگ جامعه اسلامی و ایرانی است .

مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی ( پژوهشگاه ) جهت پژوهشهای لازم در این هنر و در اختیار داشتن فرشنامه أی که حاوی فرهنگ و مسائل مربوط به آن باشد کار تدوین این فرشنامه را شروع نمود . فرشنامه مذکور زمانی متجاوز از یازده سال کار ، صرف آن گردید با کوششش خستگی ناپذیر دو نفر از محققان کشور سرانجام یافته است .

سخنی چند : قالی ایران درگذر قرنها نه تنها جلوه أی بزرگ از هنر و صنعت این سرزمین بلکه جزئی از زندگی مردم نیز بوده است .

در نقشهایی که در مجموع از سنتی ریشه دار مایه می گیرد برخی نگاره ها در پیوند با فرهنگ کهنسال این کشور نما دین است که بهره گیری آذینی از آن در طول قرنها ، آن را از رمز و رازش جدا کرده است و بی ریشه می نمایاند که این گونه نیست .

در این صنعت ، اشاره نگاره ها همان اندازه ازرشمند است که هماهنگی آرام و دلنشین آنها با هم : چه به صورت به هم پیوسته و چه گسسته ، چه در نقشی که دارد و چه در رنگی که به خود می گیرد .

در پهنه قالی ، جای خالی و بی نقش نمی توان و یا کمتر می توان دید . هر جا نگاره أی است چه کوچک و چه بزرگ : جهانی گسترده برای آفرینش و چرا خالی از آفریدگان ؟ که در پیوند با آنان چنین است دور نمایه هر نقش پردازی سنتی ایران در نقشهایی که می آفریند و رنگهایی که به چهره نقشها می نهد : همه جا پیوند هستی و شور و زیبایی آن ، غم دور بودن از این پیوستگی و شوق رسیدن به آن .

برای همین است که آنچه که نقش می شود ، گر چه در مجموع به گونه أی همان است که قرنها پیش بوده است ولی باز هم در چشم خوشامیز است و در دل نشستنی . در بیرون نشانه أی از توانایی فراوان هنرمندان ایران در نقش پردازی ، و در درون شوری که به زبان نگاره ها بیان می شود و این قالی پر نقش و نگار ایران ، همراه زندگی مردم این آب و خاک ، سر گذشتی دارد که ، همچنان که معمول زندگی است . در فراز و نشیبهایی بوده است و درخششها و خاموشیهایی داشته است ولی کدامین جلوه راستین زندگی است که حتی خاموشی آن نیز نشانی از بالندگی نباشد ؟

واژه قالی : در نوشته های بازمانده از زبان پهلوی برای قالی نفیس واژه    « بت » یا « بوپ » ( bop / bup) و برای فرش و (نمد) واژه ( نمت )  (  namat +) و برای فرش ، جامه و بستر واژه « ویسترگ »  (  vistarg ) آمده است که واژه اخیر از « ویسترتن » ( vistartan ) معنی گستردن      می آید ! 

معنای « بوب » در لغتنامه دهخدا چنین آمده است :

فرش و بساط خانه . فرشی که آن را انبوب نیز گویند .

در ارمنی ، بوب و پهلوی ، بوپ .

در تاریخ طبری از ابوجعفر محمد بن جدید طبری ( حدود 226 310 ه . ق ) و ترجمه و تالیف ابو علی محمد بلعمی ( 352 ه . ق . ) واژه « بساط » مترادف فرش آمده است و آنجا که از « فرش بهارستان » سخن می رود که در حمله اعراب به ایران از کاخ تیسفون بدست آمده است چنین می آید :     « بساطی یافتند از دیبا ، شصت ارش اندر شصت ارش » .

در معجم البلدان از یاقوت حموی ( اوایل قرن هفتم ه . ق . ) در نزهه القلوب حمدالله مستوفی ( 750 ه . ق . ) از قول ابوعون صاحب کتاب الذیج چنین آمده است : « در قالی قلا فرشی بافته می شود که آن را قالی نامند و قالی نسبت اختصاری است به شهر قالی و قلا و قالی قلاشهر است در ارمنستان کبیر . از عهد انوشیروان ، هنوز ارمنستان بدست ایرانیان بود تا اسلام آمد ……. « ارمینیاغس » یکی از مردم ارمنستان زمام حکومت . را در دست گرفت . پس از وی زنی به حکومت رسید بنام « قالی » و شهری ساخت و آن را « قالی قاله » نامید که به معنای احسان است !

کهنترین نقش قالی : درباره تاریخچه « گستردنی » در ایران ، فردوسی که در شاهنامه خود اشاره أی به ( تهمورث دیوبند ) ، ( پسر هوشنگ ) از سلسله پیش ادیان کرده است .

بر اساس نوشته رودنکو (   Rudenko ) دانشمند شوروی و کاشف قالیهایی «  پازدیک » (Ra zirik    ) ، قرنها پیش از میلاد قالیهای زیبایی در بابل ، آشور ، پارس ، و ماد بافته می شد . کهنترین نمونه نقش قالی را دانشمندان آشور شناس در نقشهای برجسته « کاخ نینوا » ( پایتخت آشور ، سرزمین قدیمی در بخش وسطای رود دجله ) یافته اند که گل و حاشیه آن تقلیدی از گلدوزی های بابل به نظر می رسد . تاریخ این نقشها را قرن هفتم پیش از میلاد می دانند . بهترین نمونه این نقش متعلق به خورس آباد در موزه « لوور » نگهداری می شود .

در وسط این تصویر طرح گل و گیاه چهار برگه أی تکرار شده است . و در حاشیه آن تصویرهایی از نیلوفر آبی است . همانند آنچه که امروزه در برخی از قالیچه های کردی نقش می شود . در همین زمینه ، دو مجسمه سفالین اسب در دست است که یکی در سال 1328 در شوش بوسیله دکتر    « گیرشمن » (   Roman   Girsman ) کشف شده است که تاریخ آن به قرن هشتم پیش از میلاد می رسد و محل کشف دیگری در ماکو است که تاریخ آن متعلق به هزاره دوم پیش از میلاد است . در هر دو اسب ، قطعه فرشی به جای زین است که به عقیده گیرشمن ، نگاره های آن کهنترین نمونه نقش فرش ایران ، نقش نمدزین مجسمه شوش در یک سو تصویر دو گراز در حال تاخت در نیزار را نشان می دهد و در سوی دیگر ، دو گراز در دو طرف نگاره های مربع شکل را ( که به نوشته گیرشمن ، این مربع در گذشته برای نمودن آب کشیده می شده است ) ، افزون بر گرازها در هر دو سو نیز یک مرغ ماهیخوار در حال پرواز دیده می شود . نقش نمدزین اسب ماکور ، حیوانی است مانند سگ شکاری با آهو و پرندگان و گل و بتونه .

کهنترین نمونه قالی :

کهنترین نمونه قالی ، فرشهایی است که در پازیریک ( 1949 . م . ) بدست آمده است . پازیدیک ، دره أی است در دامنه تپه های نواحی شمالی کوهستان « آلتایی » ، از نواحی « جنوب سیبری مرکزی » در 79 کیلومتری مرز مغولستان خارجی با ارتفاع نزدیک 1500 متر از سطح دریا . در بازدید از پازیدیک بوسیله رود نکو ، پنج مقبره بزرگ و نه مقبره کوچک کشف شد که ظاهرش مانند تپه های سنگی بود . حفاری این مقبره ها که در روسیه « کورگان » نامیده می شود از اوایل قرن چهاردهم هجری شمسی آغاز شد و دنباله آن در طول بیست سال در چند نوبت ادامه یافت به علت یخبندان درون مقبره ها ، یخها را با کمک جریان آب گرم شکسته و خارج کردند تا بتوانند به وسایل درون گورها دسترسی پیدا کنند و معلوم شد که ساکنان این نواحی « سکایی » بوده اند . این مقبره ها که مربوط به پادشاهان سکایی بود

اجساد مردگان در درون تابوتهای چوبی قرار داشت ، بدن آغشته به مواد عطر آگین و سر رو به سوی مشرق بود .

اتاقهای مقبره چوبی بود و بدنه درونی آنها با نمد پوشیده شده بود . از جمله این نمدها ، نمد سفید رنگی بود که بر آن نقش شیری ، با بدن انسان و نگاره مرغان گوناگون دیده می شد . بر کف تابوت نمد دولا و روی آن قالیچه پشمی گسترده بودند و بدن مرده روی قالیچه بود . در مقبره پنجم آثاری از صنعت بافندگی زمان هخامنشیان پیدا شد که از جمله دو فرش     از گونه قالیچه برای زین است ( فرش غاشیه ) است که اندازه یکی از آنها

 83 / 1×2 متر کلفتی 2 میلیمتر است با رنگ قرمز سیر ، آبی ، سبز ، رزد کمرنگ و نارنجی که به جز بخش کوچکی از آن بقیه سالم مانده است . در این قالیچه که کرک آن از پشت گره خورده و از سمت رو چیده و صاف شده است به نوشته رود نکو در هر دسیمتر مربع 3600 گره به کار رفته است . نقشه این فرش ، در وسط عبارت است از چند ردیف نگاره چهار برگی به شیوه گل و بوته آشوری و نقش حاشیه آن نیز ردیف است از جانوران افسانه أی بالدار و پس از آن سوارکاران ، وگوزنها ، براساس نوشته رودنکو ، نگاره اسبهای سوارکاران با آن گردن برگشته و پارچه أی که برسینه اسب است و گذاشتن قالیچه به جای زین ، از ریزه کاریهای نقش ، مانند شیوه گره زدن دم اسب را ، در تخت جمشید نیز می توان دید همچنان که نقش آنها که در کنار اسب راه می روند و جامه کوتاه و شلوار تنگ پوشیده اند نیز در آنجا به چشم می خورد . این فرش را بر اساس برآورد های رودنکو می توان متعلق به قرن چهارم یا پنجم پیش از میلاد دانست .

فرش دوم نیز قالیچه أی که چند تکه شده است و نقش آن چهارگوشه هایی است به رنگ قهوه أی روشن یا آبی با نقش چند زن هخامنشی در برابر آتشدان که نمونه آن در مهرهای عصر هخامنشی نیز دیده می شود . تاروپود این فرش از پشم و بافت آن دورو است . یعنی در هر سانتی متر مربع از یک سو 22 گره و از سوی دیگر 24 گره دارد و به این ترتیب نقش فرش از هر دو سو نمایان است . نمونه دیگر این هنر بافندگی دوره هخامنشی ، تکه هایی از یک فرش دیگر ایران است که در موزه           « ارمیتاژ »  Ermitage  تپروگراد نگهداری می شود .

این تکه ها پیش از حفاری پازیدیک ، بوسیله « هیات کوزلف » ( Kozlov ) از زیر یخبندان کوههای شمالی مغولستان واقع در« نویین اولا» (    nuinula ) در سیبری بدست آمده و تاریخ آن معادن آغاز تاریخ میلادی برآورد شده است . بافت آن محکم و از پشم کلفت و انبوه به رنگ آبی تیره است و به علت کوچک بودن تکه ها ، نقش کلی فرش را نمی توان مشخص کرد

دوره ساسانیان

از صنعت قالیبافی ایران در زمان ساسانیان ( 226 م - /31 . ه . ) یادگاری در دست نیست جز روایتهایی در نوشته های پراکنده . در سالنامه چینی    ( سوئی سو  Sui –Su ) ( مربوط به سالهای 590 617 م / سالهای5 32پیش از هجرت ) قالی از جمله فرآورده های ایران شمرده شده است .

در جنگ « هراکلیوس » (   Herakliyus ) امپراطور روم شرقی با خسرو پرویز در اوایل قرن هفتم میلادی ، از جمله اشیاء غارت شد از ایران از « قالیهای نرم » نیز یاد شده است و همچنین این روایت که بر « تخت طاق دیس » ( طاق کسری در تیسفون ) خسرو پرویز ، چهار قالی که نمودار هار فصل سال بود گسترده می شده است . مؤلف تاریخ طبری اسم این چهار قالی را « بهار خسرو » ذکر می کند . در وصف این قالی که آن را با قالی بهارستان یکی می دانند آمده است که نقشه آن مانند باغی بود در فصل بهار که با گلهای رنگارنگ و درختان پر برگ آذین شده بود و همچنین با نگاره حوض آب و جویهایی در وسط آن مرغابی نشسته بر کناره های جوی . زمینه قالی از نخهایی سیمین و زرین بافته شده بود و برگ درختان و گلهای آن از ابریشم روشن بود . این فرش که گفته می شود . گوهرنشان بوده است به نظر می رسد گلیم گونه باشد . چون اگر گره بافته بود با اندازه أی که برای آن روایت کرده اند ( 30 متر× 30 متر ) باید نزدیک 5/2 تن وزن داشته باشد .

از سوی دیگر چندین قطعه از پارچه های دوره ساسانی در کلیسا ها و موزه های اروپا و امریکا وجود دارد که نشانی پیشرفت صنعت بافندگی و رنگرزی در این زمان است . به نظر برخی از کارشناسان هنر ، این  پارچه ها ، ظریفترین بافته هایی است که تا آن زمان به وجودآمده بوده است .

فرش معروف این دوره ، فرش بهارستان است که گفته می شود برای خسرو انوشیروان بافته شد و تا زمان یزدگرد سوم در موارد خاصی در قصر مدائن از آن استفاده می شد . این فرش در بزرگی ابعاد                        ( به روایتی باندازه 450 و 90 قدم ) و به کارگیری نخهای عالی و ابریشم و زر و سیم و به نخ کشیدن انواع جواهر رنگارنگ در آن از قابلیت بافت هنرمندان آن عصر نشان دارد . در مورد فرش بهارستان افسانه هایی تا حد اغراق به وجود آمده است . در مورد سرنوشت آن نیز داستانهایی گفته شده است که بعضی از آنها خالی از غرض نیست . در روضه الصفا آمده است که « سعد » از فرماندهان اسلام بی آنکه دست تصرفی بدان فرش دراز کند آن را به مدینه فرستاد تا قطعه قطعه شود و بین مهاجرین و انصار تقسیم گردد .

پس از اسلام

پس از اسلام تا پیش از قرن نهم هجری نمونه أی از فرش به جا نمانده است . جز آن که در کتاب این جهانگرد و آن تاریخ نویس اشاره هایی به شهرت قالی ایران آمده است .

کمی پس از هجرت ، یک جهانگرد چینی به نام « هوانگ تسانگ » از مهارت ایرانیان در بافت قالی سخن گفته است . و دیگر اینکه « المستنصر » خلیفه عباسی قالی مصور به صور انسانی با کتیبه های پارسی داشته است .

( مسعودی مورخ اوایل قرن چهارم  ه . ق . ) در حدود العالم ( تالیف شده در سال 372 ه . ق . ) آمده است : « و از پارس بساطها و فرشها و زیلویها و گلیمهای با قیمت خیزد » . در همین کتاب از بافته های سیستان و بخارا و قالیچه های فارس نیز یاد شده است . « مقدسی » جهانگرد و جغرافیا دان عرب ( 336 380 / 375 ه . ق . ) نیز رواج صنعت قالی در خوزستان اشاره هایی دارد . براساس نوشته وی ، « قاینات » ( قهستان ) به بافت قالیچه های سجاده معروف بوده است . در تاریخ بیهقی ( 385 470 ه . ق . )   آمده است که از جمله هدایایی که « علی بن عیسی » از خراسان برای                  « هارون الرشید » فرستاده است « دویست خانه قالی بود » و                                 
 آنچه می باید از آمل و طبرستان حاصل شود
محضوری [  =بافته هایی مانند زیلو و قطیفه ] و قالی هزار دست » بود .

در معجم البلدان ( یاقوت حموی ، اوایل قره هفتم ه . ق . ) به ئقالی آذربایجان اشاره هایی دیده می شود . و خاقانی نیز آن گونه که در صفحات قبل مشاهده شد به قالی مرندی در شعر خود اشاره کرده است .    « ابن بطوطه »703 779 ه . ق . ) از قالی سبز فام حدود « مال میر »           ( ایذه در خوزستان ) یاد می کند . به نوشته ابن خلدون                               ( 703    806 / 808 ه . ق. ) صادرات طبرستان ، قالی و صادرات گیلان ، قالی سجاده بوده است . طبرستان افزون بر مالیات ، هر سال ششصد قالی نیز به دربار خلفای بغداد می فرستاده است .

 

دوره تیموریان

از نمونه فرشهای دوره « تیموریان » ( 771 911  ه . ق . ) نقشهایی است که از جمله در تصویرهای یکی از نسخه های خطی « خمسه جامی »           (817 898 ه . ق . ) متعلق به موزه کاخ گلستان و همچنین در برخی از کارهای مینیاتوری این زمان متعلق به قرن دهم هجری آمده است . با توجه به علاقمندی « شاهرخ » ( 779  - 850  ه . ق . ) چهارمین فرزند امیر تیمور گورکان ( 736 807  ه . ق . ) به کار هنر و هنرمندان شاید زمینه هایی برای پیشرفت صنعت فرش در آن زمان فراهم بوده است .

« جوزافا بابارو » (   Josa fa Barbara ) سفیر و نیز در دربار
« اوزون حسن » ( 873
882 ه . ق . ) موسس سلسله « آق قوینلو » در تبریز از قالیهای عالی کاخ این امیر سخن می گوید . در برخی از تابلوهای  « هانس هولبین » (   Hans  Hulbein  ) نقاش آلمانی آغاز قرن دهم هجری تصویرهایی از قالی ایران دیده می شود . از روی این تصاویر می توان دانست که بیشتر قالیهای پیش از قرن نهم هجری ، کوچک و نقشهای آن هندسی و یا نگاره هایی از جانوران و تقلید شده از طبیعت بوده است .

دوره صفویه

دوره شکفتگی صنعت فرش ایران ( و گسترش بازرگانی آن ) به قرنهای دهم و یازدهم هجری در زمان « صفویه » ( 907 1135 ه . ق . 9 مربوط می شود . با توجه هنرمندان و گسترش امکانات از یک سو و همکاری استادان تذهیب و پیشرفت صنعت رنگرزی از سوی دیگر باعث شد که قالیبافی در این زمان مقامی ویژه در زمینه هنر و صنعت پیدا کند همچنان که معماری و پارچه بافی . کارگاههای بزرگ برای بیشتر هنرها در اصفهان دایر شد و قالیهایی که امروزه به نام فرشهای نفیس ایران در موزه های عمومی و خصوصی جهان نگهداری می شود و نشانی از استادی ایرانیان در نقش و بافت دارد ، ثمره تلاش بافندگان ، طراحان و رنگرزان این دوره است .

شاه تهماسب که به روایتی خود نیز در کار طراحی فرش دست داشت هنرمندان و صنعتگران بزرگ ایران را در تبریز گرد آورد و برای پیشرفت کارشان به ایشان کمک کرد . در همین زمان است که تبریز به مرکز بزرگ هنر و صنعت ایران تبدیل می شود و فرش ایران به دوره طلایی خود      می رسد و از جمله ، به عنوان هدیه به پادشاهان و امیران کشورهای دیگر داده می شود . « نصرالدین محمد همایون » پادشاه هند که چندی به دربار شاه تهماسب پناهنده شده بود ، تحت تاثیر این صنعت ، در بازگشت عده أی از هنرمندان و بافندگان قالی را نیز با خود به هندوستان برد که بخشی از نتیجه کارایشان در هندوستان ، به صورت یازده تخته فرش در موزه آستان قدس رضوی نگهداری می شود . در همین زمان کارگاههای دولتی قالیبافی نیز در برخی از شهرستانها دایر شد . سفیر مجارستان در دربار شاه تهماسب در گزارش خود درباره اهدای فرش بوسیله این پادشاه به مسجد « صنعان » بزرگ در استانبول ( جامع سلیمانیه امروز )               می نویسدکه این قالیها را در همدان و در جزین بافتند .

در زمان شاه عباس ، شکفتگی هنر قالیبافی ایران بیشتر شد . هنرمندان تذهیب کار برای طراحی نقشها ، چه برای قالی ، و چه برای تزیینات معماری مانند کاشیکاری ، گچبری و آثار آجری نیز به کار پرداختند . کارهای این هنرمندان و همچنین هنرمندان خاتمکار مورد بهره برداری طراحان قالی قرار گرفت و طرحهای قالی نیز در نقشهای تذهیب بازتاب یافت . شاه عباس یک کارگاه دولتی در پایتخت جدید اصفهان دایر کرد که بر اساس نوشته های « تاورینه » (   Tavernier ، 1605 1689 م ) و     « شاردن » (  Chardin  1643 1713 م ) جهانگردان فرانسوی و                  « رابرت شرلی » (  R .Sherley 1518 ؟ - 1628 م ) جهانگرد انگلیسی و همچنین وقایع نویس دربار ، این کارگاه نزدیک کاخ سلطنتی و بین چهل ستون و میدان امام ( اصفهان ) قرار داشته است . در این کارگاه برای نیازهای دربار ، خانه های اشراف و صاحب منصبان بزرگ فرش             می بافته اند . به نوشته « کروزینسکی » (  Krusinski  ) کشیش لهستانی که از 1116 تا 1142 هجری در ایران می زیست این بافندگان فرشهایی نیز برای تجارت می بافته اند که به همراه سودگران دولتی برای فروش به اروپا و هندوستان فرستاده می شد تا بر ثروت خزانه شاهی افزوده شود .

گسترش پایتخت و ساختمانهای تازه از سوی دیگر نیاز به قالی را بیشتر کرد و فرشبافی ( همچنان پارچه بافی ) از رشته های مهم اقتصادی برای مردم شد . به دستور شاه عباس ، همچنین در استرا آباد ، شیروان ، قره باغ ، کاشان ، گیلان و مشهد نیز کارگاههایی دایر شد . به نوشته شاردن ، به دستور شاه عباس هر کانون بافت فرش می بایست فرش را به شیوه خود ببافد .

کرمان نیز در زمان صفویه از کانونهای قالیبافی بوده است و در زمان        « جلال الدین اکبر شاه » از سلسله تیموریان هند ( 949 1014 ه . ق . ) فرش کرمان به هندوستان نیز صادر می شده است . « اسکندر بیگ » ، منشی دربار شاه عباس اول نیز در کتاب خود « تاریخ عالم آرای عباسی »  از قالی این دیار یاد می کند و همچنین « آنتونی شرلی »                              (    A . Sherley ، 1565 ؟ - 1635 م ) برادر رابرت شرلی ، که سالها در دربار شاه عباس به سر برده است در کتاب خود از مهارت مردم کاشان در بافتن قالیهای ظریف و همچنین مخمل و اطلس و حریر گلدار سخن          می گوید .

« ریشارد هکلوت » (  Richard   Hakluyt ) ، جهانگرد انگلیسی که در قرن دهم هجری می زیسته است در کتاب خود به نام « جهانگردان » در نامه أی به یکی از بازرگانان هموطن خود می نویسد :

« در ایران فرشهایی از پشم زبر که در اطراف ، دارای رشته های نخی است خواهی دید . این فرشها بهترین انواع فرش عالم و رنگهای آن بهترین و زیباترین رنگهاست . تو باید به این کشور بروی و به انواع وسایل باید متوسل بشوی تا بتوانی از مردم آنها ، طرز رنگ کردن ( خامه ) قالی را یاد بگیری زیرا اینها به طوری رنگ شده که باران و سرکه و شراب در رنگشان تاثیر نمی کند و چون تو این علم را از آنها آموختی و به اسرار آن دست یافتی خواهی توانست در رنگ کردن قماش ، آن را به کار بری . و به دوام آن اطمینان داشته باشی . زیرا رنگی که در رشته های زبر ثابت باشد قطعاً در رشته های باریک منسوجات ثابت تر است . البته در ضمن باید از رنگهای مایع و وسایل رنگرزی و بهای آنها آگاه شوی .

 

فرشهای نفیس

فرشهایی که اینک در بعضی از مجموعه های شخصی و کلیساها و        موزه های جهان نگهداری می شود . مربوط به همین دوران شکفتگی صنعت فرشبافی یعنی سده های دهم و یازدهم است که « پرفسور پوپ »              (    A . U Pope)  شماره آنها را بیش از سه هزار تخته تخمین زده است . که چون به صورت سالم و چه به صورت تکه های فرسوده وجود دارند . بسیاری از این فرشها از نظر طرح ضعیف و از نظر بافت خراب هستند و تنها ارزش آنها در کهنگی آنهاست . در میان این فرشها ، دویست تخته آنها بوسیله کارشناسان به عنوان عالیترین نمونه فرش شناخته شده است . در بیشتر این فرشها نشانی از بافنده و محل بافت دیده نمی شود . این فرشها را اگر چه از نظر نقش و نگار و شیوه بافت و رنگ آمیزی می توان به گونه أی دسته بندی کرد ولی این ضابطه ها به معنی مرز دقیق نیست و اگر هم زمانی بود ، موجهای رکود و رونق این صنعت ، ایجاد مراکز تازه کار ، جابجایی بافندگان و پیروی از این نقش و آن نقش ممیز محلی ، این مرز را در هم شکسته است . توجه به نکته هایی در زمینه رنگ و نقش و بافت می تواند شناختی از ارزشهای کمی و کیفی فرش به دست بدهد و حتی برای شناخت نسبی هویت دقیق ، کاری بس دشوار و حتی غیر ممکن است . موزه هایی که برخی از این نمونه های عالی در آن نگهداری          می شوند عبارتند از :

موزه های « برلن »  ، « پنسیلوانیا » ، « پولدی پزولی »                              (    Poldi   Pezzoli  ) در شهر میلان ایتالیا ، « چیپور » (  Jaipur  ) در هندوستان ، « هنر و صنعت وین » در اتریش ، « متروپولیتن »                    (   Meteopolitan  ) در نیویورک ، « ویکتوریا و آلبرت » در لندن ، هنرهای تزیینی در پاریس  « کلیسای کراکووی » (  Cracouie ) در لهستان « موزه فیلا دلفیا ، « مجموعه های مک ایل هنی » ، و « لام » ، « موزه آستان قدس رضوی » ، « موزه ملی ایران » و موزه فرش ایران .

قاجاریه

دوره شکفتگی قالی که در زمان صفویه پیدا شد کوتاه بود . شورش افغان و انقراض سلسله صفویه و هرج و مرج که به دنبال آن پیدا شد ، اقتصاد ایران و در نتیجه صنعت قالیبافی آن را از هم پاشید . سرمایه و امنیت برای کار و رفاه عمومی برای تشویق قالیبافان از میان رفت . نه تنها در دوره نادر که آشوبهای زمانش فرصتی برای قالی نمی گذاشت بلکه در زمان « زندیه » نیز که آرامش در ایران برقرار شده بود قالیبافی رونقی نگرفت و نزدیک صد سال تا پایان جنگ ایران و روس چنین بود و از آن پس با پیدایش بهبود در کار کشاورزی و بازرگانی ، قالیبافی نیز رونق پیدا کرد . در آغاز پادشاهی « ناصرالدین شاه » ترکیه بازاری برای فروش قالی ایران به بازرگانان خارجی شد . و چون قالیهای کهنه همه در این بازار به فروش رفت ، بازرگانان تبریز برای تامین فرش این بازار ، همتی کردند و در اراک ، تبریز ، کرمان و مشهدکارگاههای قالیبافی دایر کردند و تاریخ جدیدی در قالیبافی ایران آغاز شد . تجارت فرش که تا چندی پیش از آن ، تنها برای رفع نیاز بازارهای داخل بافته می شد به عنوان یک کالای صادراتی و در رابطه با تقاضای بازار جهانی در نظر گرفته شد . شرکت انگلیسی « زیگلر » (   Ziegler ) در سلطان آباد ( اراک ) ، و پس از آن دیگر شرکتهای خارجی مانند شرکت امریکایی « قالی شرق » (   Eastern  Rug ) و شرکت عثمانی ایتالیایی « نیر کاستل » (  Near  Kastel  co ) در تبریز و کرمان ، شرکت انگلیسی یونان (  O . C . M ) معروف به            ( شرکت شرق ) در کرمان و برخی دیگر از کانونهای مهم بافندگی قالی ، شعبه هایی برای تهیه قالی و صدور آن بر پا کردند و در ظاهر برای تشویق صادرات فرش و در  واقع برای فروش هر چه بیشتر و به دست آوردن سود زیادتر قالیبافان را وادار به بافت فرشهای مناسب تقاضای بازارهای خارج کردند . با بحران اقتصادی پیش از جنگ جهانی دوم و محدودیت ورود قالی ایران به کشورهای غربی ، شعبه شرکتهای خارجی در ایران برچیده شد و آن رونق ظاهری بازار فرش از دست رفت . ورود رنگهای مصنوعی و ارزان قیمت به ایران و بهره گیری از آن به جای رنگهای طبیعی و همچنین رو آوردن به بافت تقلبی برای ارزان تمام شدن تولید فرش و در نتیجه فروش بیشتر آن بویژه در پایان جنگ جهانی دوم ، پیوند فرش ایران را با مایه های واقعی شهرت آن یعنی سنتهای رنگ ، نقش و بافت سست کرد . و تلاشهایی مانند تاسیس « مؤسسه قالی ایران » و « هنرستان عالی اصفهان » که تنها نگرش به یک سوی دشواریها بود و نه همه آنها نیز نتوانست گره گشا باشد و درنتیجه مشکل ، همچنان به جا ماند و صنعت قالیبافی ایران که در قرن نهم هجری به دوره جوانی و در قرنهای دهم و یازدهم به کمال رسیده بود در قرنهای دوازدهم و سیزدهم رو به ضعف گذاشت و از آن پس نیز نتوانست آن شکوه دوره درخشان خود را به دست آورد

 

وضع موجود

در دوران معاصر سازمانهای کثیری در زمینه فرش ایجاد شدند و وجود مؤسسات و ارگانهای دولتی از قبیل وزارت بازرگانی با داشتن واحدهائی از قبیل : شرکت سهامی فرش ایران ، مرکز توسعه صادرات ، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای بازرگانی ، سازمان نمایشگاههای بین المللی و کمیسیون نرخ گذاری ، وزارت جهاد سازندگی با زیر پوشش قرار دادن کلیه قالیبافان روستائی کشور و ایجاد شرکتهای تعاونی قالیبافی و کمیته های صنایع روستائی ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با داشتن موزه فرش ایران ، سازمان میراث فرهنگی و مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی ، وزارت صنایع با استقرار سازمان صنایع دستی ایران و مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران ، از مراکز دست اندرکار امور مربوط به فرش هستند .

مجامع حرفه أی و صنفی از قبیل اتحادیه صنف فرش فروشان ، اتحادیه صادرکنندگان فرش ایران ، اتاق بازرگانی و صنایع و معادن ایران ، اتحادیه بازرگانان فرش دستباف در آلمان غربی ، مؤسسات اوقافی ، مذهبی و خیریه از قبیل کمیته امداد امام خمینی ، آستان قدس رضوی ، سازمان بهزیستی ، مؤسسات آموزشی و دانشگاهی از قبیل دانشکده هنر دانشگاه الزهراء و مجتمع هنر و شرکتهای عدیده ای که در زمینه پشم ، نخ ، ابریشم به کار اشتغال دارند نیز از این دسته هستند . صنعت فرش در دوران نیم قرن اخیر گواینکه شاهد گسترش و سرمایه گذاریهایی در نقاط محروم کشور بوده است ولی از سه عامل مهم که در خط مشی این صنعت مؤثرند رنجور بوده است :

الف وجود مراکز مختلف تصمیم گیری بوسیله سازمانهای مشروحه فوق

ب رقابت مکارانه و اقتباس از نقوش قالی ایران بوسیله کشورهای تولید کننده فرش دستباف .

پ تقلب در بافت و رنگ فرش که از نیم قرن پیش شروع شده و متاسفانه هنوز هم در برخی نقاط دیده می شود . بررسی نهادهای فرش به همراه آمارهای ذیربط که در کار این مجموعه در صفحات آتی می آید نمایانگر وضع موجود است .

دستمزد و مواد قالیبافی

قالیبافی طبیعتاً شغلی کارمزدی است ، متجاوز از نیمی از قیمت تمام شده قالی صرف دستمزد می شود ( چنانچه کیفیت فرش بالا باشد سهم دستمزد بیشتر از این خواهد بود ) قالیبافان در شمار پائین ترین طبقات درآمدی شاغلین کشور هستند . فشار بیکاری و فقر این گروه را به قبول کمترین مزد واداشته است . یادآوری این نکته ضروری است که بالا بودن سهم دستمزدها در کل هزینه تولید مخصوصاً در سالهای اخیر به معنی بالا بودن کلی دستمزدها در قالیبافی نیست . مؤسسات تولید کننده فرش از قبیل شرکت فرش و شرکتهای دیگر بیشتر به تکبافی پرداخته اند .

طبق طرحی که مدتی با جدیت دنبال شد . در شرکت فرش قالیبافان در سود قالیبافی شریک شدند . براساس طرح مذکور شرکت فرش مواد اولیه و ابزار بافت و نقشه و همچنین مبالغی به عنوان علی الحساب در اختیار بافندگان قرار می دهد و پس از آن قالی بافته شده را قیمت و شرکت معادل 12% قیمت آن ( 10% برای خدمات ارائه شده و 2% جهت رفاه حال قالیبافان در زمینه بهداشت و درمان ) را برداشت می کند و پس از کسر بهای مواد اولیه تحویلی و علی الحساب پرداختی بقیه را تا نرخ ارزیابی به قالیباف پرداخت می نماید .

دستمزد قالیبافی در ایران براساس مقاطعه کاری و یا کارمزدی معمول بوده است . قالیباف به تناسب رجهای فرش نرخ معینی را در مقابل مقدار فرش بافته شده که معیار آن ممکن است « قبال » ، « مقات » ، « رج » ،          « ذرع » ، « مربع » ، « متر مربع » باشد ( البته به نسبت محل ) مزد خود را دریافت می کند .

اجرتها در کار قالیبافی بسیار متفاوت و از منطقه أی به منطقه دیگر فرق می کند . به موجب گزارش جهادسازندگی دستمزد روزانه یک قالیباف در ترکمن صحرا روزانه بین 30 تا 40 تومان در  مقابل 16 ساعت کار         بوده است و به موجب گزارش مدیر تولید شرکت فرش ، اجرتها ، در سال 1360 در این شرکت به قرار زیر است .

 

نوع فرش                                   اجرت بابت یک متر مربع ( ریال )

30 رجی                                               35000  - 25000

35 رجی                                               45000  - 35000  

40 رجی                                              60000 - 45000

50 رجی                                              150000  - 80000

60 رجی                                               350000 - 250000

به موجب بررسی انجام یافته در سازمان صنایع دستی ایران در سال 1368 ، دستمزد یک نفر قالیباف براساس معیار قالی 30 رجی متر مربع 25000 ریال تا 40000 ریال بوده است . در سال مذکور قیمت تقریبی مواد و ابزار قالیبافی به قرار زیر تخمین زده شده است . ( تقریب به خاطر اینکه سطح قیمتها در کانونهای مختلف قالیبافی متفاوت است ) :

-                     خامه 6 دولا حدود کیلویی 600 تومان

-                      چله و پود ، حدود کیلویی 300 تومان .

-     نقشه چاپی در طرحهای مختلف از 300 تومان تا 1500 تومان                ( بسته به اندازه ) .

-     دار قالیبافی چوبی از 3000 تومان تا 12000 تومان ( بسته به اندازه ) .

-     دار قالیبافی دولتی از 1500 تومان تا 8000 تومان ( بسته به اندازه ) .

-       نخ ابریشم وارداتی دولتی کیلویی 400 ومان ، آزاد 800 تومان .

-                     نخ ابریشم داخلی کیلویی از 300 تا 600 تومان

-        پنبه کیلویی از 120 تومان تا 170 تومان دولتی و آزاد 400 تومان .

-                      رنگ کیلویی 200 تومان دولتی و آزاد 2500 تومان .

بی شبهه می توان گفت با آنکه دستمزد قالیبافان در ایران مانند بسیاری از اقلام دیگر در قیاس با سالهای 45 و 50 متجاوز از 10 برابر شده است ولی غافل از این نکته نباید شد که دستمزد این رشته از صنعت همواره از متوسط کل مزد و حقوق و مزایای پرداختی به کارکنان کارگاههای صنعتی کمتر بوده است .

قالیبافان و دار قالیبافی

آمار جامع و دقیقی از تعداد قالیبافان در دست نیست . همه آمارها و حدسیات مربوط به سالهای گذشته است . سرشماری سال 1345 ، از مجموع 430 هزار خانواده یک تا ده نفره أی که به صنعتی مشغول بودند حدود 250 هزار خانوار یعنی 58% آنها را مشغول به کار قالیبافی نشان    می دهد . آمار سال 1355 مرکز آمار ایران توزیع کارگاههای قالیبافی را بر حسب طبقات کارکن طبق ارقام خلاصه شده زیر ارائه می دهد :

- تعداد کارگاهها ( بدون کارکن )                            539

- تعداد کارگاهه ( از 1 تا 9 کارکن )                      122437

- تعداد کارگاهها ( از 10 کارکن بیشتر )                  998

طبق ارقام فوق اگر متوسط کارکنان کارگاههای 1 تا 9 نفر را 5 نفر و کارگاههای با 10 کارکن و بیشتر را 25 نفر حساب کنیم کل تعداد قالیبافان در سال 1355 بیش از 737 هزار نفر می شود .

طبق سرشماری جامعه روستائی در سال 1352 با فرض دو قالیباف برای هر دار ، تعداد قالیبافان روستائی به 1090578 نفر می رسد . آمار مربوط به کارگاههای بزرگ صنعتی سالهای 59 و 1360 متاسفانه آمار کارگاههای قالیبافی را نشان نمی دهد . کارشناسان ، تعداد افرادی را که از صنعت فرش و صنایع وابسته به آن ارتزاق می کنند تا 8 میلیون نفر تخمین       زده اند . در سمینارهائی که در سالهای گذشته برگزار شده است ، مسئولین مؤسسات مختلف بیشتر روی عدد 8 میلیون نفر تکیه کرده اند . آمار سرشماری جامعه روستائی سال 1352 تعداد دار قالیبافی را 545289 نشان می دهد . طبق برآورد سال 1360 جهاد سازندگی تعداد دار قالیبافی در روستاهای کشور حدود 806 هزار است . در سمینار صنایع روستائی که در تیر ماه 1370 برگزار شد معاون صنایع روستائی وزارت جهاد اظهار داشت : « در سراسر کشور 120 هزار کارگاه قالیبافی با 240 هزار قالیباف در قالب 80 تعاونی تحت پوشش جهاد سازندگی است . این وزارتخانه با تولید 600 هزار متر مربع فرش در سال بزرگترین تولید کننده             فرش است » 

در نمایشگاه بزرگ فرش که در خرداد ماه 1371 در تهران برگزار شد در محل جایگاه شرکت سهامی فرش ایران تابلویی نصب گردیده بود که آمار کلی قالیبافی در کل کشور را نشان می داد . این آمار که توسط واحد تحقیقات و آمار شرکت مذکور با همکاری جهادسازندگی تهیه شده است به قرار زیر است .

کل دارهای قالیبافی کشور                                          400/981 دستگاه

کل قالیبافان کشور                                                         000/1920 نفر

افراد شاغل در حرف جنبی این صنعت                                  000/450 نفر

تولید سالانه فرش دستباف                                     000/400/5 مترمربع

پشم شسته مورد مصرف در یک سال                                     25000 تن

نخ پنبه مورد مصرف در یک سال                                            15000 تن

ابریشم مورد مصرف در یک سال                                              800 تن

تعداد روستاهایی که به امر قالیبافی می پردازند .                  27108 روستا

 

 

بیمه

در سالهای اخیر وزارت کار با نظارتی که از طریق بازرسان خود معمول داشته قدمهای مؤثری در جهت بهبودی کارگاههای متمرکز قالیبافی برداشته است ولی چون مساله بهداشتی کردن کارگاههای متمرکز همچون اجرای قانون بیمه های اجتماعی برای قالیبافان عاملی برای افزایش هزینه تولید برای کارفرمایان است از این نظر برخی از کارفرمایان جهت کاهش هزینه تولید و افزایش سود دهی اکثراً به سفارشات تکبافی پرداخته اند و با بر پایی دار در خانه قالیباف ، از ایجاد کارگاههای متمرکز خوداری     کرده اند . اندیشه آنان این بوده است که قالیبافی در خانه قالیباف ، پرداخت بیمه های اجتماعی و رعایت حداقل سن و حداقل دستمزد را به دنبال ندارد .

در چند سال گذشته به خاطر حمایت از کارگاههای تولیدی کوچک و تشویق برقراری بیمه و تامین اجتماعی برای کارگران آن ، دولت پرداخت حق بیمه سهم کارفرما را برای حداکثر 5 نفر تقبل کرده است . بطوری که کارگاهی با 5 نفر کارگر از پرداخت حق بیمه سهم کارفرما معاف است . این قانون شامل کارگاههای قالیبافی نیز می شود .

کارگاههای قالیبافی از نظر رعایت بهداشت و اجرای مقررات کار نیازمند بررسی جدی هستند . کار در پشت دار قالی آن هم در کارگاههایی که بیشتر دخمه است تا محل مناسب کار ، فرساینده است و نیروی کار را زود از بین می برد . آماری از آذربایجان و کرمان گواینکه مربوط به سالهای گذشته است می تواند گواه این فرسایش نیروها باشد .

براساس برآورد سال 1348 از جمع کارگران قالیباف آذربایجان ، 92% کمتر از 35 سال ، 54% کمتر از 15 سال و 12% کمتر از 10 سال دارند . بیشتر کارگران ، زن هستند و از کودکان با وجود منع قانونی بهره گیری فراوان می شود . مردان به علت داشتن میدان وسیعتر برای پیدا کردن کار منظم و کم دردسر و درآمد بیشتر ، کمتر به کار قالیبافی جذب می شوند که در همین برآورد ، شمارشان بیش از 000/52 و شمار زنان بیش از 000/76  ذکر شده است . برآورد سال 1346 شماردارهای منطقه کرمان را 000/23 نشان می دهد که 000/11 آن در کانونهای شهری باف یعنی کرمان ، رفسنجان ، زرند و راور و . مستقر است و 000/12 دیگر در کانونهای روستایی باف یعنی : سیرجان ، بافت شهر بابک و از شمار 000/59 بافنده کرمان 000/32 نفر در کانونهای شهری باف و 000/27 نفر در کانونهای روستایی باف ( به صورت فصلی ) کار می کنند . 36% بافندگان نوع شهری و 28% نوع روستایی کمتر از 15 سال دارند . استادکاران 33 ، نویسندگان 21 و شاگردان و پرکن ها 46% بافندگان را تشکیل می دهند که بین استادکاران 62% بین 15 و 35 سال و بین نویسندگان 40% کمتر از 15

و 89% کمتر از 35 سال و بین شاگردان و پرکن ها 60% کمتر از 15 و 97% کمتر از 35 سال دارند و « رئیس شرکت فرش سعبه شهر کرمان              می گوید …… در مورد بیمه و از کارافتادگی کارگران فرش ، بایستی هر چه زودتر به وضع آنان رسیدگی شود . زیرا کارگران قالیباف به علت نشستن مستمر در روی داربست ، پس از مدتی کار دچار کجی استخوان ستون فقرات و عوارض مختلف از جمله از دست دادن بینایی می شوند و در بیشتر موارد به سن بازنشستگی نرسیده این پیش آمد ، روی می دهد » .   و « در حال حاضر برای شرکت فرش در حدود 400 نفر کار می کنند که 350 نفرشان بیمه و از مزایای آن برخوردارند . سازمان بیمه های اجتماعی می گوید : کارگرانی که در خانه فرش می بافند بیمه کردن آنها به خاطر این که شیفتی و منظم بر سر کارشان حاضر نمی شوند قانونی نیست اما به نظر ما این حق کارگران است که بیمه شوند ، چون بافنده در کنار انجام کارش در خانه به بچه اش و به امورات دیگر هم می رسد و احیاناً شبانه روز هم روی دار قالی کار می کند » .

بازار

« بازار داخلی تولید فرش با توجه به اتکای این کالا بر صادرات خارجی از سال 59 بشدت به سردی گرائیده و مشکلات جدی مالی ، زندگی صدها هزار نفر از تولید کنندگان فرش مخصوصاً بافندگان خرده پا را تهدید       می کند . یکی از علل اساسی کمبود صادرات فرش ایران ، بالا بودن هزینه تولید این کالای صادراتی است » . در مورد بالا بودن هزینه تولید ، به عنوان مثال « در حال حاضر قیمت هر کیلو قرمز دانه که در سه سال پیش 500 تومان بود به 500/3 تومان رسیده است » . و « نقشه فرشی که 500 تومان بود حالا به 3 هزارتومان می فروشند » . میزان فرش صادراتی 10/9 تولید کل فرش ایران تخمین زده شده است . زمانی 80% این فرشهای صادراتی به ترتیب در کشورهای آلمان ، آمریکا ، انگلستان ، سؤئیس ، کویت ، و لبنان جذب می شده است .

البته به عامل بالا بودن هزینه تولید فرش ایران دو عامل دیگر یعنی تولید فرش ماشینی در کشورهای غربی که بیشتر با طرح ایرانی و به قیمت ارزان فروخته می شود ، و مهمتر از آن ، رقابت دیگر کشورهای تولید کننده فرش از جمله هند ، ترکیه و پاکستان که محصول خود را به قیمت ارزان عرضه می کنند نیز باید افزوده شود ». سپس وزیر بازرگانی چنین گفت : صادرات فرش از 700/ 14 تن در سال 52 به حدود 000/6 تن در سال 56 و 57 تنزل پیدا کرده و از این رقم 6000 تن تا سال 61 به رقمی معادل یک هزار تن تنزل پیدا کرده است » شک نیست که تاکنون تلاشهایی شده و می شود تا از کاهش صادرات فرش جلوگیری به عمل آید ولی نباید فراموش کرد که در عرصه رقابتها ، آن عامل بزرگ تهدید کننده فرش ایران  ندیده گرفتن هویت فرش ایران ( در سه زمینه : نقش ، رنگ ، بافت ) از سوی دست اندرکاران است . برای گسترش بازارهای داخل و خارج و افزایش هر چه بیشتر فروش قالی ، گر چه دوام فرش و قدرت خرید مردم نیز باید در نظر گرفته شود ولی تولید فرش به عنوان یک کار هنری نباید فراموش شود . یعنی سنتی که فرش ایران را در بازارهای جهان یکه کرده است . در گذشته ، گاهی برای فروش بیشتر فرش ، طرحهایی را با نقشهایی یگانه با سنت نقش پردازی قالی ایران و رنگهایی سست و ناهماهنگ به وجود می آوردند که از سوی کشورهای خارجی و به ویژه امریکا سفارش بازار خارجی و ندیده گرفتن ویژگیهای طرح و رنگ و بافت فرش ایران گر چه ممکن است اینجا و آنجا رونقی البته موقت به فروش فرش ایران بدهد  ولی به یکه بودن فرش ایران ضربه خواهد زد . سنت آن را در هم خواهد شکست و آن را به انحطاط خواهد کشانید . نکته دیگر اینکه هر گونه کوشش برای افزایش کیفیت قالی و در نتیجه تامین بازار برای فروش بیشتر آن ، از رسیدگی به وضع بافندگان قالی ، نمی تواند جدا باشد .

 

اهمیت فرش ایران

بی شبهه این سخن گزافه نیست که هیچ برنامه أی بدون تحقیق و بررسی دقیق و توجه به « اهمیت » آن نمی تواند پایه أی استوار یابد و مراحل پیش بینی شده را در زمانهای مقدر بپیماید . درک اهمیت هر پدیده أی در زندگی انسان اولین قدم در حصول نتیجه و دسترسی به آن است . فرش در زندگی روزمره ما ایرانیها عجین شده و با ما به سر می برد . به قدری به ما نزدیک است که گوئی پاره أی از تن ماست به این دلیل کمتر به فکر اهمیت و اثر بخشی آن هستیم و از این همزاد خود غافلیم .

تاملی و درنگی در این زمینه خالی از فایده نیست :

1-  فرش ایران که افتخار ملتی را برصفحه روزگار حک کرده است محصول سر پنجه های خلاق مردمانی است که از قدیم الایام فرآورده خود را به عنوان یکی از منابع مهم درآمدهای ارزی کشور به خزانه مملکت واریز نموده اند . به کمک این کالا بخشی از کسری موزانه پرداخت های بازرگانی جبران می شود . در میان صادرات غیر نفتی کمتر کالائی را می توان یافت که چون فرش دستباف ارز نصیب کشور نماید و یا مانند این کالا به دلیل کیفیتش از رقابت نسبی و گاه مطلق در بازارهای جهان برخوردار باشد . تنها در سال 1366 رقمی حدود 500 میلیون دلار از طریق صدور فرش ، ارز عاید کشور شده است . در سال 1370 بیش از 43 درصد کل صادرات غیر نفتی کشور را فرش به خود اختصاص داده است .

2-   نیروی انسانی در صنعت فرش تنها عامل تولید نیست بلکه سرمایه بالقوه است که هر قدر برای آن سرمایه گذاری بیشتری انجام گیرد موجد و مولد ارزش های بالفعل بیشتری خواهد بود . بی شبهه افزایش درآمد ملی کشور رابطه مستقیم با افزایش تولید و بهره برداری مطلوب از ظرفیت های فعلی انسانی و مادی و بهبودی مناسبات امور تولیدی دارد . نگاهی به بررسیهای که در عرض چند ساله اخیر در زمینه اشتغال در کشور شده است موید آن است که بیکاری و عدم بازدهی توان های نیروی انسانی از جمله هشدار دهنده ترین ویژگیهای جمعیت و اشتغال کشور است . ایجاد امکانات اشتغال مولد برای بیکاران از طریق توسعه سرمایه گذاریهای تولیدی و انتخاب تکنولوژی مناسب و نیز توانمند ساختن کارکنان برای احراز مشاغل مولد و مؤثر باید از جمله محورهای اساسی برنامه ریزی و سیاستگذاری کشور باشد .

براساس بررسیهای انجام شده در ایران حدود 330 هزار نفر سالانه جوینده کار وارد بازار کار می شوند و با توجه به روند نرخ رشد جمعیت پیش بینی می شود که در سال 1386 جمعیت کشور به حدود 100 میلیون نفر افزایش یابد و حجم نیروی کار به 24 میلیون نفر برسد . بر این اساس برای اینکه کشور به اشتغال تام برسد لازم است در فاصله سالهای67 - 1368 معادل تمام ظرفیت شغلی فعلی کشور ( 5/11 میلیون ) شغل      فعالیت های اقتصادی 18 سال آتی تکوین پذیرد . به موجب این بررسی مشخص شده است که « در ایران سالانه حدود 600 هزار شغل جدید که حداقل به حدود 200 میلیارد تومان سرمایه گذاری احتیاج دارد آماده ورود به بازار کار است » این آمار حداقلی است که در سمینار جمعیت و توسعه که در تاریخ 19/6/67 از طرف سازمان برنامه در مشهد برگزار شد توصیه شده است . حال چنانچه مبلغ حداقل 250 هزار تومان بخواهیم برای هر فرد سرمایه گذاری کنیم و آمار اشتغال در صنعت فرش را هم 6 میلیون نفر بدانیم خواهیم دید جهت اشتغال مولد 10% از کل جمعیت کشور که صنایع قالیبافی و حرف وابسته به آن را تشکیل می دهد چه سرمایه گذاری عظیمی براه افتاده است . با توضیح اینکه سهم نیاز ارزی در این سرمایه گذاری نیز بسیار ناچیز می باشد و از طرفی کالای تولید شده در این رشته صددرصد قابل تبدیل به ارز می باشد .

در زمینه اشتغال توجه به مطلب دیگری هم حائز اهمیت است ، به موجب گزارشی که در تاریخ دیماه 1364 از طرف سازمان برنامه و بودجه انتشار یافت مشخص می سازد که : « جمعیت فعال کشور فقط در حدود 6/28 درصد از کل جمعیت در سال 1363 را تشکیل می دهد و کل نیروی کار با توده جامعه در این سال در حدود 3/12 میلیون نفر است . لذا بار تکفل از این نظر به حدود 8/3 درصد بالغ می گردد . به عبارت دیگر حتی اگر تمامی جمعیت فعال کشور نیز به کار تولیدی اشتغال داشته باشند باز هم هر فرد شاغل جامعه باید قادر به تامین زندگی 8/3 نفر باشد . از نظر اشتغال جمعیت فعال کشور باید توجه داشت که در حال حاضر ایران با دو پدیده مخرب عمده بیکاری و کم کاری یا اشتغال ناقص در زمینه اشتغال مواجه است که جمعیت جوان و بویژه جمعیت 20 تا 30 ساله بیشتر گرفتار مشکل نخست یعنی اشتغال ناقص بیشتر در بخشهای خدماتی به چشم              می خورد » بنابر این بیکاری چه به صورت آشکار و چه پنهانی به معنای هدر رفتن امکانات بالقوه تولید و رشد بیشتر است و یکی از هدفهای اساسی برنامه های اقتصادی از بین بردن بیکاری در هر دو شکل می باشد  از این نظر وجود فعالیت قالیبافی در کشور خصوصاً در روستاها از نظر بالا رفتن سطح اشتغال که مآلاً باعث افزایش درآمد و مصرف گردیده و رفاه اجتماعی را به دنبال خواهد داشت باید مورد نظر باشد .

3 قالیبافی بیشتر یک صنعت روستائی است . در خدمت کشاورزی و احتیاجات روستا است . درآمد روستائیان را افزایش می دهد ، حجم تولید را گسترش می دهد ، اوقات فراغت و بیکاری را پر می ماید و به تولید ناخالص ملی می افزاید و نهایتاً باعث جلوگیری معقول از مهاجرت نیروی فعال روستا به حاشیه شهرها می شود .

مهاجرت روستائیان هم نتیجه و هم علت یک سری تغییرات اقتصادی اجتماعی است . زیرا به محض اینکه اوضاع و احوال اقتصادی اجتماعی تغییر می کند فرصت و کشش برای روستائیان نیز کم و زیاد می شود . ساکنان یک ناحیه وقتی پی می برند که ناحیه دیگری می تواند وسایل و راههای زندگی بهتری به آنان بدهد در این موقع است که تصمیم به مهاجرت می گیرند . در جریان مهاجرت همیشه دو نیرو در کار است که    می توان از آنها به عنوان نیروی « دافعه » و « جاذبه » یاد کرد . دلایل مهاجرت روستائیان ، پائین بودن درآمد آنان ، نبود کار برای نیروی انسانی مازاد و عدم توسعه رفاهی مناسب در روستاها است . برای جلوگیری از این پدیده باید درآمد روستائیان به عنوان یکی از مهمترین عوامل ، افزایش یابد و برای این امر برنامه ریزی لازم برای ایجاد اشتغال نیروی انسانی بالقوه و بالفعل باید انجام گیرد . قالیبافی بهترین حرفه جهت استقرار در روستا است به شرط آنکه امکانات رفاهی توسط خدمات دولتی به این مناطق داده شود تا روستائی انگیزه ماندن در روستا را داشته باشد .

3-   و بالاخره هنر فرشبافی ، آئینه تمام نمائی از هنر و تمدن اسلامی و ایرانی است . میراث گرانقدری است که از دیرباز به جا مانده و در شناسنامه این ملت مهر تائید خورده است . پاسداری از این فرهنگ و هنر ملی با هوشیاری و اشتیاق باید توام باشد .

 

مشکلات صنعت فرش ایران

صنعت فرش ایران بیمار است و چنانچه این بیماری را علاج نکنیم روزی نه چندان دور ، از هم خواهد پاشید ، اگر آنچه محققین و کارشناسان این صنعت گفته و نوشته اند کنار بگذاریم توجه به مشکلات این صنعت از زبان مسئولان سازمانهای مختلف دولتی و بخش خصوصی که به نحوی در کار تولید و فروش فرش دخالت دارند شنیدنی و قابل تامل است . سمینار « بررسی مسائل تولید و صادرات فرش دستباف » که در تاریخ 20 خرداد ماه 1369 در مشهد از طرف وزارت بازرگانی ترتیب یافت مشکلات این صنعت را به قرار زیر خلاصه می کند :

الف مشکلات تامین مواد اولیه :

1-  پشم : با توجه به اینکه توسعه صنایع نساجی و عدم رشد متناسب دامداری با این صنعت ، پشم تولید داخلی که در گذشته بیشتر برای تولید فرش بکار گرفته می شد عمدتاً برای سایر مصارف استفاده      می شود نتیجتاً برای بافت فرش از پشمهای نامرغوب وارداتی یا پشمهای دباغی شده استفاده می گردد که اثرات سوئی در تولید فرش گذاشته است .

2-   پنبه : در حال حاضر کمبود پنبه یکی از مشکلات تولید فرش می باشد .

3-   ابریشم : ورود بی رویه و قاچاق ابریشم وکم توجهی به صنعت پرورش ابریشم .

4-   رنگ و مواد رنگی : طبیعی بودن مواد رنگرزی که زمانی برای فرش کشور مایه افتخار و مباهات بود جای خود رابه مواد شیمیائی کم ثبات داده است و تهیه همین مواد نیز دستخوش نوسانات شدید می باشد قرمزدانه و کمتر بدست می آید و مشکلات رنگرزیهای سنتی ما به جایگزین شدن روشهای غلط رنگرزی و پدید آمدن رنگهای غیر اصیل گردیده که خود از اهم مشکلات تولید فرش است .

5-   طرح و نقشه : عدم حمایت از طراحان قدیمی و عدم اقدام به موقع در تجدید نظر در طرحهای سنتی .

6-              مواد اولیه جنبی : ، دارقالی ، ابزارکار و ..

7-   نبود تشکیلات واحد و متمرکز بمنظور برنامه ریزی لازم جهت تامین و تولید و واردات مواد اولیه مورد نیاز و بعضاً رقابت منفی و ناسالم تشکیلات دولتی و خصوصی در این زمینه و عدم وجود کنترل کافی .

ب مشکلات تولید و بافت :

1-  افزایش دستمزد ناشی از افزایش تورم که مآلاً موجب گرانی فرش شده است . اگر چه دستمزد قالیبافان در مقایسه با سایر مشاغل پایین        می باشد .

2-              ترویج روشهای غلط بافی ( جفتی بافی ، بافت بی گره و )

3-   مکفی نبودن دخالتهای سیستماتیک در هدایت صحیح تولید فرش به منظور اصلاح روشهای تامین مواد اولیه و تولید .

4-   نبودن تشکیلات مسئول جهت آموزش و تربیت افراد متخصص و ارتقاء کمی و کیفی تخصص دست اندرکاران تولید فرش ( طرح نقشه ، رنگرز ، بافنده ، رفوگر و )

5-   بی اطلاعی تولید کنندگان از نیازهای داخلی و خارجی و ضعیف بودن تبلیغات رسمی و دولتی در این زمینه .

6-   فعال بودن واسطه های متعدد در امر توزیع مواد اولیه و تولید و فروش .

7-   عدم حمایت از قشر قالیباف و نداشتن آینده روشن بیمه و بازنشستگی و .

8-   مشخص نبودن رابطه قانونی بین کارگر و کارفرما و مشکلات بافت استادکاری .

9-              نبودن سیستم حمایتی از قالیبافان .

10- عدم امکان استفاده قالیبافان از امکانات بیمه و خدمات درمانی .

 

 

پ مشکلات فروش داخلی و خارجی .

1-            داخلی

1-1     گرانی قیمت که متاثر از تورم  - تعدد واسطه ها فعالیت مخرب قاچاقچیان فرش و گرانی مواد اولیه و دستمزد می باشد .

(توضیح اینکه با توجه به اختلاف شدید قیمت ارز دولتی با ارز آزاد از آنجا که قاچاقچیان فرش تعهد ارزی ندارند قیمتهای داخلی تاثیری در درآمد آنها نداشته ، نتیجتاً فرش را در داخل گران می خرند و در خارج ارزان      می فروشند .

2-1 - تولید بی رویه فرش ماشینی .

3-1-     ورود سرمایه های سرگردان و فعالیت مخرب سرمایه داران غیر متخصص در صنعت فرش .

4-1- کم اطلاعی و ناآگاهی برخی از دستگاههای ذیربط تصمیم گیرنده .

5-1- پایین آمدن کیفیت فرشهای تولیدی .

6-1- عدم تبلیغات صحیح در شناسائی و معرفی فرش ایران و متقابلاً فروش فرشهای بافته شده نامرغوب سایر کشورهای بنام فرش ایرانی .

7-1- عدم اطلاع از سلیقه خریداران خارجی و کم تحرکی در ایجاد تغییرات مناسب در طرح و رنگ و اندازه فرشهای صادراتی .

2-             خارجی :

1-2- قاچاق فرشهای نفیس و ارزان آن در بازارهای جهانی توسط قاچاقچیان .

2-2- وجود رقبای متعدد از قبیل هند ، چین ، پاکستان و .

3-2-     تغییر معیارهای قیمت گذاری و عدم اطمینان خریداران از ثبات قیمتها .

4-2- بالا بودن پیمان ارزی و مشکلات قیمت گذاری و ارزیابی در این زمینه.

5-2- ثابت نبودن نرخ ارز آزاد و تاثیر آن در بازارهای جهانی و نوسانات قیمتهای بین المللی

6-2- عدم تحریک صادرکنندگان در ایجاد بازارهای جدید و محدود شدن در چند بازار دنیا .

7-2- عرضه فرش توسط نهادها و ارگانها و استفاده از امتیازات خاص توسط آنها از ارز مکتسبه در تولید کالا یا واردات .

8-2- تعداد ایستگاههای صادراتی .

9-2- نبود سیستم حمل و نقل مطمئن بین المللی در سطح کشور .

10-2- انحصاری بودن گمرکات صدور فرش .

11-2- ضعف تبلیغاتی و بازاریابی .

12-2- مشکلات خروج از کشور صادرکننده .

13-2- عدم برنامه ریزی برای صادرات فرش در جهت حفظ بازار فرشهای ایرانی .

14-2- مشکلات قوانین و مقررات .

 

سازمانهای موازی در تشکیلات صنعت فرش

امروزه ، با توجه به تغییرات زیربنائی و عمیقی که در کشور به وجود آمده است گسترش این صنعت در قالبهای تشکیلاتی موجود ابعاد مختلفی پیدا کرده است که کار نظریه پردازی و ضابطه سازی را در برنامه ریزی و مدیریت امور صنایع فرشبافی در سطح کلان اقتصاد جامعه دشوار و از طرفی برای رفع مشکلات سازمانهای موازی در این صنعت تغییراتی را در ساختار تشکیلاتی آن توجیه پذیر می سازد . مناسب است قبلاً تعریفی از    « تشکیلات » و « سازمانهای موازی » به عمل آید تا بعداً به ساختار این صنعت از بعد تشکیلاتی پرداخته شود .

« تشکیلات به عنوان یکی از اجزاء متشکله نظام اداری عبارت است از : قالبی برای تنظیم روابط عناصر تشکیل دهنده نظام اداری در جهت نیل به هدفهای آن . به دیگر سخن تشکیلات عبارت از چهارچوبی است که تعدادی از افراد با استفاده از امکانات مادی و ابزارهای مورد نیاز براساس     برنامه أی مشخص برای دستیابی به هدفهای معین فعالیت می نمایند . از این رو ، تشکیلات ابزاری است که در اختیار مدیریت قرار دارد تا او بتواند وظایف مشخص خود را که عبارت از برنامه ریزی ، سازماندهی ، هماهنگی  نظارت و کنترل است با استفاده از آن و به کمک عوامل و ابزارهای دیگری به انجام رساند . بدیهی است هر چه تشکیلات ، منطقی و مناسبتر طراحی شود مدیریت بهتر خواهد توانست وظایف محوله را جهت نیل به اهداف تعیین شده به انجام رساند . به عبارت دیگر تشکیلات به عنوان بستری که مدیریت بر روی آن جهت دستیابی به اهداف و آرمانهای مشخص حرکت می کند نقش با اهمیتی در مجموعه نظام اداری و اقتصادی دارد . »

بدین سان اگر بخواهیم برای « سازمانهای موازی » تعریف بدست دهیم ، بطور خیلی کلی می توانیم اشاره کنیم که : « سازمانهای موازی عبارت است از وجود دو یا چند مؤسسه که وظایف معینی را جهت نیل به هدف واحدی به موازات همدنبال می کنند » مثلاً اگر قرار باشد وظیفه « اخذ مالیات » توسط دو سازمان انجام پذیرد در اصطلاح تشکیلاتی به این دو مؤسسه « سازمان موازی » اطلاق می شود و قس علی ذالک .

نگاهی شتابگر به تشکیلات صنعت فرش در ایران مؤید این است که سازمانهای عدیده ای در کار تولید و فروش آن دخالت مستقیم دارند که چنانچه وظایف فرعی و جنبی آن را هم بخواهیم به حساب آوریم شمار این سازمانها افزون می شود . در این زمینه از همه مهمتر ابهام در برنامه ریزی و کنترل این صنعت مشهود است . که معلوم نیست وظیفه برنامه ریزی و نظارت برکمیت و کیفیت این کالا با کیست ؟ و در نهایت کدام مؤسسه در اداره آن در سطح کلان مسؤول است .

مناسب است مؤسسات دست اندرکار فرش را یک بار مرور کنیم :

 

الف در زمینه تولید و بازرگانی

شرکت سهامی رش ایران

قدیمترین و مجهزترین واحد دولتی تولید فرش در ایران است . بیش از چهل شعبه تولید دارد و مجهز به یک کارخانه تامین مواد اولیه در کرج است . این شرکت وابسته به وزارت بازرگانی است . هدف این شرکت :  

« ترویج صنعت فرشبافی و بازرگانی آن در داخل و خارج از کشور است »

 

سازمان صنایع دستی ایران

این سازمان که در سال 1343 تاسیس گردید به کار تولید ، خرید ، بازاریابی ، فروش و صادرات صنایع دستی می پردازد و در سراسر کشور دارای تشکیلات منطقه أی است سازمان مذکور که وابسته به وزارت صنایع است از سال 1361 به موجب طرح بازسازی و نوسازی مناطق امور جنگ زده کار قالیبافی را آغاز کرده است .

وزارت جهادسازندگی

بیشترین تولید فرش در حال حاضر متعلق به وزارت جهاد سازندگی است که کلیه فعالیت خود را در روستاها متمرکز کرده است . امور فرشبافی در این وزارتخانه زیر نظر حوزه معاونت صنایع روستایی است .

 

شرکتهای تعاونی فرش دستباف

در تاریخ 13/9/1364 به موجب مجوز هیات دولت مسئولیت تشکیل ، هدایت و نظارت بر شرکتهای تعاونی فرش دستباف به وزارت جهادسازندگی محول شد . تا به حال بیش از 82 تعاونی مستقل تحت نظر جهاد در زمینه فرش دستباف تشکیل گردده است .

 

اتحادیه بازرگانی شرکتهای تعونی تولید کنندگان فرش دستی ایران

این اتحادیه در تاریخ 3/4/1366 با گردهم آئی 12 شرکت تعاونی تولید کننده فرش دستباف تحت پوشش وزارت جهادسازندگی تاسیس گردید .

فعالیت این اتحادیه عبارت است از :

-    تامین و توزیع مواد اولیه و ابراز کار بین تعاونیهای عضو .

-                      خرید تولیدات تعاونیها .

-                      ارائه خدمات فنی جهت ارتقا کیفیت تولیدات .

 

شرکت تهیه و تولید فرش آستان قدس رضوی

این شرکت در سال 1360 در روستای « کنه بیت » نزدیک مشهد وابسته به آستان قدس رضوی تاسیس گردید . هدف از تشکیل این شرکت ، تولید فرش دستباف برای اماکن متبرکه حرم مطهر حضرت رضا (ع) است .

 

سازمان بهزیستی کشور از ادغام چند مؤسسه امور رفاهی وخیریه أی در سال 1358 به وجود آمد . این سازمان برای خانواده های نیازمند زیر پوشش خود ، دارهای قالیبافی تهیه کرده است که پس از آموزشهای لازم این افراد بکار قالیبافی می پردازند . کار قالیبافی در این سازمان زیر نظر امور حمایتی سازمان قرار دارد .

 

ب تولید کنندگان مواد اولیه قالیبافی

شرکت تعاونی کارخانجات پشم ریسی ایران

این شرکت در سال 1366 تحت نظارت سازمان مرکزی تعاون کشور تاسیس گردید .

هدف این شرکت عبارت است از :

بهبود مواد اولیه ، کنترل کیفیت و انجام خدمات لازم به کارخانجات پشم ریسی است . این شرکت در سراسر کشور حدود 120 واحد ریسندگی تحت پوشش دارد و خامه و نخ قالی را از طریق شرکتهای تحت پوشش تولید می کند .

شرکت سهامی پرورش کرم ابریشم ایران

این شرکت در سال 1358 از ادغام شرکت پیله ور وابسته به سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران و شرکت ابریشم گیلان وابسته به بانک توسعه صنعتی و معدنی و بانک کشاورزی  تشکیل گردید و در حال حاضر وابسته به وزارت کشاورزی است .

این شرکت بزرگترین و تنها شرکتی است که کلیه فعالیتهای مربوط به      « نوغانداری » را در سراسر کشور تحت کنترل دارد و ابریشم مصرفی در فرش را تولید می کند .

سندیکای صنایع نساجی پنبه أی و الیاف مصنوعی ایران

نخ پنبه أی یکی از مواد اولیه قالیبافی است که در تارکشی فرش مورد استفاده قرار می کیرد . سندیکای صنایع نساجی پنبه أی در سال 1349 متشکل از حدود 200 کارخانه نساجی که در سطح کشور فعالیت می کنند تشکیل گردید .

کارگاه قالیشویی :

فرش وقتی بافته می شود رفع عیب های فرش ، نارضایتی از رنگ فرشهای ایرانی ، رنگها را عوض می کنند فقط برای اینکه کشورهای خارجی فرشهایی را می پسندند که سبک قدیمی و کهنه داشته باشد .

فرش را برای صادرات به قالیشویی می آورند .

برای پرداخت ( قیچی زدن ) ابتدا فرش را می شویند تا فرش نرم شود و بعد با شانه های مخصوص شانه می زنند سپس برای پرداخت آماده است.

برای پرداخت ابتدا فرش را آبشور می کنند ( آب و تاید ) و بعد به قسمت پرداخت ، دستگاه پرداخت ( فرش را نازک می کند ) و بعد دوباره فرش را شستشو می دهند .

فرشهای سبک قدیمی را معمولاً کهنه شور و به عنوان فرش قدیمی وکهنه به خارجی ها می فروشند و فرشهای خانگی را آبشور می کنند ، موادی که برای شستن فرشها استفاده می کنند عبارتند از : کلر ، هیدروسولفید ، سود سوزآور ، شامپوی مخصوص فرش و تاید ، که این مواد هم به فرش جلا و زیبایی می دهند و هم از عمر فرش کم می کنند . البته شایان به ذکر است که این مواد باید به اندازه معین استفاده شود در غیر این صورت فرش را کاملاً از بین می برند . در بین این موارد می توان گفت که از اسید اسیتیک و اسید سولفوریک هم استفاده می شود .

برای اینکه پشت فرش کلکهایش از بین برود با دستگاهی پشت فرش را کز می دهند .

از فواید کلر می توان گفت که فرش را براق می کند . فرش با کلر و سود سوزآور براق وصیقل می دهند و این نوع فرشها بر اثر پا خوردن از بین می رود ، رنگهای فرش کم رنگ می شود و فرش زرد رنگ می شود .

مراحل شستشوی فرش به این صورت است که : اول پشت فرش را کز      می دهند و بعد آبشور می کنند با مواد شیمیایی و با فشار آب زیاد         می شویند و دستگاه شلاق زن تعداد زیادی تسمه وصل شده و می چرخد و لاستیکها می خورند روی تسمه وقتی که دستگاه می خورد روی فرش  تاب خامه را باز می کند وسطح فرش را حالت مخملی می کند و بعد دوباره یکبار موگیری می کنند به این صورت که دستگاه را آرام بر روی آن        می گذارن تا پرزهای روی فرش گرفته شود و بعد به قسمت دارکشی       می برند و فرش اگر در موقع بافت به هر علتی کج شده باشد در این قسمت صافش می کنند.

دستگاه دارکشی :  این دستگاه دارای میخهای است و آن میخها باعث          می شود که کجی فرش گرفته شود و سپس چسب سلیکا را با آب مخلوط می کنند و پشت فرش می مالند تا به صورت آهار در آید تا این کشیدگی ها ثابت باقی بماند . بعد از این مرحله فرش را به سرویس می برند تا ریشه های فرش را مرتب کنند . بعد از اینکه فرش خشک شد و کاملاً درست شد   ( صاف شد ) دو سر فرش را می گیرند و تکان می دهند و جارو می زنند و خاک فرش را به صورت می گیرند .

 

فصل دوم

قسمت هلاجی پشم :

-       این دستگاه خارجی است یا ایرانی ؟ خارجی و مال سال 1344 می باشد .

در این قسمت ابتدا فرش را سورت می کنند ( یعنی طبقه بندی می کنند ) در ایران پشمها را از روی رنگشان طبقه بندی می کنند .

پشم در قسمت هلاجی زده می شود و کاملاً همه از هم باز می شود و مواد زائد شان گرفته می شود . با یک نوع مایع صابون و آب در حوزچه اول که دمای آب 90 درجه می باشد ( گرمایش ) . پشم با چنگکهایی زیرو رو       می شوند بعد می آید به قسمت قلتک وحالا پشم شسته شده و به حوزچه دوم می آید ، حالا دمای آب 70 درجه و مایع صابون نصف می شود و دوباره قلتک آب را گرفته و به حوزچه سوم می آید در اینجا مایع صابون کم و آب 40 درجه گرما دارد . هر چه به حوزچه پنجم نزدیکتر می شویم می بینیم که دمای آب کاهش می یابد . دوباره به قلتک می رسد و به حوزچه چهارم که دیگر مایع صابون وجود ندارد و دما همان 40 درجه است و باز هم به قلتک می رسیم و در حوزچه پنجم دمای آب 40 درجه ( دیگر دمای آب در سه حوزچه آخر همان 40 درجه می ماند ) و مایع صابون دیگر اصلاً وجود ندارد.

بعد از این مراحل به مرحله خشک کردن می رسیم .پشمها به قسمت خشک کن می روند از زیر این دستگاه باد گرم به پشم می خورد و پشم خشک    می شود . ( درجه گرمی باد 90 می باشد ) ، در قسمت دوم خشک کردن دمای باد کمتر شده و باد سرد می زند .

دستگاه پرس : به دستگاه پرس که می رسیم پشمها را پرس می کند ، برای اینکه حجم آن کم شود و محل آن راحت باشد .( دستگاه پرس یا عدل بندی )

فصل سوم

رنگرزی :

رنگرزی به دو صورت است : رنگرزی سنتی و رنگرزی طبیعی ، در این قسمت بیشتر خامه رنگ می شود .

رنگرزی شیمیایی یا مدرن : استفاده از رنگهای شیمیایی تولید ، قیمت ، یک دستی رنگ می باشد که از ویژگیهای این نوع رنگرزی است . در رنگرزی گیاهی حجم مواد زیاد است ، سرعت به 24 ساعت می رسد پس زمان زیادی مصرف می کند و همچنین سرعت کار پائین است .

به خاطر شرایط محیطی و انسانی همه خصوصیات در رنگرزی با یکدیگر تفاوت دارد .

خصوصیات رنگرزی شیمیایی به این صورت است که : رنج رنگها زیاد است و خصوصیات سنتی به این صورت است که : ثبات رنگ بالا ، شکل زیبا به رنگ می دهد . در این کارخانه از رنگرزی سنتی ، گیاهی و شیمیایی استفاده     می شود و از شرکت سیبا کمک می گیرند و استفاده می کنند .

در رنگرزی ( گیاهی ) از پاتیل استفاده می شود و خامه در این پاتیلها ریخته می شوند . در رنگرزی شیمیایی مواد کمکی برای ثبات رنگ ها ضد بید و اسید ها می باشند که داخل الیاف می ریزند و در ابتدا آنها را با آب شستشو می دهند .

در رنگرزی رنگها بسته به تیرگی و روشنی که دارند درجه ماندنشان در    ا ین پاتیل ها متفاوت است ، یکی از این متفاوت ها از نظر فیزیکی است .

فصل چهارم

ریسندگی پشم :

در آغاز الیاف رنگی و سفید منتقل می شود برای ریسندگی آماده می شوند الیاف را با دست باز می کنند و باآب و روغن مخلوط می کنند برای جلوگیری از الکتریسته و حالت پیوستگی این عمل صورت می گیرد            (  P H خنثی ) ، 24 ساعت می ماند و بعد از دستگاه ولف عبور می دهند که باعث باز شدن الیاف از هم ( یعنی هلاجی ) می شود و به ماشین کاردینک فرستاده می شود .

این دستگاه پشمها را شانه می کند و ناخالصیها ، خاک ، خاروخاشاک ، کثیفی ها را می گیرد و تولید نیمچه نخ می کند .

-    نمره نخ را در کدام مرحله اندازه می گیرند ؟ نمره نخ را در ابتدای کارد اول در دستگاه کاردینک .

ماشین کاردینک : سه قسمت دارد کارد اول : از بین بردن ضایعات پشم ، کار دوم : بازهم از بین بردن ضایعات و خاروخاشاک پشم خیلی بیشتر از کارد اول ، کارد سوم : که پشم را به صورت نخ خامه ( نیمچه نخ ) در     می آورد .

نمره نخ : برای کنترل کیفیت کار نمره نخ را بدست می آورند . هر نیم ساعت 50 متر نیمچه نخ را گرفته و در دستگاه اندازه گیری نمره نخ ، نمره متریک آن بدست می آورند .

-    آیا نمره نخ خاصی مد نظر است ؟ برای ما خیر ولی برای مشتری بله ، بستگی به سفارشات تمان دارد .

دستگاه رینگ ( تمام تاب ) : این دستگاه نخ راتا به صورت یک لا در         می آورد ( برای خامه خالی 120 تا 160 تاب ) هر چه سرعت دستگاه رینگ را کم کنیم تاب نخ زیادتر می شود .

دستگاه دولا تاب : دوباره هر نخ یک لا با هم ترکیب شده و دولا می شود و بیشتر این کار به خاطر استحکام صورت می گیرد .

دستگاه کلاف کن : برای بسته بندی و همانطور که از نامش پیداست نخها را به صورت کلاف در می آورد .

دستگاه بقچه کن : برای بقچه کردن نخهای کلاف شده می باشد .  

نکته :

آخرین نکته مرحله در فرش مرحله سرویس است که سه قسمت کار         می باشد : اول درست کردن بافت اشتباه ( مرمت ) ، دوم رفوکاری ، سوم ریشه فرش که این ریشه فرش به چند صورت گره می خورد :

1- گره نخودی                2- گره مدل گیس           3- دوگره

برای سفارشات خارج از کشور بیشتر از دو گره استفاده می شود و اکثر فرشهای خانگی در ایران مدل گره نخودی و گره مدل گیس هستند .

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 08:08 ب.ظ
 ترجمه از : ملیکا مظفری و رشید سینایی

 

مقدمه

فرشهای قدیمی به دم بخش عمده تقسیم بندی می شوند : 1ـ تخت باف یا نمونه پرده ای 2ـ فرشهای پرز دار . از فرشهای تخت باف نویسندگان یونان قدیم و رم نیز نام برده اند .

فرشهای پرزدار در حدود هزار سال قبل از میلاد در اطراف مغولستان بوجود آمده اند و پس از آن توسط کوچ عشایر به خاور میانه ( بویژه ایران و ترکیه ) آورده شده اند . صادرات فرش پرزدار به طرف غرب اروپا و ورود آن به شهر مورز در اسپانیا نتیجه جنگهای صلیبی در قرن 11 تا 13 و سفرهای مارکوپولو و بازرگانان ونیزی به شرق در قرن 13 به بعد بود .

تولیدات فرشهای پرزدار در اروپا در قرن 12 در اسپانیا شروع شد و مقدار کمی از آن نیز تا قرن 17 باقی ماند تا زمانیکه پلند ، رومانی  ، ایتالیا ، سوئد ، انگلیس و فرانسه توسعه صنعتی یافتند . از مراکز اصلی فرشبافی در فرانسه میتوان Savonneire   و Aubusson  و در انگلیس ، Wilton  و Axminster   را  نام برد . فرشهای تخت نیز در شمال آمریکا بوسیله بومیان آمریکایی در قرن 16 و بعدها بوسیله مهاجرین اروپایی بافته شد . توایدات صنعتی فرشهای پرزدار از نیمه دوم قرن 19 در ایالات متحده شروع شد . 

دار قالیبافی

فرشهای تخت و فرشهای پرزدار هر دو روی دستگاهی که در طی قرنهای متمادی قاعده کلی آن کمی تغییر پیدا کرده بافته میشوند . چار چوب اکثر دارهای عمودی چوبی هستند که تارهای عمودی فرش را تحت کشش نگه میدارند . این دستگاه به بافنده اجازه میدهد روی تخته ای ( نیمکت ) در جلوی دار بنشیند . تارهای افقی از زیر و روی تارهای عمودی عبور کرده و گره ها روی آنها بافته میشوند .در بافتن از پائین به بالا بافنده میتواند تخته ای را که بر روی آن نشسته بهسمت بالا حرکت دهد .

دار افقی دوقسمت دارد که توسط میخ به زمین کوبیده میشود و همچنین به آسانی نیز حمل می گردد ، بنابراین توسط عشایر چادرنشین جابجا میشود . بافندگان (معمولا دو نفر ) روی قسمت بافته شده و در امتداد بافت می نشینند .

در طی انقلاب صنعتی روشهای قدیمی بافت فرشها بر روی دارهای دستی از میان رفت و در بسیاری از مراکز اصلی بافندگی این کار توسط اختراعات بزرگ که در ابتدا بوسیله انرژی الکتریسیته کار می کردند صورت گرفت .

فرشهای تخت باف قدیمی

فرشهای تخت باف به دو بخش اصلی تقسیم می شوند که شامل گلیم و سوماک می باشند . مراکز اصلی بافندگی گلیم ترکیه و ایران میباشند . گلیم ها بوسیله تارهای افقی در جلو و تارهای عمودی به صورت یکسان در عقب بافته شده و توسط شانه به پائین کوبیده می شوند . مرکز اصلی بافندگی سوماک نیز شمال غربی ایران و قفقاز می باشد . در بافت سوماک تارهای افقی از روی دو تار عمودی می گذرند و قبل از اینکه دور تار جفت بچرخند به دور آنها  می گردند .

نقش مایه ها و واگیره ها هر دو بوسیله روشهای مختلف بافت و رنگهای گوناگون تار و پود خلق می شوند . مدلهای مختلف گلیم و سوماک با پشم بافته میشوند ، البته در بعضی از موارد با پنبه و ابریشم نیز تولید میگردند .

فرشهای پرزدار قدیمی

فرشهای پرزدار توسط کشش تارهای عمودی به صورت موازی روی دار تولید میشوند . تکه های نخ نیز از عرض فرش روی تارهای جفت گره زده می شوند . پس از تکمیل یک ردیف گره در عرض فرش پود را از زیر و روی تارهای عمودی می گذرانیم و قبل از اینکه ردیف بعدی پرزها را ببافیم به وسیله  شانه ( دفه ) آن را می کوبیم . اندازه یک پرز معمولا پس از هر گره کوتاه می شود و دوباره بعد از تکمیل یک ردیف گره نیز این کار را انجام می دهیم .

در فرشهای پرزدار نقش سایه ها و واگیره ها توسط استفاده از پود در بافت و رنگ کردن یک یا چند لا از خامه ها و ترتیب قراردادن گره ها با رنگ های مختلف درجاهای مختلف خلق می شوند گره ها به سه قسمت عمده تقسیم می شوند : 1ـ گره ترکی 2ـ گره فارسی (سنه)3ـ گره جفتی ، به شرح در صفحه 166

پایان گلیم ، ریشه و نخهای اطراف

معمولا پایان کار فرشهای تخت و فرشهای پرزدار مانند پایان گلیم شناخته شده اند . در فرشهای تخت بافت بخش اصلی فرآیند پایان در این است که به جهت سر ریشه ها یا منگوله ویا گیس باف کردن پس از بافت تارهای عمودی بیشتر از پود ها امتداد می یا بند.

ریشه ها فقط به جهت تزئینات فرش نمی باشند بلکه از دست بافته و پرزهای فرش محافظت می کنند. کناره (شیرازه ) فرش نیز توسط نخهای اطراف فرش را تزئین کرده محکم نگه  می دارد. معمولا کناره عبارت اند از بستن یک یا چند نخ تار توسط پودها . (اگر بیش از یک تار باشد نخها به دور آن می پیچند) . ترتیب قرار گرفتن پودها نیز به صورت یک در میان و پیچیدن به ور تارهای عمودی در بافت به شکل 8 (هشت) می باشد که بصورت جداگانه از میان تارهای جفت عبور می کنند .

 

مواد رنگها‌

تا قرن 19 همه نخها توسط جوهر گیاهان و حیوانات رنگ می شدند . به عنوان مثال : قرمز دانه رنگ قرمز ، گیاه جوشانده رنگ سبز ، پوست درخت بلوط رنگ قهوه ای ، نیل رنگ آبی و برگ مو رنگ زرد را شامل می شدند .

همه می توانند برای به دست آوردن طیف وسیع رنگها آنها را با یکدیگر ترکیب کنند . مزیت اصلی این مواد رنگزا زیبایی خوشایند و آهنگ ملایم آنها است .

رنگهای ثابت نیز در بیشتر موارد در مقابل کم رنگ شدن دوام زیادی دارند ولی این مواد رنگزا با اختراعی مبنی بر ارزانی مواد رنگ زای آنیلینی در سال 1856 با ترکیب قطران زغال سنگ کنار گذاشته شدند . اکثر مواد رنگزای آنیلینی ثبات ندارند و بعد از مدتی رنگ آنها اساسا عوض می شود آنها همچنین نسبت به رنگهای گیاهی و حیوانی همتای خود در ظاهر بسیار تند و زننده هستند .

مواد رنگزای آنیلینی نیز در سال 1920 با ثبات مواد رنگزای کروماتیک از میان رفتند ولی اخیرا مواد رنگزای گیاهی به دلیل بی نظیر بودن در ملایمت و شفافی رنگ به مقدار زیادی احیاء شدند .

ابزار و مواد

شما برای تعمیرات (مرمت) جزئی یک فرش یا قالی کهنه و قدیمی به چند ابزار احتیاج دارید و همه آن ابزار در خرازی ها و فروشگاه های فلز آلات در دسترس شما هستند . مقدار مواد مورد نیاز به میزان زیادی به نوع تعمیر و مشکلات تمیز کردن سطح کار شما مربوط می شوند .

ـ اتو : همراه با کاغذ خشک کن برای بر طرف کردن لکه های گوناگون استفاده می شود .

ـ انبردست : یا دم باریک برای کشیدن سوزن نخ از وسط پرز فرشها در زمان مرمت استفاده می شود .

ـ قیچی : جهت آراستن پرزها استفاده می شود . برای پرزهای کوتاه قیچی هایی که تیغه راست دارند و برای آرایش دیگر پرزها قیچی هایی که لبه دار هستند و تیغه منحنی دارند. (معمولا شما می توانید با خرید قیچی هایی با لبه تخت به هدف خود برسید ) ضمنا یک قیچی زنانه 20 سانتیمتری نیز برای کارهای گوناگون مفید است .

ـ سوزنها : شما برای مرمتهای گوناگون قالی به مجموعه ای از سوزنهای راست و منحنی احتیاج خواهید داشت . برای کار با نخهای کلفت سوزنهای با سوراخ بزرگ انتخاب میشوند. شما به سوزنهای مخصوص مرمت با سایزهای 20و22 و سوزنهای خیاطی با سایزهای 2و6و8  احتیاج خواهید داشت .

ـ انگشت دانه : در هنگام مرمت قالی بسیار ضروری است. بعضی وقتها برای فشار دادن سوزن در برگشت از پرز فرش احتیاج به نیروی زیادی دارید و انتهای سوزن خیلی آسان به انگشت شما آسیب میرساند .

شما همچنین به وسایل دیگری نظیر: فرشزن ، جارو برقی ، خاک انداز و جارو ، سشوار ، چاقوی کمکی، گیره چوبی بزرگ ، طناب لباس ، سوزن کلفت ، موچین ، چکش ، میخ فرش و تیوپ مقوایی احتیاج خواهید داشت . 

مواد

ـ پشم یا ابریشم : جهت مرمت پرزها و  تعمیر ریشه های اکثر فرشها و قالی ها استفاده میشوند . جهت هماهنگ کردن رنگها و اثر نخهای جدید کوشش و دقت کنید تا مانند نمومه اصلی شود .

ـ نخ خیاطی کتان و پنبه ای  در هنگام انواع  مختلف مرمتها با ساختارهای گوناگون نخهای مقاوم پنبه و کتان لازم می شود. این نخها با وسعت انتخاب رنگ و ضخامت در دسترس می باشند و باید با دقت با نخهای مشابه هماهنگ شوند .تا مانند نمونه اصلی گردند.

ـ موم : برای لیز کردن و نرم کردن سوزنها و نخهای پنبه و کتان استفاده می شود .

شما می توانید از شمع مومی که در بسته های کوچک و دو قسمتی فروخته می شوند استفاده کنید.

ـ کاغذ خشک کن سفید :‌ درزمان آزمایش ثبات رنگها استفاده می شود همراه با اتو در تمیز کردن اجسام ریخته شده روی فرش و جهت بر طرف کردن چربیها و روغنها استفاده می گردد.

ـ‌ شامپو فرش :‌ برای تمیز کردن  فرش و قالی استفاده می شود.

ـ‌ دترژانت پشم :‌ در مواقع خاص استفاده می شود. دترژانتها با کیفیت عالی جهت بر طرف کردن لک استفاده می گردند.

ـ‌ گرد سیب زمینی :‌ جهت  رنگبری در مواقع خاص استفاده می گردد.

ـ‌ نمک : برای برطرف کردن لک

ـ‌ سرکه سفید :‌ برای بر طرف کردن لک

نظافت عمومی فرش و نمای آن

جهت به حداکثر رساندن عمر فرش و قالی و برای حفاظت الیاف در برابر خسارت شما باید فرش را بطور منظم پاکیزه نگاه دارید.

شما جهت نظافت اجسام گوناگون وقت زیادی صرف می کنید مثلاً اگر یک قطعه فرش لهستانی از دیوار خانة‌ شما آویزان باشد یا یک تختة‌  باریک چوبی و یا رومیزی ،‌آنها بسیار کم  توجه بیننده را به خود جلب می کنند ولی آسیب دیدگی یک فرش که از آن برای پوشش کف اتاق استفاده می شود بسیار قابل توجه است. همچنین جهت تمیز باقی ماندن فرش و قالی برای مدتهای زیاد در انبارها و محیطهای روستایی نگهداری
 می شوند و این در حالی است که در شهرها همیشه آلودگی هوا مانند دیواری بلند  فضای شهر را مسدود کرده است.

علاوه بر نظافت  منظم فرشها و قالی ها شما باید به لکه های اتفاقی روی فرش خیلی زود رسیدگی کنید. عموماً اجسام متعددی بر اطراف خانه جهت دکور استفاده می شوند که می توانند از زیبایی رنگ و طرح فرش بکاهند همانطور که آنها می توانند به الیاف آن  آسیب وارد کنند. سناریوی یک نمایش می تواند دلیل مناسبی برای درست اجرا  نشدن آن باشد بر همین اساس قالیها و فرشهای لهستانی و تخته های باریکی که به دیوار آویزان شده اند اگر بدون دقت و بدون نظم و ترتیب و فقط جهت پر کردن دیوار و همچنین اگر به روشهای غلط به دیوار کوبیده شوند به آنها آسیب می رسد.

شما قبل از شستن یا برطرف کردن لکها از روی فرش یا قالی باید ثبات رنگها را آزمایش کنید و البته اهمیتی ندارد که چند قسمت فرش آسیب دیده باشد . اگر هیچ رنگی پس نداد شما باید جاهای آسیب دیده را به یکی از روشهای متعدد شستشوی فرش بوسیلة‌ یک متخصص فرشهای کهنه  تمیز کنید . شرکتهای قالی شویی در شستن فرشها دقت
نمی کنند.

عموماً مواد شیمیایی قوی که در شستن فرشهای جدید استفاده می شوند سبب آسیب دیدگی به فرشهای کهنه می گردند به غیر از گرد گیری فرشها هر گز برای شستن فرشهای نادر و با ارزش به تنهایی و بدون  یک متخصص شستشو برای انجام دادن این کار اقدام نکنید .

گردگیری فرشهای کوچک و بزرگ

همیشه قبل از شستشو و بر طرف کردن  لکه ها باید فرشها گرد گیری شوند. برای برطرف کردن تکه های خاک و کثیفیها که در یکجا جمع می شود باید بسیار دقت کرد چون در اثر آنها  الیاف به تدریج  فرسوده می شوند همچنین در اثر آنها تخم بید  میتواند در الیاف رشد و نمو کند .

ـ‌ جهت گردگیری فرشهای کوچک و بزرگ آنها را در هوای آزاد و روی یک طناب لباس کلفت آویزان کنید. زمانی مناسب در روز برای  خشک کردن آنها انتخاب کنید و تکه ها را بصورتی آویزان کنید و تا آنجا که ممکن است قسمت کوچکی از آنها روی هم افتاده باشند. برای اینکه ممکن است پشت آنها در معرض آسیب قرار گیرد.

ـ مدل قدیم فرشزنها نیروی زیادی برای ضربه زده به فرشها نداشت. هرگز از عصا یا چوب برای ضربه زدن به فرش استفاده نکنید. البته نیروی زیاد و پهن کردن مساحت زیادی از فرش و ضربه زدن به آن به الیاف خسارت وارد می کند. به روی فرش ضربه نزنید. شما فقط در صورتی موفق خواهید شد که جهت بر طرف کردن گرد و خاک به عمق پرز یا بافته ضربه بزنید.

ترجمة‌ بخشی از کتاب

Care & Repair  Of  Antiques & Collectables

 نوشتة‌

Judith  Miller   

انتشارات

 Mitchell  Beazley

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 08:07 ب.ظ

ندا غفر الهی

 

یکی از برجسته ترین و ممتازترین فرشهای ایران است  . فرش این منطقه حجم کامل آن نوع نقوش و طرح هایی است که به آن ها نقوش سنتی گفته می شود که ریشه در طراحی کهن و سنتی ایران دارد . با آنکه ریشه های این نوع طراحی به نگاره های قبل از ظهور اسلام و دوران هخامنشی و ساسانی بر می گردد . ولی اوج شکوفایی و شکل گیری آن ها مربوط به زمان مکتب هرات ( دوران صفویه ) و به دست هنرمندانی نظیر بهزاد و سلطان محمود و تعداد دیگری از نقاشان ایرانی است . پایگاه شکل گیری و این نقش آفرینی بعد از هرات که در آن دوران در حوزه فرهنگ ایران داشت به شمال غربی ایران و تبریز بوده است .

بی تردید انتقال پایتخت در دوران صفویه و به تبع آن آوردن هنرمندان در بازار تبریز به قزوین باعث گردید که شالوده دوره ای پی ریزی گردد که بعدها به نام مکتب اصفهان سرآمد تمامی رشته های هنری ایران گردد .

تمرکز 85 ساله پایتخت در قزوین باعث شد تا مرحله رشد و تکامل نقوش سنتی ایران پس از هرات و تبریز ادامه یافته و شکوفایی خود را در اصفهان جشن بگیرد . در واقع رشته نقوش سنتی ولی سیمای قالی امروز اصفهان که اغلب در زمره شاهکارهای دوره صفوی به شمار می رود . قبل از آنکه در هنر معماری ، کتاب آرایی ، تذهیب و 000 مکتب اصفهان جستجو شوند ،‌باید ریشه آن ها را در حیات سبز هرات و تبریز و قزوین جستجو کرد . این نقوش به وسیله هنرمندان برجسته آن زمان برای فرش هایی بزرگ که در کارگاه های سلطنتی اصفهان بافته می شد مورد استفاده قرار گرفت ،‌به نحوی که بقایای آن به طور مکرر در قالی امروز اصفهان ( اما تا حدودی دگرگون شده ) مشاهده می شود . ویژگی های عمده نقشه های اصفهان استفاده از اسلیمی هایی منظم و گردان است . که مشتقات فراوان و زیبایی با توجه به هنر و مهارت در اطراف آن ایجاد می گردد . از انواع اسلیمی ها می توان اسلیمی یاری ، اسلیمی دهان اژدری اشاره کرد . همراه با اسلیمی معمولاً گل های اناری است که به علت کاربرد وسیع و متنوع آن ها در فرش های دوران شاه عباس به گل شاه عباسی نیز معروف است . از ضمائم این طرح ها شاخ هایی حنایی ، غنچه ، سه غنچه ، درخت و برگ ، پرنده و حیوان است .

از ویژگیهای نقوش سنتی ایران آن است که تمام سطح طرح با نقوش فرعی و پرگار از گل ها و برگهای به هم پیوسته پر می شود . تقارن نا متعادل و عناصر سازنده و از همه مهمتر ظرافت و نظم از ویژگیهای نقوش سنتی ایران است .

در دوران قاجار در طرح های سنتی ایران عناصر جدیدی متاثر از نقاشی اروپایی وارد شد که به آن نقاشی قاجاری می گویند . این نوع طرح با نام گل فرهنک و نقش قاجار نیز معروف بوده و جای خاصی در طرح و نقشه فرش ایران یافت . از ویژگیهای دیگر طراحی سنتی ایران استفاده از رنگهای پخته لاکی ( رو ناسی ) ، آبی ، لاجوردی ، کرم ، نخودی ، سرمه ای و زرد چرک است . در نقوش قاجار استفاده از گلهای درشت قرمز و صورتی و رنگ زرد به شدت رایج شد . 

متداولترین نقوش سنتی ، لچک و ترنج است که با ترکیبات مختلفی از گل و اسلیمی مورد استفاده قرار می گیرد . از نقوش معروف اصفهان می توان به نقش های لچک و ترنج ، اسلیمی ، کچک و ترنج افشان ، شکارگاه ، طرح گنبد ، چوگان ، نقش گلدان ، درختی و گل و پرنده و بعضا منظره سازی ( با تاثیر از میناتور های ایرانی ) اشاره کرد .

استفاده از نقوش قاجار و گل فرنگ با حفظ روح نقاشی ایرانی در طرح های اصفهان جای خاصی دارد . از خانواده فرش اصفهان فرش نائین است که گاه در ظرافت و لطافت و استفاده هنرمندانه از رنگ به صد شاهکار می رسد .

بافت محکم و در عین حال ظریف فرش نائین مدیون تجربه و مهارت استادکاران و بافندگانی است که دقت و ظرافت را از پدران خویش که در بافت مهارت داشته اند به ارث برده اند . نقوش نائین با تغییرات جزئی در واقع همان نقوش اصفهان است . با این تفاوت که رنگ خاص فرش نائین به آن تقویت خاصی بخشیده است .

طراحان اصفهان :‌ همانطور که گفته شد طرح های اصفهان ریشه در طراحی سنتی ایرانی دارد که سوابق آن از قرن های بسیار دور در مناطق شمال غربی ایران قابل پیگیری است . اما از چهار صد سال پیش به اینطرف مرکز رشد و بالندگی این هنر را باید در اصفهان دنبال کرد که جلوه و شکوه زیبایی آن در روی گنبدها و تزئینات مساجد و کاخ های حکومتی می توان مشاهده کرد . غالب این طرح ها به قلم هنرمندانی بزرگ نظیر سلطان محمود ، رضا عباسی ، میرزا رضا ، حسین منصور و 000 جاودانی شده اند . در قرن گذشته نیز بعد از احیاء دوباره فرش بافی در ایران ، شهر اصفهان که مرکز آموزش و تعلیم هنرمندان برجسته ای شد که کمر به زنده کردن این نقوش و طراحی سنتی ایران بسته بودند .

در عصر قاجار هنرمندانی با استفاده از نقوش گل فرنگ و نوعی هنر آفرینی بر روی قلمدان ها و تابلوهای کوچک پرداختند .

از استادکاران بزرگ طراحی سنتی ایران که ابتدا از این نقوش روی وسایل و ابزار مختلفی نظیر جلد کتاب ها ، قلمدان ها ،‌جعبه های چوبی ، ظروف مسی و 000 و سپس تابلوهایی از چرم بوم نقاشی به کار گرفتند باید از میرزا آقا امامی و حاج مصور ( مصوالملک ) نام برد .

با آنکه شهر اصفهان همواره مدرسه بدون رقیب هنر آموزان و جستجوگران هنرهای قدیمی ایران بوده است . اما در دوره ای از اوایل هنرهاس سنتی ایران به وجود آمده ند که از معروفترین آنها هنرستان هنرهای زیبای اصفهان است که در اینجا به چند هنرمند برجسته از این هنرستان که بخصوص در زمینه طراحی فرش شناخته شده هستند اشاره می شود .

عیسی بهادری : وی در سال 1284 شمسی در یکی از بخش های تابعه اراک به نام برحلبو در مزرعه خانوادگی به نام آنچه کهریز متولد شد . وی پس از خاتمه تحصیلات ابتدا در مدرسه کمال الملک به آموزش نقاشی طبیعت پرداخت ، ولی در تهران زیر نظر استاد بزرگ مینیاتور ایران هادی خان تجویدی کار کرده بود . بسیاری از اوقات جهت تکمیل کار خود به اصفهان می رفت و ساعت های متمادی به کپی برداری از آثار هنرمندان گذشته اصفهان می پرداخت .

وی پس از مدتی از تهران به اصفهان رفت و مدت سی سال سرپرستی هنرستان هنرهای زیبای اصفهان را به عهده گرفت و در مدت سرپرستی به این هنرستان هنرمندان بسیار برجسته ای در رشته های مختلف هنرهای سنتی از آنجا
فارغ التحصیل شدند . وی علاوه بر آنکه نقاشی هنرمند و مینیاتوریستی چهره دست بود آثار مختلفی برای کاشیکاری و رشته های دیگر نظیر نسبت و خاتم و قلم زنی طراحی کرد که هر یک از آنها شاهکارهای هنری این دسته محسوب می شود با آنکه کار وی طراحی نبود با این حال چند طرح بسیار زیبا و استثنایی برای فرش طراحی کرد . که زینت بخش سوزه لیلی تهران و همچنین هنرستان اصفهان است . معروفترین فرش هایی که طرح آن به وسیله عیسی بهادری طراحی شده است فرش شریت ، شکار چرخ ، ستاره دریایی و طرح شیهوکاد است .

جواد رستم شیرازی : یکی دیگر از طراحان برجسته اصفهان است که فارغ التحصیل هنرستان اصفهان می باشد وی در سال 1322 پس از فراغت از تحصیل به استخدام وزارت پیش و تهران زلیان درآمد و در نهراقان به عنوان مربی مشغول به کار گردید . وی با آنکه در منیاتور شهرت دارد طراح بسیاری از نقوش زیبایی است که به فرش های اصفهان بافته شده است .

از طرح های معروف این هنرمند شکار سیمرغ و چند طرح بسیار زیبای کچک و فرش با نقشه کاووس و طرح میوان دار شده است .

احمد ارچنگ از هنرمندان برجسته دیگری است که به طور آزاد به کار طراحی فرش در اصفهان اشتغال داشته است . ایشان طرح های اصیل و سنتی اصفهان را با قلمی بسیار زیبا و ظریف و به سبکی بسیار متفاوت و قابل شناسایی طراحی می کردند . طراحی فرش در اصفهان با قلم این هنرمند به اوج زیبایی و ظرافت خود رسید احمد ارچنگ در سال 1293 در اصفهان متولد شد علاقه به کار هنرهای اصیل ایران با توجه به کار استادان طراح خود به مرحله ای از شکوفایی رسید که بسیاری از هنرمندان اصفهان به شاگردی او افتخار می کردند .

احمد ارچنگ در سال 1372 درگذشت . وی دارای سبک شخصی در طراحی فرش و بخصوص نقوش ایلی و نقوش گلدارو حیواندار بود .

از طراحان نسبتاً قدیمی و صاحب سبک دیگر اصفهان می توان از هوشنگ جزئی زاده ، جعفر رشتیان و اصغر بیات نام برد .

آشنایی با رنگهای مورد استفاده در اصفهان :

در زمان پادشاهان صفوی با انتقال پایتخت به اصفهان دوران طلایی رونق و شکوه و جلال این شهر آغاز گردید . ایجاد بناهای عالی و هنرمندانه ، گسترش مدارس و ساخت و احداث مساجد و بازارها و حمایت بی دریغ از صنعتگران و هنرمندان در دوران شاهان اولیه صفوی به خوبی توانست این شهرها را از اهمیتی شایسته تر و شهرتی جهانی برخوردار سازد . در این دوران است که طرحهای سنتی ایرانی بر مبنای گردشهای اسلیمی و خطایی کاربردی عام در بسیاری از رشته های هندسی و آثار و اشیاء و ابنیه پیدا می کند . فرش اصفهان با اتکا بر هنر اصیل و سنتی ایرانی و استفاده از طرحهای اسلیمی و خطایی و گلهای شاه عباسی که الهام گرفته از اماکن تاریخی این شهر هستند توانست جایگاه ویژه ای در میان بافتهای شهرهای دیگر بنا بر گنبد لاجوردی مسجد امام و مسجد شیخ لطف الله بناهای عالی قاپو ، چهل ستون و هشت بهشت از جمله اماکنی هستند که طراحی گلها و کاشیکاریهای آنها از زمانهای دور الهام بخش طراحان و نقاشان فرش بوده است .

همچنین رنگ آمیزی مخصوص که در فرشهای اصفهان وجود دارد به راحتی این فرشها را از فرشهای دیگر شهرها متمایز می کند . ویژگیهای خاصی در اکثر فرشهای اصفهان جلب توجه می کند رعایت قرینه گذاری گلها می باشد . این ویژگی در نیمه گلهای شاه عباسی وجود دارد . در فرشهای اصفهان حداقل 12 رنگ و تابع رنگ استفاده می شود در اکثر فرشهای این شهر رنگهای سردنسبت به رنگهای گرم کاربرد بیشتری دارد . استفاده از رنگهای گرم و صورمه ای و انواع رنگهای آبی از آبی روشن و آبی فیروزه ای ، آبی ماستی ، الماسی و انواع رنگهای خاکی شامل خاکی روشن ، خاکی متوسط ، خاکی بادامی ، خاکی اصفهانی ، خاکی سیر ، سبز کاشان ، سبز سیر ، بژ صورتی و لاکی از ویژگیهای این فرش است .

از ویژگیهای رنگ زدن اصفهان :

در مرحله رنگ زدن نقاش رنگ زمینه ها و حاشیه ها را در نظر می گیرد . برای مثال در زمینه کرم با توجه به رنگ زمینه روشن رنگهای تیره حرف اول را در نقشه می زند در این حالت نقاش رنگ زمینه حاشیه را رنگی تیره انتخاب می کند و در رنگ آمیزی گلها از رنگ زمینه حاشیه استفاده می کند تا به نوعی حاشیه در زمینه اصلی ملموس باشد

انواع خاکیها و انواع آبیها را یکدست پخش می کند و انتخاب رنگ لچک و ترنج نیز به گونه ای صورت می گیرد که تضادی در فرش ایجاد شود و رنگ نا آشنا و غریبی در فرش وارد نشود . استفاده از رنگهای کرم در فرشهای اصفهان صددرصد صورت نمی گیرد برای مثال در زمینه کرم با انتخاب رنگ حاشیه ها و لچک و ترنج و بخش رنگهای مورد نظر دیگر جای خالی برای استفاده از رنگهای مانند صورتی یا سبز سیر و سبز کاشان باقی نمی ماند این در حالتی است که بطور مثال در فرش تبریز و در زمینه ای با رنگ کرم رنگهای مسی یا لاکی بژ صورتی ، صورتی ، زرشکی و انواع رنگهای گرم حرف اول را می زنند .

در زمینه صورمه ای نیز اصول انتخاب رنگ مانند انتخاب رنگ در زمنیه کرم است نقاش به دو صورت رنگ و نقطه می زند و یا با انتخاب رنگهای سرد زمینه حاشیه لچک ترنج و گلها را با انواع آبی ها و خاکی ها و سفید و کرم زینت می دهد یا اینکه رنگهای کرم را انتخاب می کند . نکته قابل توجهی که در رنگهای اصفهان وجود دارد این است که حتی در نقشه های با رنگ کرم نیز قرینه گذاری ، هماهنگی و پخش رنگ یکدست و به وضوح دیده می شود . در نقشه ای که از رنگهای گرم استفاده شده است رگهای سرد نیز در رنگهای اصلی به کار برده شده است در زمینه لاکی به تناسب رنگ زمینه حاشیه گلها را با انواع خاکی و آبی و سفید و صورمه ای و کرم رنگ آمیزی می کنند . در نقشه های اصفهان گاهی نقاشی رنگ زمینه ها سیر را اصلاً در زمینه اصلی وارد نمی کنند و نوعی تضاد را در حاشیه و متن ایجاد می کند . این اصل را همیشه در نظر دارد که تضاد بکار رفته بگونه ای بنا شد که از همرنگی و یکدستی فرش اصفهان بکاهد . نقاش بگونه ای کار می کند که بیننده با یک نظر ودیدی که بر فرش می اندازد زادگاه فرش آن را به درستی تشخیص می دهد .

منابع: مجنونی ها

مصاحبه: آقایان ابراهیمزاده _ سعیدی _ کشین زاده

 

 

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 08:06 ب.ظ

ایران تا کنون موفق شده است پنج محوطه تاریخی را ( چغازنبیل، تخت‌جمشید، میدان امام، تخت سلیمان و پاسارگاد) در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت کند.
در روزهای آینده ارگ بم و سال آینده نیز گنبد سلطانیه در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت می شوند.
با ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو توجه و حمایت‌های جهانی به سوی اثر ثبت شده معطوف می‌شود.
هم‌اکنون ۱۶ محوطه تاریخی در ایران در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو جاگرفته‌اند تا پس از بررسی‌های یونسکو در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شوند.
در نوشته‌ای که پیش رو دارید ضوابط ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو آورده شده است.
آشنایی با کمیته میراث فرهنگی و طبیعی یونسکو
کشور ایران از تاریخ 26 فوریه 1975 میلادی به عضویت کمیته حفاظت از میراث فرهنگی و طبیعی یونسکو در آمده است. این کمیته هم‌اکنون 176 عضو دارد.این کشورها بر پایه مناطق جغرافیایی به 5 منطقه تقسیم شده‌اند:
• آفریقا
• دول عربی
• اروپا و آمریکای شمالی
• آمریکای لاتین و کانادا
• آسیا و اقیانوسیه
ایران در منطقه آسیا و اقیانوسیه قرار دارد.
کل آثار ثبت شده جهانی بیش از 754 اثر است که در این بین 149 اثر طبیعی، 582 اثر فرهنگی و 23 اثر فرهنگی _ طبیعی دیده می‌شود.
سه دسته اثر به عنوان اثر فرهنگی قابل درج در فهرست میراث جهانی است:
1 _ آثار: اثر معماری، پیکره و مجسمه، نقاشی و سنگ نگاره ها و کتیبه ها، آثار با طبیعت باستان شناسی، پناهگاه های داخل غارها
2 _ بنا: مجموعه ای از بناهای مرتبط به لحاظ معماری و یا جایگاه، و یا بناهای مجزا
3 _ سایت: منظره های فرهنگی و یا سایت های باستان شناسی و یا محوطه های مردم شناسی
ارزیابی آثار فرهنگی برای ثبت در فهرست میراث جهانی:
ارزیابی و تشخیص این که آثار پیشنهادی واجد معیارها و شرایط اصالت برای ثبت در فهرست میراث جهانی هستند با شورای بین المللی آثار و محوطه های فرهنگی _ تاریخی ICOMOS است. در مورد چشم اندازهای فرهنگی علاوه بر ICOMOS ، اتحادیه های حفاظت IUCN نیز بر ارزیابی اثر پیشنهاد شده نظارت خواهد کرد.
ICOMOS و IUCN پس از دریافت اطلاعات اضافی که احتمالا برای رفع نواقص پرونده پیشنهادی لازم است تا کشور عضو ارسال دارد، گزارش نهایی ارزیابی خود را تسلیم کمیته میراث جهانی می کند.
این گزارش نهایی شامل معیارهایی که اثر تحت آنها به ثبت خواهد رسید، دلایل اصالت اثر و هر گونه پیشنهاد و نظر خاصی در رابطه با اثر پیشنهاد شده خواهد بود.
هر اثر پیشنهادی باید حداقل یکی از شاخص های زیر را دارا باشد:
1 _ نمایان گر دست آوردی بی بدیل از نبوع هنری بشر باشند.
2 _ نمایان گر تبادل مهمی از ارزش های بشری در یک محدوده زمانی در درون یک حیطه فرهنگی جهان از لحاظ پیشرفت در معماری یا فن آوری، هنرهای یادمانی، برنامه ریزی شهری یا طراحی چشم انداز باشد.
3 _ گواهی بی همتا یا دست کم استثنایی بر یک سنت فرهنگی یا تمدن زنده یا از میان رفته باشد.
4 _ نمونه ای برجسته از نوعی بنا یا مجموعه معماری یا فن آوری یا منظره که نمایان گر مرحله یا مراحلی در سرگذشت انسان باشد.
5 _ نمونه ای برجسته از یک سکونت گاه سنتی بشری یا استفاده از زمین، که معرف یک یا چند فرهنگ است، باشد. به ویژه مواقعی که تحت تاثیر تغییرات برگشت ناپذیر شده است.
6 _ به طرزی مستقیم یا ملموس مرتبط با رویدادها یا سنن زندگی افکار و عقاید یا آثار هنری یا ادبی واجد اهمیت والای جهانی باشد.
ضوابط تهیه پرونده برای ثبت آثار در فهرست میراث جهانی
با وجود این که هر اثر دارای ویژگی های مخصوص به خود است، با این حال لازم است تا اطلاعات مربوطه در قالب زیر ارایه گردد.
مشخصات اولیه اثر:
1 _ نام کشور
2 _ نام استان (روستا و ...) محل قرارگیری اثر
3 _ نام اثر
4 _ مشخص کردن محل دقیق اثر روی نقشه با ذکر مختصات جغرافیایی اثر
5 _ نقشه عرصه و حریم مصوب اثر در مقیاس 50000/1 تا 100000/1
با ذکر مساحت محوطه پیشنهادی برای ثبت (به هکتار) که دارای مرز مشخص شده باشد (به وسیله حصار و یا غیره) و نیز مساحت حریم (به هکتار)، ضوابط حریم باید در حاشیه نقشه آورده شود.
شاخص های ثبت اثر:
1 _ دلایل اهمیت و ارزش اثر
2 _ بررسی موقعیت اثر در مقایسه با آثار مشابه ‌آن
3 _ دلایلی در توجیه اصالت اثر
4 _ معیارهای انتخاب اثر برای ثبت در فهرست میراث جهانی
• دست آوردی بی نظیر از نبوع هنری بشر
• نمایان گر تبادل ارزش های بشری در حوزه فرهنگ و دوره زمانی خاص
• نمایان گر سنت فرهنگی بی همتایی که از بین رفته و یا هنوز پابرجاست
• نمونه برجسته از نوعی بنا، معماری، فن آوری و یا منظر
• نمونه ای برجسته از سکونت گاه سنتی بشری
• به طور مستقیم و ملموس با رویدادها، عقاید و آثار ادبی دارای ارزش جهانی مرتبط است
توصیف اثر:
1 _ توصیف ظاهری اثر
2 _ تاریخچه و تحولات تاریخی اثر
3 _ آخرین تغییرات و وضعیت مرمتی اثر
4 _ کارهایی که در زمینه حفظ و احیا اثر انجام شده
طرح مدیریتی اثر:
1 _ مالکیت اثر با کدام سازمان یا ارگان است.
مشخصات کامل شامل نشانی، کد پستی، تلفن تماس، نمابر، آدرس پست الکترونیکی سازمان ذکر شود.
2 _ وضعیت قانونی هر گونه دخل و تصرف، مرمت و نیز میزان گستردگی اماکن موجود در حریم اثر به چه صورت است. (اگر مالکیت اثر، عرصه و حریم و یا غیر دارای مشکل قانونی است ذکر شود)
3 _ برای حفاظت از اثر چه تمهیداتی در نظر گرفته شده است.
4 _ مدیریت و نظارت بر اجرای کلیه برنامه های فوق با چه سازمانی است.
5 _ نشانی، کد پستی، تلفن تماس، نمابر، آدرس پست الکترونیکی سازمان متبوع و مسئولین مرتبط.
6 _ کلیه برنامه هایی که در رابطه با امکانات گردشگری، مسایل حفاظتی، امور مرمتی و معرفی و شناساندن اثر انجام شده و یا در حال اجرا است.
7 _ منابع مالی که هزینه های اجرای برنامه های مرمتی، امکانات گردشگری مسایل حفاظتی و معرفی و شناساندن اثر از آنجا تامین می شود.
برای مثال بودجه خاصی به صورت سالانه از سوی سازمان در رابطه با اثر فوق در نظر گرفته شده یا خیر و یا اگر از طرف سازمان ها و ارگان های دیگر داخلی یا خارجی بودجه هایی در رابطه با این اثر پرداخت می شود.
8 _ تعداد و تخصص نیروهای انسانی که در رابطه با مسایل حفاظتی، مرمتی و پژوهشی به صورت دایم و یا موقت با اثر فوق در ارتباطند (تعداد و نوع تخصص)
9 _ امکانات رفاهی که برای گردشگران موجود است و آمار بازدیدکنندگان (به صورت روزانه، ماهانه یا فصلی)
10 _ برنامه های مصوبی که برای ایجاد و ارتقا امکانات گردشگری، مسایل امنیتی، امور حفاظتی و مرمتی، معرفی و شناساندن اثر به صورت کوتاه مدت 1 ساله و بلند مدت 4 ساله در رابطه با اثر فوق موجود است با ذکر میزان تخمین زده شده هزینه، نیروی انسانی و امکانات فنی مورد نیاز، همچنین این برنامه ها در چه مرحله اجرایی هستند.
11 _ تعداد و تخصص کارکنان متخصص، فنی و حفاظتی مستقر در حوزه اثر (تعداد، درجه تحصیلی و نوع تخصص).
مشکلات موجود در رابطه با اثر:
1 _ اثرات مخرب توسعه و پیشرفت تکنولوژی بر اثر فوق.
2 _ اثرات مخرب محیطی نظیر آلودگی، شرایط جوی و نظایر آن.
3 _ صدماتی که از زلزله، سیل و سایر بلایای طبیعی بر اثر وارد شده و تمهیداتی که برای مقابله با آن در نظر گرفته شده.
4 _ مشکلاتی که گردشگران به وجود می آورند.
5 _ سایر مشکلات
طرح حفاظتی و مرمتی اثر:
1 _ شاخص هایی که برای تعیین وضعیت پابرجایی اثر صورت می گیرد.
2 _ برای حفاظت و مرمت آثار چه برنامه هایی (بلند مدت و کوتاه مدت) در نظر گرفته شده است.
3 _ اقداماتی که در رابطه با حفظ و مرمت اثر تاکنون انجام شده و میزان کارایی آنها.
مدارک مورد نیاز پرونده ثبت اثر:
1 _ عکس (36 قطعه عکس رنگی از کلیه زوایا و بخش های شاخص اثر، ترجیحا تعدادی عکس سیاه و سفید.)
2 _ اسلاید (24 عدد اسلاید رنگی)
3 _ در صورت موجود بودن نمونه هایی از دفترچه راهنما، کاتالوگ، بروشور و یا سایر انتشاراتی که برای معرفی اثر صورت گرفته.
4 _ پرونده الکترونیکی شامل متن کامل پرونده و طرح مدیریتی، کلیه اسلایدها، عکس ها و نقشه ها (Photoshop 6.0 , Word 2000)
5 _ طرح مدیریتی اثر به صورت پیوست (کوتاه مدت 1 ساله و بلند مدت 4 ساله)
6 _ فهرست کلیه منابع و ماخذی که در تهیه پرونده فوق به آن رجوع گردیده است.
7 _ آدرس مکان هایی که مدارک و اسناد مربوط به اثر فوق در آنجا نگهداری می شود.
جمع بندی و ارایه پیشنهادات و راه حل هایی در رابطه با اثر فوق
امضاء فرد مسئول از طرف کشور پیشنهاد دهنده
ضوابط ثبت شهرها در فهرست میراث جهانی
مجموعه بناهای شهری واجد شرایط برای درج در فهرست میراث جهانی در سه مقوله زیر قرار می گیرد.
1 _ شهرهایی که دیگر مسکونی نیست ولی مدارک باستان شناسی که دستخوش تغییر نشده، راجع به گذشته آنها می باشد.
2 _ شهرهایی که هنوز مسکونی است و به خاطر طبیعت خود با تاثیرپذیری از تغییرات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی توسعه یافته و می یابند.
3 _ شهرهای مدرن قرن بیستم که ساختار شهری اولیه آنها حفظ شده و قابل تشخیص است، توسعه آنها تا حدود زیادی غیر قابل کنترل است.
در رابطه با شهرهای غیر مسکونی لازم است بقایای چنین شهری به صورت کامل و در صورت امکان به همراه محیط طبیعی اطراف آن ثبت شود و نه فقط چند اثر انگشت شمار و یا دسته ای کوچک از بناهای آن، این شهرها دارای معیار شماره III ، یعنی گواهی بی همتا یا دست کم استثنایی از یک سنت فرهنگی و تمدن از میان رفته است، باشد.
برای درج یک شهر مسکونی در فهرست میراث جهانی باید معیار IV یعنی نمونه ای برجسته از نوعی بنا یا مجموعه معماری یا فن آوری و یا منظره باشد که نمایان گر مراحل مهمی در سرگذشت بشر است و نباید صرفا به دلایل فکری دارا بودن معیار IV ثبت گردد. در این راستا چهار دسته شهر قابل تشخیص و پیشنهاد است:
1 _ شهرهایی که نمونه ای مناسب از یک دوره یا فرهنگ خاص است که تقریبا به طور کامل حفظ گردیده و در نتیجه تحولات بعدی دستخوش تغییر نشده است که در این مورد شهر و تمامی محیط پیرامون آن باید ثبت و حفاظت شود.
2 _ شهرهایی که از جنبه هایی خاص تکامل یافته اند و بعضی مواقع در مرکز یک محیط طبیعی، ساختارهایی را حفظ کرده اند که مشخصه مراحل متوالی تاریخچه آنها است و در این مورد بخش تاریخی واجد ثبت و حفاظت است.
3 _ مراکز تاریخی که دقیقا همان منطقه باستانی اولیه خود را می پوشانند و در حال حاضر در داخل شهرهای امروزی محصور شده اند باید پیرامون اطراف این مراکز در بالاترین مساحت خود ثبت و مورد حفاظت واقع گردد.
4 _ بخش ها و یا نواحی مجزا که با وجود باقی ماندن به صورت بقایایی از حالات اولیه و اصلی خود، مدرکی درباره هویت تاریخی شهر ناپدید شده پیشین می باشند.
مراکز و محوطه های تاریخی که در قالب بافت شهری به ثبت می رسند باید حاوی تعداد زیادی از بناهای باستانی با اهمیت باشد و ثبت چند بنای دور افتاده و غیر مرتبط با این ادعا که به خودی خود نمایان گر شهری است که بافت شهری آن دیگر قابل تشخیص نیست، امکان ندارد.
ضوابط ثبت منظره های فرهنگی در فهرست میراث جهانی:
مناظر فرهنگی نمایان گر ترکیبی از فعالیت های طبیعت و بشر هستند و در آنجا تکامل جامعه انسانی و سکونت انسان ها تحت تاثیر موانعی است که ناشی از محیط زیست طبیعی می باشد. این مناظر فرهنگی باید نمایان گر شیوه های خاص و مداوم استفاده از زمین با توجه به ویژگی ها و محدودیت های محیط طبیعی محل استقرار باشد.
مناظر فرهنگی به 3 دسته تقسیم می شود:
1 _ مناظری که بشر آنها را به قصد و از روی طرحی ایجاد کرده است. مانند باغ ها و بوستان ها که به دلیل زیبایی ایجاد شده و مرتبط با بناها و مجموعه های مذهبی و یادمانی است.
2 _ مناظری که انگیزه اولیه ایجاد آنها اجتماعی، اقتصادی و یا مذهبی بوده و شکل فعلی خود را در واکنش نسبت به محیط طبیعی خود پیدا کرده است.
این گونه منظره ها خود به دو دسته تقسیم می شود:
1 _ منظره هایی که حالت مرده دارد و یک فرایند تکاملی طی یک دوره زمانی در آنها اتفاق افتاده و پایان یافته است و هنوز ویژگی های مهم و متمایز کننده آنها مشهود است.
2 _ مظاهری که در جامعه امروز نقش اجتماعی خود را حفظ کرده و ارتباطی تنگ با شیوه زندگی سنتی دارد و فرایند تکاملی در آنها هنوز ادامه دارد و شواهد مهم دال بر تحول آنها در طول زمان موجود است.
3 _ مناظری که به لحاظ پیوندهای نیرومند مذهبی، هنری یا فرهنگی با عنصر طبیعی ارزش دارد و نه به واسطه شواهد فرهنگ مادی
ضوابط تنظیم گزارش ادواری بر آثار ثبت شده جهانی:
هدف از تهیه گزارش ادواری ارزیابی عملکرد کنوانسیون میراث جهانی در کشورهای عضو و نیز بررسی ارزش هایی که برای ثبت یک اثر به عنوان میراث جهانی ذکر شده، در طول زمان و نیز نگاهی به آینده آن است.
اهداف تهیه گزارش ادواری:
اثر ثبت شده در فهرست میراث جهانی: بهبود مدیریت، برنامه ریزی، کاهش رویدادهای اضطراری و دخالت های تخصصی در بر طرف ساختن آنها، کاهش هزینه ها از طریق اقدامات پیشگیرانه.
کشور عضو: بهبود خط مشی در مورد میراث جهانی، برنامه ریزی، بهبود وضعیت اداره محل و اقدامات حفاظتی پیشگیرانه.
منطقه: همکاری منطقه ای، سیاست ها و اقدامات منطقه ای در مورد حفاظت از میراث جهانی.
کمیته میراث جهانی: درک بهتر شرایط مناطق میراث جهانی، بهبود خط مشی ها و تصمیم گیری ها.
کشورهای عضو باید امر نظارت بر میراث جهانی را به صورت روزانه انجام دهند و در انجام این کار نیاز به همکاری تنگاتنگ مدیران پروژه های میراث جهانی با مسئولین میراث جهانی در کشور عضو می باشد. باید هر سال وضعیت حفاظتی و مرمتی اثر به طور کامل ثبت شده و در اختیار مسئولین میراث جهانی در کشور عضو قرار گیرد.
باید هر شش سال یکبار از طریق کشور عضو یک گزارش علمی درباره وضعیت حفاظتی آثار جهانی به کمیته میراث جهانی ارایه گردد. مرکز میراث جهانی گزارش ادواری کشورها را به صورت منطقه ای مورد بررسی قرار دهد.
گزارش ادواری باید در دو بخش تهیه شود.
بخش اول: در مورد به کارگیری مباحث مربوط به میراث جهانی و شامل مشخصات آثاری که در لیست موقت هستند، حمایت و حفاظت از میراث جهانی کشور فوق، همکاری های بین المللی و دریافت کمک مالی و آموزشی.
بخش دوم: در مورد وضعیت حفاظتی و مرمتی هر یک از آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی.
این گزارشات ادواری باید در قالب زیر تهیه شود:
بخش I :
1 _ معرفی
الف: کشور عضو
ب: سال عضویت در کنوانسیون میراث جهانی
پ: سازمان و فرد تنظیم کننده کنوانسیون ادواری
ت: تاریخ تهیه گزارش ادواری
ث: امضاء به نمایندگی از طرف کشور عضو
2 _ مشخصات آثار فرهنگی و طبیعی
الف: میراث ملی
ب: فهرست موقت
پ: آثار پیشنهادی
3 _ نگهداری، حفاظت و معرفی آثار فرهنگی و طبیعی
الف: سیاستگذاری کلی توسعه
ب: وضعیت خدمات حفاظتی، مرمتی و معرفی
ج: مطالعات علمی، فنی و پژوهشی
ت: معیارهای مطالعه، مرمت، حفاظت و معرفی آثار
ث: کارآموزی
4 _ همکاری های مشترک بین المللی و دریافت کمک های بین المللی
5 _ آموزش، معرفی و اطلاع رسانی
6 _ نتایج و پیشنهادات
الف: نتایج اصلی
ب: برنامه پیشنهادی آتی
ت: موسسات اجرایی مسئول
پ: چهارچوب زمانی اجرا
ث: نیاز کمک های بین المللی
بخش II :
1 _ معرفی
الف: کشور
ب: نام اثر
ت: مختصات جغرافیایی
پ: تاریخ ثبت در فهرست میراث جهانی
ث: سازمان و فرد مسئول آماده کردن گزارش ادواری
ج: تاریخ تنظیم گزارش ادواری
چ: امضا به نمایندگی از طرف کشور عضو
2 _ بیان اهمیت اثر
3 _ اصالت و تمامیت اثر
4 _ مدیریت
5 _ عوامل و مشکلات تاثیرگذار بر اثر
6 _ نظارت
7 _ اقدامات پیشنهادی
الف: نتیجه گیری اصلی با توجه به وضعیت ارزشی که اثر به خاطر آن ثبت جهانی شده
ب: نتیجه گیری اصلی با توجه به مدیریت و عوامل موثر بر آن
ت: پیشنهادات آتی
ث: مراکز اجرایی مسئول
پ: برنامه زمانی اجرا
ج: نیاز به کمک های بین المللی
ضوابط درج آثار جهانی در فهرست میراث در معرض خطر
هر اثر جهانی که شرایط زیر را دارا باشد در فهرست میراث در معرض خطر قرار می گیرد:
1 _ خطری مشخص و وخیم آن را تهدید کند.
2 _ اقدامات عمده برای حفاظت آن ضروری باشد.
3 _ درخواست دریافت کمک از طرف کشور عضو شده باشد.
خطری که اثر را تهدید می کند ممکن است به دو صورت باشد:
1 _ خطر قطعی:
الف: خرابی شدید ساختار و یا ویژگی های تزیینی
ب: انحطاط شدید انسجام معماری یا شهرسازی
پ: انحطاط وخیم موقعیت مواد ساختاری
ج: انحطاط شدید فضای شهری یا روستایی یا محیط طبیعی
ه‍: از دست رفتن چشم گیر اصالت تاریخی
و: از دست رفتن معنای فرهنگی اثر
2 _ خطر بالقوه:
الف: تغییر وضعیت حقوقی ملک که موجب کاهش سطح حفاظت از آن می باشد.
ب: نبود خط مشی حفاظت
ج: تاثیرات تهدید کننده طرح های برنامه ریزی محلی
د: تاثیرات تهدید کننده شهرسازی
ه‍: وقوع یا خطر وقوع درگیری مسلحانه
و: تغییرات تدریجی ناشی از عوامل زمین شناسی، جوی و یا دیگر عوامل محیط
ضوابط استفاده از برنامه های آموزشی سازمان میراث جهانی:
کشورهای عضو می توانند برای آموزش پرسنل متخصص در کلیه سطوح و در زمینه های شناسایی، حفاظت، نگهداری، معرفی و مرمت میراث فرهنگی طبیعی تقاضای کمک کنند درخواست های آموزش در سطح ملی یا منطقه ای باید شامل اطلاعات زیر باشد:
1 _ اطلاعات درباره دوره آموزشی مورد نظر
درس ها و مباحثی که مورد نظر است
سطح آموزشی
مدرسان
تعداد شاگردان
محل برگزاری کلاس
تاریخ برگزاری کلاس
طول دوره
در صورت امکان مشخصات شرکت کنندگان در کلاس ها و ارتباط آنها با مساله میراث جهانی
2 _ نوع کمک درخواستی از سازمان میراث جهانی
کمک مالی
تامین مدرسان متخصص
تامین تجهیزات
کتاب و وسایل کمک آموزشی
3 _ ارایه مخارج تقریبی کمک مالی درخواست شده
حق التدریس
کمک هزینه روزانه (اقامت و خورد و خوراک)
هزینه نقل و انتقالات
هزینه خرید کتاب و وسایل آموزشی
هزینه آماده سازی محل کلاس
4 _ در مورد کلاس هایی که سلسله ای خواهد بود
باید گزارشی از نتیجه اولین دوره برگزاری و به همین منوال برای هر دوره برگزاری، ارایه شود و در نهایت یک گزارش نهایی مجموع تهیه گردد.
5 _ ذکر سایر کمک هایی که برای برگزاری این کلاس خواهد شد
تامین هزینه های آموزش توسط خود دولت
کمک های دوجانبه یا چند جانبه ارگان های ذیربط
کمک های مراکز غیر دولتی وابسته

 

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 08:00 ب.ظ

نگارگر مینیاتوریست و طراح چیره‌دست فرش و قالی و موسیقیدان برجسته‌ی ایران صبح روز شنبه در اصفهان درگذشت.          به گزارش بخش هنرهای تجسمی خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، « جواد رستم شیرازی » در سال 1298 در اصفهان در یک خانواده صنعتگر به دنیا آمد و از سن پنج سالگی شروع به نقاشی کرد و در سن هشت سالگی به دبستان علمیه رفت و تحصیلات دوره ابتدایی را در دبستان یاد شده با معدل 15 به پایان رساند. در سال 1314 در دوران تحصیلات ابتدایی همواره ساعت فراغت را به نقاشی می‌کشید و ازاین بابت مورد تشویق اولیای دبستان قرار می‌گرفت.          برای ادامه تحصیلات متوسط در سال 1315 در دبیرستان سعدی نام نویسی کرد و در آبان ماه همان سال هنرستان هنرهای زیبا در اصفهان تاسیس شد.          او با علاقه‌ای که به هنر داشت، در هنرستان نام‌برده اسم نویسی و در رشته مینیاتور و تذهیب مشغول تحصیل شد و مدت شش سال تحصیلات خود را با معدل 19 به پایان رسانده و موفق به اخذ دیپلم گردید.          اسفند سال 1321 به سمت هنر آموز به استخدام هنرستان درآمد و سال 1322را در هنرستان انجام وظیفه کرد و وی سپس دو سال به طور آزاد مشغول تهیه تابلوهای مینیاتور برای راه اندازی نمایشگاهش شد و در سال 1325 جهت ادامه تحصیل و آشنایی با هنر روز به هنرکده در دانشگاه تهران رفت و یک سال به تحصیل ادامه داد.          رستم شیرازی در اردیبهشت 1326 برای تشکیل نمایشگاه و مطالعه آثار هنرمندان اروپا در موزه‌ها به اروپا رفت و چهار نمایشگاه در گالری‌های لندن و یک نمایشگاه در ادینبورگ و بروکسل برپاکرد و مدت دو ماه در کارخانه رویال کارپت به طور متوالی به کار و مطالعه پرداخت.          در این نمایشگاه‌ تابلوهایش مورد توجه خاص تماشا کنندگان قرار گرفت. مسافرت او سه ماه به طول انجامید و به ایران بازگشت.          در سال تحصیلی 1326 استخدام و در سال 1326 و 1327 در آموزش و پرورش خدمت کرد، بعدا به تقاضای هنرستان‌ هنرهای زیبا به سمت هنرآموز سال دوم هنرستان هنرهای زیبا منتقل و از سال 1328 مشغول آموزش هنرجویان شد و درساعت فراغت در کارگاه شخصی خود مشغول تهیه تابلوهای مینیاتوری بود. در طول مدت زندگی هنری خود تاکنون در بیش از چهل نمایشگاه در داخل و خارج کشور شرکت کرد، که شاید بزرگترین‌شان نمایشگاه جهانی بروکسل در بلژیک به شمار رود.          رستم شیرازی از آن نمایشگاه مدال طلا و دیپلم مربوط به آن را دریافت و به نشان درجه یک هنرمندی نایل شد و تاپایان عمر پربرکتش تقدیرنامه های بسیاری از مقامات فرهنگی دولت جمهوری اسلامی دریافت کرد.          او 26 سال در رشته مینیاتور و تذهیب تدریس کرد و بازنشسته شد و تا پایان عمر، در کارگاه شخصی خود به تعلیم و نیز به کارهای هنری و خلق آثار مشغول بود.                    مصطفی کاویانی درباره‌ی مرحوم استاد جواد رستم شیرازی در زمان حیات وی نگاشته بود:          «شاهنامه را عاشقم و پهلوانانش‌، خاصه جهان‌پهلوان رستم را دلباخته‌، به علت همین‌اشتیاق فراوان و وصف‌ناپذیر نام رستم برای من نوعی تقدس و احترام دارد، زیرا این‌یگانه مرد روزگار را نمونه یک انسان واقعی و حقیقی در تمامی ابعاد زندگی می‌دانم‌. احساس می‌کنم هر که نام رستم دارد در زمینه یا زمینه‌هایی حرف اول را می‌زند و بالاتراز پایگاه او پایگاهی نیست‌، خواه رستم تاج‌بخش باشد یا استاد جواد رستم هنرمند بزرگ و بلندمرتبه عصر ما. من فردوسی نیستم تا تصویرگر مردی در عرصه گسترده اقلیم‌هنر با عظمت و شکوه رستم در میدانهای پیکار باشم‌. اما بر این باورم که در میدان هنر، جواد رستم یکه‌تازی بی‌همانند و سرداری بزرگ و بی‌نظیر است‌.          دنیای وسیع و پهناور این پهلوان‌ عرصه هنر، به دور از آشوبها، ستیزها، کشتارها،جنگهای طولانی و فرساینده و قدرت‌نمایی‌های جسمی‌، جهانی است آرام‌، بی‌دغدغه واضطراب‌، سراسر مهر و وفا، شکوفا، شاداب‌، تماشایی‌، غرق در احلام و رؤیاها، آمیخته ‌با عالی ترین عواطف و تجلیات انسانی و آفرینش‌های هنری و محل بروز پاکتریناحساسات بشری در قالب دلپذیرترین تابلوهای بدیع و افسون‌کننده و تا حد اعجازپیشرفته و تحسین برانگیز.          به اعتقاد من هدف این دو پهلوان که یکی خداوند میدان جنگ و دیگریپروردگار تلفیق رنگ است‌، یکسان و همانند است و آن همانا اعتلا و عظمت زادگاه آنان‌،ایران عزیز است‌، ولی بنا به مقتضیات زمان و قرنها فاصله و تحول و دگرگونیهایی که‌حاصل قرون و اعصار است ، راه رسیدن به این هدف والا و مقدس یکسان نیست‌.          یکی ستیز با اهریمنان و جنگ با بیگانگان و پاسداری از حق و داد و جلوگیری از ستم و بیداد را راه نیل به مقصود می‌دانسته و دیگری هنر را وسیله رسیدن به آرمان خودقرار داده است‌. یکی بر رخش می‌نشست و تیغ در چنگ داشت و دیگری سوار بر بالرقیق‌ترین و مردمی‌ترین احساسات و تفکرات ژرف و عمیق‌، قلم در دست گرفته است‌.          او از خون دشمنان‌، زمین را گلگون می‌کرد و این با آمیزش رنگها، سرخی شفق وسفیدی فلق را جان می‌بخشد. تفکر و اندیشه یکی را قدرت عضلات و توانمندیهای‌جسمی‌، نقشه‌های خردمندانه و دقیق جنگی بار بود و خلاقیت و ابداع و معنویت‌دیگری را، طبع نکته‌سنج‌، آرامش روح پرتوان‌، وسعت اندیشه و دید و شناخت‌خطاناپذیر. اگر کوه و دشت و دریا جولانگاه جهان پهلوان بود، تمامی پدیده‌های طبیعت‌در سیر نگاه نافذ و تازه‌جوی پهلوان معاصر قرار دارد و الهام بخش او در آفرینش‌های‌هنری است‌.          هر دو فرزند برومند ایران‌زمین و یگانه روزگار خویش‌اند و در قلب هم‌میهنان‌خود جای دارند. هر دو خیلی زود و پیش از آنچه رسم زمان بود و انتظار می‌رفت واردمیدان عمل شدند. جهان پهلوان در نوجوانی و جواد رستم که متولد سال 1298خورشیدی است در خردسالی‌. شرح زندگی یکی را همگان می‌دانند و زندگینامه دومیاز زمانی آغاز می‌شود که جواد رستم پنج ساله بود:          جواد در پنجمین بهار زندگی و بامداد نخستین روز فروردین‌ماه که آغاز عید نوروز فرخنده است برای دیدار نیایش که روحانی تقوا پیشه‌ای بود، همراه پدر و مادر به‌ خانه پدربزرگ رفت و قلمدانی منقوش و زیبا به‌عنوان عیدی دریافت داشت‌. علاوه بر این‌، پدربزرگ ورق کاغذی که دارای سرمشق «الفبا» بود به جواد داد و از او خواست که‌آن را تمرین و مشق کند. جواد که محو تماشای نقاشیهای روی قلمدان شده و شدیداً تحت تأثیر رنگهای‌آن قرار گرفته بود به جای تمرین و نوشتن الفبا مشاهدات آن روز خود را با دیدی کودکانه‌روی همان کاغذ نقاشی کرد. هنگام ظهر و در موقع صرف غذا که همگان بر گرد سفره جمع بودند پدربزرگ ‌نقاشیها را دید و به جواد گفت‌: اینها چیست‌؟ مجدداً کاغذی و سرمشقی به او داد، آقاجواد این بار هم کار گذشته را تکرار کرد و پدربزرگ علاقه شدید و استعداد جواد رادر نقاشی به پدر جواد یادآوری کرد.          تا هفت سالگی در و دیوار خانه لوح نقاشی جواد بود، تا اینکه او را برای شروع‌تحصیل به مدرسه علمیه اصفهان فرستادند و او ضمن تحصیل‌، نقاشی را هم ادامه داد ومورد تشویق مربیان مدرسه قرار گرفت‌.          شوق فراوان جواد به نقاشی باعث شد که برای تعلیم او به‌طور خصوصی‌، معلمی‌را به خانه دعوت کنند تا نقاشی را با اصول علمی و زیر نظر مربی آگاه بیاموزد. وزیرزاده‌دو سالی با او به‌عنوان مربی و هنرآموز همکاری داشت و سپس هفته‌ای دو جلسه از کلاس درس تیکران در جلفا استفاده می‌کرد و نقاشی از طبیعت را فرا می‌گرفت‌.          در کلاس ششم بود که شبیه مدیر و ناظم مدرسه را کشید و همچنین شبیه استادتوس فردوسی را و آنگاه شبیه لرد بیدین پاول‌، رییس پیش‌آهنگی آن روز جهان را ترسیم‌کرد که در سالن پیش‌آهنگی نصب شد و علاوه بر اینکه مورد تشویق فراوان قرار گرفت‌،جوایزی نیز دریافت داشت‌.          البته این شوق و علاقه فراوان به نقاشی‌، مانع جواد در فراگیری دروس مدرسه‌نگردید و وی به مثابه شاگردی ممتاز با معدلی نسبتاً بالا دوره ابتدایی را سپری کرد وهمین معدل خوب باعث شد که در دبیرستان سعدی که از دبیرستانهای سطح بالای شهربود پذیرفته شود.          یک سال محصل دبیرستان سعدی بود. آنگاه آگهی تأسیس «هنرستان هنرهای زیبا» در اصفهان نظر او را جلب کرد و اولین نفری بود که در هنرستان ثبت نام کرد. ابتدا زیرنظر عیسی بهادری به مدت یک سال به طبیعت‌سازی پرداخت و تعلیم نقشه فرش دید.          در سال دوم‌، رشته اختصاصی او را مینیاتور قرار دادند و مدت پنج سال در این رشته‌زیر نظر استادان خبره تحت تعلیم بود و با معدل 19 از عهده امتحانات پایان سال برآمد.          سرپرست هنرستان‌، این استعداد و توانایی را در او تشخیص داد که می‌تواند معلمی دلسوز و هنرآموزی آگاه باشد، از این‌رو، بلافاصله پس از فراغت از تحصیل به کار در هنرستان دعوت شد و مدت دو سال با سمت هنرآموز، تعلیم فرزندان این مرز و بوم را برعهده داشت‌. در این موقع به دانشکده هنرهای زیبای تهران راه یافت‌. در این دانشکده‌ مدت دو سال تحت تعلیم استادان بزرگواری چون استاد حیدریان» قرار گرفت و درهمین ایام بود که در نمایشگاه مینیاتور اصفهان شرکت کرد و رتبه اول را حایز شد.          استاد رستم سفرهایی به اروپا کرد و سه نمایشگاه در کشور انگلستان برگزار کرد و آثار او مورد توجه فراوان قرار گرفت‌. پس از بازگشت از این سفر موفقیت‌آمیز به‌استخدام آموزش و پرورش درآمد و در هنرستان مشغول به کار شد. سی سال صادقانهخدمت کرد و حاصل این سی سال فداکاری و تعلیم‌، پرورش و تربیت استادان بزرگی‌چون فرشچیان‌، مصری پور، امیرهوشنگ جزی‌زاده‌، طائی‌، برادران اخوت‌، کاوش‌، بهمن‌زاده و مرحوم یسایی شاجانیان بود که اینان خود از اعجوبه‌های دنیای هنرند.          استاد در سال 1354 خورشیدی بازنشسته شد تا به استراحت بپردازد و بیرون ازبرنامه‌های رسمی‌، آزادانه در کارگاه شخصی خود ذوق سرشارش را به یاری دستهایتوانایش درآورد تا زاده‌های ذوق سلیمش شگفتی بر شگفتی فزاید.          استاد تاکنون افزون بر سیصد تابلوی مینیاتور به جهان هنر عرضه داشته است‌. دررشته‌های طراحی قالی‌، گچ‌بری‌، کاشی‌، برجسته کاری با طلا و نقره ، قلمزنی ، طراحیزری‌، منبت کاری‌، موزائیک چوب‌، آثار فراوان و جالبی خلق کرده است . بیش از35 نمایشگاه از کارهای استاد جواد رستم در کشورهای انگلستان‌، ایتالیا، بلژیک‌، ژاپن وداخل کشور برپا شده است‌.          استاد رستم در سال 1337 همراه با زنده‌یادان مصورالملکی و بهزاد در نمایشگاه ‌بین‌المللی بروکسل شرکت کرد و موفق به اخذ دیپلم و مدال طلا و تقدیرنامه گردید. تذهیب مهمان‌سرای عباسی در آغاز امر در برنامه کار استاد رستم بود.          بیرون از مرزهای کشور، خاصه در شیخ‌نشین کویت نمونه‌هایی از طراحی‌های‌گچبری رستم وجود دارد. تابلویی از او زینت‌بخش موزه سلطنتی انگلستان است و تابلوهایی در موزه هنرهای ملی ایران دارد.  

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 07:59 ب.ظ

به نام حضرت دوست

موضوع :شناخت عیوب فرش و چگونگی کنترل و نظارت بر پروسه بافت

نوشته :عبدالله احراری عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی طبس

وسرپرست اداره فرش سازمان بازرگانی خراسان رضوی

 

 

کنترل های کیفی بافت شامل

1- بافت فرش بر طبق نقشه

2ـ استفاده از گره های استاندارد

3ـ پود کوبی دقیق بعد از هر رج اعم از پود زیر و رو

4- استفاده از قلاب و سیخ پود کشی

5ـ پرهیز از دو گانگی در بافت

6ـ پایین کشی صحیح مقدار بافته شده ودوخت سالم

7ـ کنترل نظم چله ها در حین بافت و میزان کشش آنها در حین بافت

8ـ کنترل روی گیری و پرداخت فرش

9ـ کنترل نحوه بریدن فرش از روی دار

 

کنترل کیفی دستگاه قالیبافی شامل

1ـ نصب صحیح و دقیق دستگاه

2ـ عدم انحنا و خمیدگی در هیچ یک ار قسمت های دستگاه

3ـ مقاومت کافی دستگاه با توجه به ابعاد و رجشمار فرش و سبک بافت

4ـ فاقد گره بودن سردار و زیر دار

5ـ تمایل بالای دار به سمت عقب  بطوریکه بافنده مسلط بر دار باشد

 

 کنترل کیفی مواد اولیه شامل

1ـ تمیزی و یکنواخت بودن الیاف پشم ،پنبه و ابریشم مصرفی

2ـ رسیدگی و تابندگی مطلوب

3ـ وجود حداقل %3 چربی در پشم مصرفی

4ـ ظرافت جعد ،انعطاف پذیری ،قابلیت جذب رطوبت و  رنگ خامه مصرفی

کنترل کیفیت چله دوانی شامل

1- نصب صحیح دستگاه چله دوانی

2- تناسب نمره و تعداد لای نخ چله با رجشمار

3ـ محاسبه صحیح طول نخ تار

4- محاسبه صحیح تعداد نخ های تار با توجه به نقشه

5ـ تاب یکسان نخهای چله

 

عیوب نقشه فرش

1ـ عدم اصالت طرح و رنگ

2ـ خلوت بودن نقشه

3ـ شلوغ بودن نقشه

4ـ عدم تناسب تقشمایه با رجشمار

5ـ عدم پخش صحیح رنگ ها

6ـ عدم دقت در ترسیم واگیره ها

7ـ عدم تقارن نقشمایه ها در نقشه های واگیره ای

8ـ عدم تناسب نقش مایه های حواشی با میانکار

9ـ عدم تناسب سطوح

10ـ عدم استفاده از تضاد های رنگی مختلف

11ـ رعایت نکردن سلیقه مشتریان

 

پوکی فرش

1ـ گره جفتی زدن

2ـ پود نسبت به رج شمار ضخیم تر است

3ـ بی گره بافی (گره u) یا همان گره اسپانیایی

4ـ پشم باف نسبت به رجشمار نازکتر است

5ـ زیاد اره قشو کشیدن به فرش

 

متفاوت بودن مواد اولیه

1ـ دو رنگی ایجاد می شود

2ـ دو دستی ایجاد می شود

3ـ مقاومت متفاوت در برابر عوامل طبیعی

4ـ سره دار شدن

5- رگه دار شدن

 

ریزش گلیم باف سرهای فرش

1ـ فرش سربندی نشده است

 

ذرتی شدن

1ـ نامرغوب بودن پشم

2ـ زیاد قشو کردن و سرکش کردن  گرههای فرش

3ـ در پرز چینی دقت نکردن

4ـ نامنظم پرداخت کردن

5ـ کار کردن فرش در زیر پا به مرور زمان

6ـ دو دست شدن بافت

7ـ بی گره بافی

 

ترکیدگی هنگام بافت فرش

1ـ زیاد ماندن بیش از حد فرش روی دار

2- کم دوام بودن نخ چله

3ـ نارکتر بودن نخ چله نسبت به رجشمار

4ـ پیچ های دار زیاد سفت باشد

5- تیز بودن نبشی زیر دار

6ـ از ضخامت خامه کم کردن و به ضخامت پودافزودن

7ـ هنگام پایین کشی ابزار تیز بافت داخل تار باقی بماند

 

لول شدن کنار فرش

1- تاب داشتن پود ضخیم     

2ـ سفت کشیدن پود بیش از حد

3- ضخیم یا نازک بافتن گره ها    

4- نا هماهنگ شانه زدن پود نازک

5- سفت و شل بودن تار ها    

6ـ سفت پیچیدن بیش از حد شیرازه ها

7ـ شل پیچیدن شیرازه ها  

8- فاصله دار بودن تارها

9- عدم رعایت اندازه ها و پخش منظم چله ها موقع پایین کشی

10ـ منظم نبافتن 

11ـ بالا و پایین رفتن دم کار هنگام بافت

12ـ نا هماهنگ بودن گره ها با رجشمار  

13- سالم نبودن دستگاه و خمیدگی سر دار و زیردار

14ـ عدم پخش چله ها در سر دار       

15ـ رد نکردن پود از تسمه های عمودی در کنار فرش

 

شانه دار شدن

1- تراکم چله ها در یک طرف قالی

2ـ شل شدن چله در یک طرف دار

3- عدم کوبیدن یکنواخت شانه

4- موازی نبودن سردار و زیر دار

5- مهار نبودن چله ها در شیوه چله کشی ترکی

6- یکنواخت نبودن قطر زیردار در دستگاه قالیبافی گردان فارسی

 

رگه رگه شدن

1- قیچی کاری نا مطلوب

2- پرداخت نامطلوب

3ـ زدن گره با با ساق های نا یکنواخت 

 

رگه دا رشدن

1ـ نا منظم کوبیدن پود ها

2ـ مواد اولیه متفاوت

3ـ دو دست شدن بافت

4ـ استفاده از خامه متفاوت  بویژه دربافت قالی های با طرح واگیره ای 

5ـ تابش نور مستقیم آفتاب به بخشی از فرش بافته شده

 

شمشیری شدن

1ـ گلیم بافی زیر بافت استقامت نداشته باشد

2ـ محکم زدن بیش از حد شانه زدن در هنگام گلیم بافی

3ـ کج بودن و انحنا داشتن چوب زیر دار

4ـ قرار ندادن تخته یا میله زیر گلیم بافی

5ـ استفاده از طناب پلاستیکی جهت سفت نمودن

نخ های چله در زیر دار گردان فارسی

6ـ عدم یکنواختی  در واریز نخ های چله قسمتهای

 میانی و کناری فرش

7ـ مهار نکردن نخ های چله

 

تمام نشدن نقشه بعد از رسیدن به اندازه مورد نظر

1- تراکم تار ها زیاد باشد

2- شانه شل زده شود

3- تعویض پودها و استفاده از پود ضخیم تر نسبت به رجشمارقبلی

4- عدم تناسب نخ با رجشمار

5ـ ضخیم بافتن گره

6- بدون حساب و محاسبه نقشه کشیدن

 

شکستن دستگاه بافت در حین بافت

1ـ شانه زدن

2- کج شدن

3ـ جمع شدن

4ـ باز شدن

 

چاک دار شدن

1ـ سفت کشیدن نخ پود

2- فاصله دار بودن پود ها به هنگام گردش پود

 

شکستگی فیزیکی

1- در حین بافت مسیر پود ضخیم عوض شده باشد

2ـ دو بار پود دادن باعث ایجاد این نوع شکستگی می شود

جمع شدن (کسر دار شدن)

1ـ نازک بودن خامه پشمی مصرفی

2ـ تراکم کم چله

3ـ نازک تر کردن پود

4ـ محکم کوبیدن پود ها

 

گشاد شدن (باز شدن یا شکم دار شدن)

1- ضخیم بودن پشم خامه

2- تراکم بیش از حد چله

3ـ ضخیم تر کردن چله

4ـ شل کشیدن پود ها

5ـ محکم کوبیدن پودها

 

هم اندازه نبودن حاشیه

1ـ بالا زدگی فرش

2ـ پایین زدگی

3ـ عدم واریز یکنواخت

4ـ سره دار شدن

 

کیس شدن

1- یکسان نبودن شکل و قطر دو سر زیر دار

2ـ قرار گرفتن شیئی اضافی به هنگام لوله شدن در زیر دار

3ـ عدم رعایت دوخت صحیح فرش به زیردار

4ـ جمع شدن چله ها در ناحیه گلیم بافی قبل از شروع بافت

5ـ کاربرد مواد مصنوعی در خامه ،نخ چله ،پود

6ـ قوس برداشتن سردار و زیردار ،باعث شل شدن نخ های چله می شود

7- اگر نخ چله پشمی باشد و بیش از حد کشیده شود

 

دو رنگی

1ـ متفاوت بودن پشم از نظر جنس

2ـ د بار رنگ شدن خامه فرش

3ـ ممکن است از غلط بافی دو رنگ شده باشد

4ـ بافت فرش متفاوت باشد

5ـ اسنفاده از پشم نامرغوب

6ـ خوب رنگ نکردن پشم طوری که مغز آن رنگ نشود

7ـ عدم شستشوی کامل پشم و نزدودن مواد خارجی از کلاف قبل ازبافت

8ـ پشم را بدون زیر و رو کردن در زیر آفتاب خشک کردن

9ـ فرش روی دار زیاد دار بماند

10ـ عدم تهیه مواد اولیه به مقدرا متناسب

11ـ پشمی که قبل از رنگ شدن بیش از 3% چربی داشته باشد

12ـ استفاده کردن از رنگ های نامرغوب موقع رنگرزی 

 

بی منظمی در گره

1ـ نا صاف بودن خامه بافت

2ـ نا هماهنگ شانه زدن

3ـ عدم یکنواختی در کوبیدن پود ها

4ـ ضخیم یا نازک بافتن در یک ردیف

5- شفت و سل سدن تار ها

6- یکنواخت نبودن نخ چله

7- عدم پیش کشی گرهها

 

غلط بافی

1ـ بافنده نقشه را غلط ببافد

2ـ گوینده نقشه را غلط بگوید

3ـ طراح ممکن است نقشه را غلط ترسیم کند

4ـ عدم تناسب نقشه با رجشمار

5ـ ضخیم و نازک بودن نخ چله

6ـ به جای رنگ مورد نظر در نقشه رنگ دیگری به کار بردن

7ـ در موقع چله کشی رجشمار در 605 سانتیمتر متفاوت باشد

8ـ چند ردیف از نقشه را نبافتن یا تکراری بافتن

 

با لا و پایین زدگی

1ـ ضخامت پود ها کم و زیاد باشد

2ـ ناهماهنگ بودن پشم بافت هنگام بافت

3ـ سفت و شل بودن تار ها

4ـ سفت و شل کشیده شدن پود نازک

5ـ تراکم پیدا کردن پود ها

6ـ از هم فاصله گرفتن تار ها

7ـ نا منظم زدن شانه

 

ساده بافی

1ـ جا به جا بافتن رنگ ها

2ـ حواس بافنده جمع نباشد

3ـ دزدی در نقشه و حذف بخشی از نقشه به صورت عمدی

 

ترنج دار شدن

1- تغییر ضخامت نخ های پود در انتهای نیمه اول یا ابتدا نیمه دوم

2ـ تغییر ضخامت خامه مصرفی در انتهای نیمه اول یا ابتدای نیمه دوم

3ـ شل شدن نخ های چله در انتهای نیمه اول یا ابتدا نیمه دوم

4ـ دو دست شدن بافت با تغییر بافنده

5ـ افزودن رج های فرش یا کاستن از آنها به علت نرسیدن به اندازه مورد نظر

6ـ بهم ریختن نظم چله ها

7ـ نقشه را در جای خود نبافتن

8ـ سفت بودن نخ های چله در یک طرف نسبت به طرف دیگر

 

لوچه دار شدن

1ـ به هنگام پاره کردن نخ های چله باعث فشار به یک طرف فرش می شود و باعث کشیدگی آن

می شود

2ـ عدم دقت در بافت یک طرف

3ـ اگر چله ها به یک طرف به مقدار قابل توجه شل باشد

4ـواریز نا یکنواخت نخ های چله در دو طرف فرش

 

کج بودن کنار فرش

1ـ اگر پود ضخیم را از دور تسمه های زیر راست رو نکرده باشیم

2ـ عدم استفاده از کجو

3ـ عدم واریز نخ های چله در واحد های بزرگتر از زیردار در سردار

4ـ یکسان نبودن فاصله نخ های چله روی کجو

5- شل بودن نخهای چله باعث بیرون زدگی می شود

6ـ یکسان نبودن فاصله نخ های چله در سردار و زیردارباعث فرورفتگی می شود

7ـ عدم رعایت کجو تا لبه کار

8ـ اندازه بخش کوجی یا شانه بیش از لبه کار نباشد

9ـ پرتاب بودن پود ضخیم

10ـ اگر پود ضخیم بیشتر یا کمتر از حد معمول کشیده شود

 

زود تر تمام شدن نقشه قبل از رسیدن به اندازه مورد نظر

1ـ تراکم تار ها کم باشد

2ـ شانه بیش از اندازه زده شود

3ـ جا انداختن نقشه در حین بافت

4ـ تعویض پود های نازکتر نسبت به پود قبلی

5ـ بیش از حد کوبیدن پود نازک

6ـ عدم تناسب نخ با رجشمار

7ـ نازک بافتن

8- بدون حساب و کنترل نقشه کشیدن

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 07:57 ب.ظ

سیمرغ پرنده حکمت و معرفت

در فرهنگها آمده است، به ضّم ثالث عنقا را گویند و آن پرنده ای بوده است که2 زال پدر رستم را پرورده و بزرگ کرده، و بعضی گویند نام حکیمی است که زال در خدمت او کسب کمال کرد (برهان – آنندراج- برهان جامع)
در ذیل کلمه «سیرنگ» آمده است: به معنی سیمرغ زیرا که سی رنگ دارد (رشیدی) – سیرنگ بروزن بیرنگ پرنده ایست که آنرا سیمرغ و عنقا خوانند و عنقای مغرب همانست و آن را بسبب آن عنقا گویند که گردن او بسیار دراز بوده است و کنایه از محالات و چیزی که فکر بدان نرسد و اشاره بر ذات باریتعالی هم هست (برهان قاطع) – مرغ داستانی معروف مرکب از دو جزء سین یا سئینه و مرغ . سئینه به لغت اوستا مرغ شکاریست و بشکل سین در کلمه سیندخت مانده و سیمرغ در اصل سین مرغ بوده است. این مرغ نظیر عنقاء عربیست (فرهنگ شاهنامه)- و در کتبی که قدما راجع به حیوانات و طیور نوشته اند یا ضمن «علوم اوایل» از این اجناس اسم برده اند آمده است: «عنقا که آنرا به پارسی سیمرغ گویند. او را در جهان نام هست اما نشان نیست و هر چیزی را که وجود او نادر بود به عنقای مغرب تشبیه کنند. و در بعضی از تفاسیر آورده اند که در زمین اصحاب رس کوهی بود بس بلند بهر وقتی مرغی بس عظیم با هیأتی غریب و پرهای او بالوان مختلف و گردنی به افراط دراز که او را بدان سبب عنقا گفتندی و هر جانوری که در آن کوه بودی از وحوش و طیور صید کردی و اگر صیدی نیافتی از سر کوه پرواز کردی و هر جا کودکی دیدی برداشتی و بردی و چون آن قوم ازو بسیار در رنج بودند پیش حنظلهٔ بن صفوان رفتند که پیغمبر ایشان بود و ازو شکایت کردند. حنظله دعا کرد حقتعالی آتشی بفرستاد و آن مرغ را بسوخت. و زمخشری در ربیع الا برار آورده است که حقتعالی در عهد موسی (ع) مرغی آفرید نام او عنقا و از چهار پای بود و از هر جانب او رویی مانند روی آدمی و او را همچو او جفتی بیافرید و ایشان در حوالی بیت المقدس بودندی و صید ایشان از وحوش بودی که با موسی (ع) انس داشتند و چون موسی بدار بقا پیوست ایشان از آن زمین نقل کردند و بزمین نجد فرود آمدند و پیوسته کودکان را می بردند و طعمه می ساختند. چون خالدبن سنان العبسی بعد از عیسی (ع) به تشریف نبوت سرافراز گشت اهل حجاز و نجد از آن مرغ شکایت کردند (و) او دعا کرد حقتعالی بدعای خالد بن سنان نسل ایشان را منقطع کرد و جز نام ایشان در جهان نماند و بعضی گویند بدعای حنظله ایشان را به بعضی از جزایر محیط انداخت و در آن جزایر فیل و کرگدن و ببر و جاموس و بیشتر حیوانات باشند لیکن او جز فیل را صید نکند و اگر فیل نیابد تنین یا مار بزرگ صید کند و دیگر حیوانات را بواسطه آنکه مطیع اویند متعرض نشود (نفایس الفنون ج ۲ص۱۵۰) – دمیری در حیاهٔ الحیوان ذیل عنوان عنقاء المغرب آورده است که مرغیست عجیب بسیار دور پرواز و در کوهها بیضه نهد و گویند او را باین جهت بدین اسم خوانده اند که در گردنش طوق سپید رنگی است و گفته اند او پرنده ایست نزدیک مغرب الشمس – و قزوینی آورده است که از حیث جثه و خلقت بزرگترین مرغان است، فیل را می باید همانطور که غلیواج موش را رباید، هنگام پروز از بال او صدایی چون صدای رعد قاصف و سیل برخیزد و هزار سال زندگی می کند و چون پانصد سال شد جفت گیری می نماید و هنگام بیضه گذاشتن درد شدیدی حس می کند- ارسطا طالیس در نعت این پرنده آورده است که پرنده ایست شکاری و در منقار او قدحهای بزرگ برای شرب آب تعبیه شده است. ... او را شکمی است چون شکم گاو و استخوانی چون استخوان درندگان و او بزرگترین پرنده گوشتخوار است (دمیری ذیل عنقاء المغرب).
اما این مرغ پرنده ایست آریائی که نامش در اوستا بصورت SAENO MEREGHO (برهان قاطع ص ۱۲۱۱) و در پهلوی SEN- MURV یا سیمرغ پیشوا و سرور همه مرغان و اولین مرغ آفریده شده است (بندهش فصل ۲۴ بند۱۱).
در کتاب CULTS AND LEG?NDS OF ANCIENT IRAN AND CHINA از مرغی چینی بنام "SIEN – HO" اسم برده شده است که مولف کتاب آنرا کلنگ ترجمه کرده و با سئنه اوستائی و یا مرغ دیگر در اوستا بنام VAREGHAN (بال زن) که مترجمین آنرا عقاب و شاهین ترجمه کرده اند مقایسه نموده است (ص۴۶ تا ۵۲) و حکایت سیمرغ افسانه ای شاهنامه را نیز با افسانه ای مانند آن که در آثار چینی موجود است تطبیق نموده (ص ۱۳ تا ۱۸) و فصلی راجع به سیمرغ و مرغ رخ چینی آورده است. (ص ۱۲۲) مرحوم صادق هدایت که نسخه ای ازین کتاب را بمن داد در حاشیه ص ۱۵ کتاب که بحث راجع به سیمرغ است نوشته است سیمرغ باید سیمرغ = مرغ چین باشد. – در اوستا و آثار پهلوی آشیانه این مرغ بلند پرواز در بالای درختی است که در میان اقیانوس فراخ کرت واقع است. هر وقت که از روی آن درخت برمی خیزد هزار شاخه از آن می روید و هر وقت که بروی آن فرود می آید هزار شاخه از آن شکسته تخمهای آنها پاشیده و پراکنده می گردد (ر. ک: یشتهاج ۱ حاشیه ص ۵۷۵ تا ۵۷۷) و نیز در فروردین یشت از کسی باسم SAENA AHUM STUT نام برده شده است که نماز اهون (یثااهو) را بجای می آورد و در فقره ۱۲۶ همین یشت از سه تن یاد شده که از خاندان سئن هستند و در کتاب هفتم دینکرد فصل ۶ بند ۵ آمده «در میان دستوران راجع به سئن که او صد سال پس از ظهور دین متولد شد و دویست سال پس از ظهور دین در گذشت او نخستین پیرو مزدیسناست که صد سال زندگی کرد و با صد نفر از مریدان خویش بروی این زمین پدید آمد.»

(یشتها ج ۲ حاشیه ص ۸۲) بی شک بین دو مفهوم سئنه اوستائی و سیمرغ فارسی یعنی اطلاق آن مرغ مشهور و نام حکیمی دانا رابطه ای موجود است. برای توضیح این معنی ر. ک. (ح – برهان از دکتر معین ص ۱۲۱۱) و برای اطلاع بیشتر از افسانه های مربوط به سیمرغ در آثار فارسی بمقاله فاضلانه همان مولف دانشمند در مجله ایران لیک، جلد ۲۸، شماره ۱، ص۱۱-۱ رجوع شود که در آن از جمله می نویسند: «در روایات و داستانهای ملی ما (شاهنامه) سیمرغ بدوگونه جلوه کرده است، نخست اسم نوع پرنده ای عظیم الجثه است که بر فراز کوه آشیانه و نیرویی بزرگ و قدرتی عظیم دارد ولی او نیز فانی گردد.»- رستم در خوان پنجم از هفت خوان باین سیمرغ بر می خورد و او را می کشد (ر. ک. شاهنامه ج ۳ ص ۲۷۱ و شاهنامه ثعالبی ص ۱۴۶). «دوم اسم خاص ظاهراً پرنده ای از نوع اول که دارای دانش و حکمت است و در داستان وی بویی از بقا استشمام می شود و همین سیمرغ که یاد آورسئنه اوستاست.» – این سیمرغ بشرحی که در شاهنامه باید دید تن نوزادی را که پدرش سام او را بدور افکنده بود به البرز کوه می برد تا خوراک جوجگان خویش سازد ولی از جانب بارگاه الهی:
بسیمرغ آمد صدایی پدید که ای مرغ فرخنده پاک دید
نگهدار این کودک شیرخوار کزین تخم مردی در آید ببار
سیمرغ هم بنا بامر حق به تربیت زال همت می گمارد تا جوانی برومند می شود و چون خبر او به سام می رسد برای یافتن فرزند به البرز کوه می رود و به مکمن سیمرغ می رسد که:
یکی کاخ بد تارک اندر سماک نه از رنج دست و نه از آب و خاک
و سیمرغ از واقعه آگاه می شود زال را که به آواز سیمرغ سخن می گفت و همه هنرها آموخته بود وادار می کند که نزد پدر رود و از پر خویش باو می دهد تا در هنگام سختی بر آتش افکند تا سیمرغ بمدد او شتابد چون او را نزد پدر می آورد سام:
فرو برد سر پیش سیمرغ زود نیایش همی بافرین بر فزود
که ای شاه مرغان ترا دادگر بدان داد نیرو و ارج و هنر
که بیچارگانرا همی یاوری به نیکی بهر داوران داوری
ز تو بدسگا لان همیشه نژند بمان همچنین جاودان زورمند
(ر. ک. : شاهنامه ج ۱ ص ۱۰۶ تا ۱۱۳)
سیمرغ دو بار در هنگام سختی بفریاد زال می رسد یکی هنگام زادن رستم که بعلت بزرگی جسم از زهدان مادر بیرون نمی آمد و کار رودابه - زن زال و مادر رستم - به بیهوشی مرگ می کشد و زال ناچار پری از سیمرغ را در آتش می نهد و او حاضر می شود و دستور می دهد تا شکم مادر را بشکافند و فرزند را بیرون آورند و گیاهی را با شیر و مشک بیامیزند و بکوبند و در سایه خشک کنند و پس از بخیه زدن شکم رودابه بر آن نهند و پر سیمرغ بر آن مالند تا بهبود یابد (ر. ک: شاهنامه ج ۱ ص ۱۷۶) دوم در جنگ رستم و اسفندیار که چون رستم در مرحله اول جنگ از اسفندیار شکست می خورد و مجروح و افکار به خانه بر می گردد زال برای بار دوم پر سیمرغ را در آتش می نهد و سیمرغ حاضر می شود:
چو سیمرغ را دید زال از فراز ستودش فراوان و بردش نماز
به پیشش سه مجمر پر از بوی کرد ز خون جگر بر رخش جوی کرد
سیمرغ این بار هم بشرحی که در شاهنامه باید دید زخمهای رستم را علاج می کند و او را بدرخت گز که در ساحل دریای چین می رویید، راهنمایی می کند و تیری دو شاخ که قاتل اسفندیار بود به او می دهد (ر. ک. شاهنامه ج ۳ ص ۳۵۵ تا ۳۵۸ و شاهنامه ثعالب ص ۱۶۹). داستانهای مذکور سبب شده که سیمرغ (سیرنگ) را حکیم و دانایی باستانی تصور کنند. «در رساله (زردست افشار) ترجمه دادپویه ابن هوش آئین از رسائل فرقه آذر کیوان جملاتی حکمی از او تحت عنوان «حکیم کامل مرتاض سیمرغ که از دوری از جهانیان و اعراض از اغراض فاسده فانیه دنیویه او را بدین نام یعنی عنقا خواندند» نقل کرده است- در نزد صابیان عراق داستان دلکش «سیمرغ و هرمز شاه» متداول است و نیز در داستانهای عامیانه (فولکلور) ایران حکایتهای لطیف از سیمرغ باقی است از جمله داستان «دژ هوش ربا» و «سیمرغ (مرغ) هادی و راهبر بسوی مرغ حکیم.» (ایران لیک ذیل مقاله سیمرغ)
برای اطلاع از تعبیرات دیگر در باره سیمرغ رجوع شود به:
THE DOG- BIRD, SENMURV – PASKUDJ تالیف C. TREVER طبع لنین گراد، ۱۹۳۸ و نیز مقاله "THE SENMURV" توسط P.O. HARPER در THE METROPLITAN MUSEUM OF ART BULLETI سال ۱۹۶۱ ص ۹۵ و بعد، و به مقاله E. BENVENISTE
بنام: ,"LES NOMS DE L, OISEAU EN IRANIAN"
PAIDEUMA, MITTEILUNGEN ZUR KULTURKUNDE, BAND VLL, JULI ۱۹۶۰, HEFT ۴/۶ (FESTSCHRIFT H. LOMMEL)
سیمرغ در قصص انبیاء: جویری در قصص الانبیاء خود، در ذیل عنوان «حدیث سلیمان با سیمرغ» حکایتی مفصل آورده است و مختصر آن اینست که در محضر سلیمان سخن از قضا و قدر می رفت و سیمرغ منکر آن شد و گفت من قضای الهی را بگردانم. سلیمان گفت دختر و پسری از دو پادشاه در مشرق و مغرب زمین بوجود آمده اند و حکم قضاست که این دو با هم ازدواج کنند. اگر می توانی این قــَدَر بگردان. سیمرغ بهوا شد تا بدانجا رسید که مملکت مغرب آنجا بود نگاه کرد دایگانرا (دایه گان را) دید که دختر را نگاه داشته اند چون سیمرغ را دیدند از هیبت او بگریختند. دختر در گهواره بود سیمرغ در آمد و دست فرو کرد و او را برداشت و بهوا برد، چه دست و پای سیمرغ همچو دست و پای آدمیست. آن دختر را از هفت دریا گذرانید و بفراز درختی برد که بر سر کوه بسیار بلندی روییده است و روزها نزد سلیمان می آمد و شبها به پرورش او قیام می کرد. اما پسر پادشاه مشرق چون بسن رشد رسید درصدد بر آمد که سرچشمه نیل را بیابد و مشقتها کشید تا بزیر همین درخت آمد که از زیر آن نیل جاری بود و با دختر ازدواج کرد و پس از یکسال فرزندی از آنها بوجود آمد. سلیمان سیمرغ را امر کرد تا آنها را که در پوستینی سترک پنهان شده بودند نزد او آورد و چون آنها از پوست بیرون آمدند «سیمرغ خجل شد و بقضا و قدر ایمان آورد و به هوا برشد و بدریاها بگذشت و بعد از آن هیچکس سیمرغ را ندید.»(جویری ص ۱۹۸ تا ۲۰۲)

سیمرغ از نظر صوفیان: سهروردی در رساله عقل سرخ ضمن قصه زال و رستم و اسفند یار آورده است: «سیمرغ آشیانه بر سر طوبی دارد. بامداد سیمرغ از آشیانه خود بدر آید و پـَـر بر زمین باز گستراند. از اثر پر او میوه بر درخت پیدا شود و نبات بر زمین. (ص ۹) و در سیمرغ آن خاصیت است که اگر آینه یا مثل آن برابر سیمرغ بدارند هردیده که در آن آینه نگرد خیره شود.(ص ۱۱) پیر را پرسیدم که گویی در جهان همان یک سیمرغ بوده است؟ گفت آنکه نداند چنین پندارد و اگر نه هر زمان سیمرغی از درخت طوبی بر زمین آید و اینکه در زمین بود منعدم شود معاًمعاً. چنانکه هر زمان سیمرغی می آید این چه باشد نماند.» (ص۱۱)
و در رساله صفیر سیمرغ آورده است: "هر آنکس که در فصل ربیع قصد کوه قاف کند و آشیان خود را ترک بگوید و بمنقار خویش پر و بال خود را بر کند چون سایه کوه قاف بر او افتد مقدار هزار سال این زمان که "وان یوماً عند ربک کالف سنهٔ" و این هزار سال در تقویم اهل حقیقت یک صبحدمست از مشرق لاهوت اعظم در این مدت سیمرغی شود که او خفتگانرا بیدار کند. و نشیمن او در کوه قاف است صفیر او بهمه کس برسد ولکن مستمع کمتر دارد همه با اواند (با او هستند) و بیشتر بی اواند (بی او هستند) چنانکه قایل گوید:
با مائی و مارا نه ای جانی از آن پیدانه ای
و بیمارانی که در ورطه علت (بیماری) استسقاء (۱) و دق گرفتارند سایه او علاج ایشانست و برص (۲) را سود دارد و رنجهای مختلف را زایل گرداند. و این سیمرغ پرواز بی جنبش کند و بپرد بی مسافت و نزدیک شود بی قطع. اما بدانکه همه نقشها دروست و الوان ندارد و در مشرق است آشیان او، مغرب از او خالی نیست. همه بدو مشغولند و او از همه فارغ (.) همه از او پرند و او از همه تهی و همه علوم از صفیر آن مرغست، سازهای عجیب مثل ارغنون و غیر آن از صدای آن مرغ استخراج کرده اند. چنانکه قایل گوید:
چون ندیدی همی سلیمان را تو چه دانی زبان مرغان را
و غذای او آتش است و هر که پری از آن پر بر پهلوی راست بندد و بر آنان گذرد از حریق ایمن باشد. و نسیم صبا از نفس اوست از بهر آن عاشقان راز دل و اسرار ضمایر با او گویند. (رساله صفیر سیمرغ سهروردی- خطی از نگارنده ).
و در اصطلاحات خود آورده اند: العنقاء، هوالهباء الذی فتح الله فیه اجسادالعالم (ابن عربی).
هوالهباء الذی فتح الله فیه اجساد العالم مع انه لا عین له فی الوجود الا بالصورهٔ التی فتحت فیه و انما سمی بالعنقاء لا نه یسمع بذکر. و یعقل و لا وجود له فی عینه (تعریفات ص ۱۳۸) و یسمی ایضاً بالهیولی (تعریفات ص ۲۲۸).
گاهی از «سیمرغ آشیانه ی ابدیات» وجود کامل خواجه کائنات را اراده کرده اند که در حقیقت سلسله جنبان باب معرفت و سر حلقه کاملان جهان است (عبهرالعاشقین۲۰) و گاهی از «سیمرغ» جان و روان را اراده کرده اند که عرش آشیان است (عبهرالعاشقین ۱۱۱) و زمانی از «سیمرغ عرش» عقل اول را خواسته اند. (عبهر العاشقین ص ۶۲)
سیمرغ در منطق الطیر: سیمرغ، حقیقت کامله جهان است که مرغان خواستار او پس از طی مراحل سلوک و گذشتن از عقبات و گریوهای مهلک کوه قاف خود را به او می رسانند و خویش را در او فانی می بینند.
حاصل کلام آنکه این مرغ و افسانه او اصلاً آریائیست و ارتباطی با عنقای آفریده شده در زمان موسی (ع) و نفرین شده خالدین سنان یا خنظله بن صفوان و GRIFFIN مغربیان ندارد از همان دیر زمان صورت افسانه ای بخود گرفته و مقامی والا یافته است و در مذهب زرتشت و آثار صوفیان ایران به حکیمی روحانی و یا کاملترین وجود بشری تعبیر شده و عارفان کامل خاصه شیخ فرید الدین عطار او را منبع فیض و سر چشمه هستی یا وجود باریتعالی تصور کرده اند که کاملان جهان که مرغان بلند پرواز این دیر ِ رند - سوزند تمام همّ خود را صرف شناسایی او می نمایند و با همت مرشدان خویش می کوشند که پس از طی مراحل سلوک و گذشتن از مخاوف و مهالک راه جان چون قطره ای که در پهنای دریا محو می شود خود را باین مرغ بی نهایت برسانند و در اقیانوس عنایات او محو و فانی شود
پاورقی:
۱) بیماری که مریض آب بسیار خواهد.
۲) پیسی – بیماری که پوست نقاط مختلف بدن مریض شده و دارای لکه های کم و بیش وسیع سفید می شود.
منابع
منطق الطیر مقامات طیور- شیخ فریدالدین عطار نیشابوری به اهتمام سید صادق گوهرین
منتخب اللغات، تالیف عبدالرشید الحسینی مدنی ، نسخه خطی متعلق به نگارنده
معجم البلدان یاقوت حموی- در ده جلد چاپ – مصر، سال۱۳۲۳ هجری قمری
یشتها- ادبیات مزدیسنا- یشتها در دو جلد، قسمتی از کتاب مقدس اوستا، تفسیر و تالیف پور داود
فرهنگ مصطلحات عرفاء – تالیف سید جعفر سجادی، چاپ تهران، چاپخانه مصطفوی، سال ۱۳۳۹ هجری شمسی
قصص من القرآن- تالیف محمود زهران، طبع دارالکتب عربی مصر، چاپ اول ، سال ۱۳۷۵

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 07:57 ب.ظ

فرش

کلمه‌ای است عربی و به هر آنچه که گستردنی باشد گفته می‌شود معادل فارسی آن قالی، قالیچه و ... می‌باشد

 

تار (چله)

نخهایی هستند نازک، چند لا شده و پرتاب که معمولاً از جنس پنبه بوده و برای بافت فرش بایستی بر روی دار بطور عمودی نصب گردند و وظیف آن نگهداری گره‌های فرش می‌باشند. جنس چله‌ها برای فرشهای ریزبافت به منظور برخورداری از استحکام لازم، ابریشمی انتخاب می‌شوند و در فرشهای بافت مناطق عشایری و روستایی جنس چله‌ها را به جهت مقاومت بیشتر در برابر سرما و رطوبت و همچنین ایجاد نرمی و انعطاف لازم در فرش که برای کوچ کردن امری ضروری است از پشم انتخاب می‌نمایند.
 

نمره

به تعداد کلافهای (HANK) 840 یاردی (یک یارده = 44/91 سانتیمتر) نخ پنبه‌ای یک لا در یک پوند (یک پوند = 59/453 گرم) می‌گویند و معمول] نمره نخ یک لای پنبه‌ای مورد استفاده در قالیبافی 5، 10، 20 و بعضاً 40 می‌باشد.
 

پنبه

الیاف سلولزی است که از غوزه گیاه پنبه به دست می‌آید و بر اثر سوختن بوی کاغذ سوخته از خود متصاعد می‌نماید و پس از دور شدن از آتش خاموش می‌شود و خاکستری نرم و پودر مانند باقی می‌گذارد.
 

دنیر

واحد اندازه‌گیری ضخامت الیاف ابریشم است و به وزن 9000 متر لیف ابریشمی بر حسب گرم گفته می‌شود لذا برعکس عدد متریک هر چه عدد دنیر بیشتر شود لیف ابریشمی ضخیمتر می‌گردد. دنیر 60 الی 160 در قالیبافی مصرف دارد و ظریفتر از آن (کمتر از دنیر 60) را در پارچه‌بافی استفاده می‌نمایند.
 

ابریشم

الیاف بسیار بلند پروتئینی هستند که کرم ابریشم برای تولید پیله در اطراف خود ترشح می‌کند.

متریک

واحد اندازه‌گیری ضخامت خامه پشمی مورد مصرف در قالیبافی است. به عدد طولی خامه پشمی یک لا بر حسب متر که وزن آن یک گرم باشد می‌گویند لذا هر چه عدد متریک بیشتر بشود خامه پشمی یک لا ظریف‌تر می‌گردد. متداولترین اعداد متریک در خامه‌ها 3 الی 10 می‌باشند.
 

خامه

اصطلاحاً در هنر فرشبافی به نخ پشمی مورد استفاده برای پرزهای فرش است که به صورت دو لا تهیه می‌شود خامه گفته می‌شود.
 

پشم بهاره

پشمی است که طی روزهای آخر زمستان یا اول بهار، قبل از بارش اولین باران بهاری بر روی گوسفندان چیده شده باشد که بخاطر داشتن لطافت و طول زیاد و نداشتن خار و خاشاک از پشم پاییزه مرغوبتر است.

کرک

الیاف ظریف لابلای موی بز یا شتر است و لیکن در فرش، به الیاف ظریف و بلند پشمی (مانند پشمهای گوسفندان نژاد مرینوس در استرالیا و یا بلوچ) کرک گفته می‌شود.
 

پشم

لیف پروتئینی و مجعد است که روی پوست گوسفندان می‌روید و بر اثر سوختن بویی مشابه بوی موی سوخته از خود متصاعد

 می‌نماید و پس از دور کردن شعله خاموش می‌شود و خاکستری نرم و پودر مانند باقی می‌گذارد.

 

کمانه

چوب یا قطعه‌ای لوله‌ای شکل است که محل چله‌های زیر و رو را در فرش تغییر می‌دهد و باعث می‌شود تا یک ردیف ضربدری در چند سانتیمتری دم بافت بوجود آید.
 

 چله کشی

به نصب تار بر روی دار جهت بافت فرش به صورتی که تار‌ها یک در میان زیر و رو باشند چله‌کشی می‌گویند چله‌های زیر در پشت فرش قرار گرفته و توسط بدنه‌های پرز پوشانده می‌شوند و چله‌های رو نیز در داخل فرش قرار می‌گیرند عمل چله‌کشی به سه روش فارسی و‌آذری و یا تلفیقی انجام می‌شود.
 

طول پرز

به ارتفاع پرزهای فرش گفته می‌شود.

 

ریشه

به پایه و اساس هر چیزی ریشه گویند که در فرش پایه و اساس را جفت چله‌ها (یک چله زیر و یک چله رو) یعنی همان ریشه‌ها انجام می‌دهند. بدیهی است که اگر ریشه‌های فرش (جفت چله‌ها) را از ساختمان فرش خارج کنیم آن فرش کاملاً از هم گسیخته می‌شود و این ریشه‌ها هستند که پس از نصب بر روی دار امکان بافت را میسر ساخته و ابعاد و رجشمار فرش را مشخص می‌نمایند.
 

رجشمار

به تعداد رجهای بافته شده (یا گره‌های زده شده) در یک گره ذرعی رجشمار می‌گویند. اندازه گره ذرعی بستگی به سبک بافت فرش (آذری یا فارسی) دارد.
 

رج

به ردیف طولی و عرضی گره‌ها رج می‌گویند.

 

گره ذرعی

به 16/1 ذرع و یا به 4/1 چارک گره ذرعی می‌گویند که در مناطق فارسی‌باف 5/6 سانتیمتر و در مناطق آذری‌باف 7 سانتیمتر است.
 

چارک

به 4/1 ذرع، چارک گفته می‌شود که در مناطق فارسی‌باف 26 سانتیمتر است و در مناطق آذری‌باف 28 سانتیمتر است.
 

ذرع

واحد اندازه‌گیری طول فرش از قدیم می‌باشد که در مناطق فارسی‌باف معادل 104 سانتیمتر و در مناطق کرمانی‌باف 108 سانتیمتر و در مناطق آذری‌باف 112 سانتیمتر است.

گره‌زدن

به تاباندن خامه‌های پشمی یا ابریشمی به دور چله‌های فرش در حین بافت گره زدن می‌گویند.

 

سرترنج

معمولاً در ابتدا و انتهای طرح ترنج قالبی به همراه اجزا طرح کشیده می‌شود که اصطلاحاً به آنها سرترنج می‌گویند.
 

ترنج

به بخش مرکزی فرش که معمولاً مدور یا بیضی شکل است ترنج گفته می‌شود.
 

زمینه

بخشی است در میان فرش که گلها و اجزا طرح بر روی آن نقش بسته‌اند و اغلب در رنگهای لاکی، کرم و سرمه‌ای انتخاب می‌شود

 

حاشیه

معمولاً به دو شکل باریک و پهن اطراف طرح مرکزی فرش را می‌پوشاند و وجود یک حاشیه پهن در میان حاشیه‌های باریک باعث می‌شود تا تعداد آنها فرد باشد.
 

دار

به دستگاه قالیبافی که از چوب یا فلز تهیه شده باشد اصطلاحاً دار گفته می‌شود که اجزا آن عبارتند از: سردار زیردار و راست روها. دارها بسته به نحوه قرار گرفتن بر روی زمین به انوع زیر تقسیم می‌شوند:
الف) دارهای افقی:
دارهایی هستند که به موازات سطح زیمین نصب می‌شوند و بافنده برای بافت بایستی روی آن بنشیند لذا عوارض حادی در انحنای ستون فقرات و شکل لگن خاصره ایجاد می‌شود. دارهای افقی مورد استفاده در خانواده‌های کوچ‌نشین فاقد راست‌روها می‌باشند تا عمل نصب و حمل و نقل به سهولت انجام شود

 

ابزار بافت

به وسایلی که برای بافت فرش مورد استفاده قرار می‌گیرند گفته می‌شود

 

پود رو ( پود نازک)

در این نوع بایستی از تعداد لاها و تاب بیشتری استفاده شود تا پود ضمن نازک بودن از استحکام لازم نیز برخوردار باشد پود نازک از بالای ضربدری عبور داده می‌شود و پس از دور زدن چله‌های زیر و رو بر روی پود زیر به شکل زیگزاگ قرار می‌گیرد.
 

پود زیر (پود ضخیم)

در این نوع پود که نخها در یک جهت تابیده می‌شوند هر چه تعداد لاهای نخ و مقدار تاب آن کمتر باشد بهتر است پود زیر ضخیمتر می‌باشد و از زیر ضربدری چله‌های فرش به طور مستقیم عبور داد می‌شود.

 

پود

پودها نیز معمولاً از جنس پنبه می‌باشند و به صورت افقی در بافت فرش استفاده می‌شوند و وظیفه آن نگهداری چله‌ها در کنار یکدیگر می‌باشد پودها را معمولاً به جهت رویت بهتر (در لابلای چله‌ها) و رفع جمع‌شدگی رنگ می‌کنند که این رنگرزی نیز به دلیل مقرون به صرف بودن و آسانتر بودن بانیل صورت می‌پذیرد. پودها بسته به محل عبور آنها از بالا یا زیر ضربدری و یا ضخامت آنها به انواع زیر تقسیم می‌شوند.

 

سه لا گرد (سه لا سه گرد)

در مناطقی مانند کاشان و اصفهان و ... به منظور ایجاد استحکام در چله‌ها ابتدا نخهای نازک چله را در سه گروه و در جهت عقربه‌های ساعت (S) تاب می‌دهند سپس این سه گروه را روی هم گذاشته و به منظور باز نشدن تاب اولیه در جهت عکس عقربه‌های ساعت (Z) می‌تابند. بدیهی است هر چه تعداد لاها و تاب نخ بیشتر شود استحکام نخ نیز بیشتر می‌شود.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 07:55 ب.ظ

پیشگفتار

شناخت فرش اصفهان  و نائین

رنگها

رنگرزی

گره

چله

کارگاهها

طرح ها و نقش ها

ابزرها مواد

مصاحبه با دبیر انجمن اتحادیه فرش اصفهان

فهرست منابع و مآخذ

 

 

پیشگفتار

به نام خالق رنگ ها ، به نام خالق طرحها ، به نام خالق فکر و به نام او که هر چه زیبایی است ،‌از اوست، اگر که آموختیم از تو بود ، اگر ساختیم از تو بیاموختیم و هر چه را که هنر گفتیم ، از هنرت که بر جهان گسترانده ای یافته ایم . با نام تو آغاز می کنم تا یادت همیشه آرامش دلم باشد و قوت دستانم ،‌ این تحقیق را برای درس ابزار و مواد فرش , تهیه و تنظیم شده است که به دو روش تحقیقی پرسش و پاسخ و کتابخانه ای انجام گرفته است . در ابتدا به مراجعه به اتحادیه فرش و معرفی به دستند رکاران این کار سپس با مراجعه به کتابخانه موزة معاصر اصفهان ، دانشگاه هنر اصفهان و کتابخانة مرکزی اصفهان پی گیری شد و در انتها در میدان امام و مراجعه و فروشندگان فرش و کارگاههای مربوطه انجام گرفت. این گزارش سراسر نقص به علت کمبود دقت و در شرایط نامناسب تهیه شده ولی امیداوارم ،‌تا گوشه نا چیزی از مطلب را بیان نموده باشم .

 راز عشق و آرامش  یاد گرفتن از دیگری است

 

 

شناخت فرش اصفهان ، فرش نائین

نائین یکی از شهرهای مهم قالیبافی در استان اصفهان است . نائین در حاشیة غربی کویر لوت در 150 کیلومتری شرق اصفهان واقع شده است .

هنگامی که مردم ایران جامة اروپائی را اختیار کردند و بازار فروش پارچه ظریف و زیبای پشمی برای عبا ، که تهیة آن در نائین یک سنت باستانی بود ، رونق خود را از دست داد ،‌مردم این شهر قالیبافی را جایگزین آن ساختند .

قالیبافان این منطقه به رشتن کلافهای ظریف برای تیهة پارچه های نازک و زبر عادت داشتند ، چله های قالیچه را طوری گذاشتند که در هر اینچ 22×22 گره به دست می آمد و به این ترتیب قالیچه های تهیه کردند که از لحاظ ریزی بافت تا آن موقع در ایران نظیر نداشت .

در طرحهای قالی نائین آثار نفوذ طرح شاه عباسی ، که ملهم از نقشهای کاخهای اصفهان هستند به چشم می خورد .

در آمد این منطقه بیشتر از صنعت قالی بافی است . بیشتر این قالی ها ، توسط زنان در خانه ها بافته می شود.

در فرش های نائین در صد بالایی کرک مصرف می شود ، پشم و کرک این فرش ها از نظر ظرافت و کیفیت امتیاز بالایی دارد . الیاف پشم نائین ظریف تر و نرم تر از پشمی است که معمولاً در سایر نقاط فلات ایران به دست می آید .

رنگها : رنگهای مشخصه قالیهای نائین از درجات مختلف آبی روشن ، سفید ، شیری ، خاکستری روشن و گاهی در فرشهایی ، در زمینة آنها آبی تیره ، قهوه ای یا ندرتاً قرمز بکار می رود .

البته در فرشهای نائین آبی روشن ، کرم و بژ دیده می شود و در زمینه قالیها ، عدم استفاده از قرمز قرمز لاکی کاملاً مشخص است و قالی به رنگ لاکی و طلایی به ندرت دیده می شود .

تعداد رنگهای مصرفی در فرش نائین 11 رنگ اصلی و 4 رنگ فرعی است که بعضی ها آن را 9 رنگ اصلی و 3 رنگ فرعی می دانند .

رنگرزی :‌ اصولاً الیاف در این منطقه به دو روش طبیعی و شیمیایی رنگرزی می شود ، که می توان مهم ترین شهرت ا ین فرش ها را مدیون این کیفیت رنگرزی دانست .

رنگ های طبیعی از موادی چون پوست انار ، پوست گردو ،‌روناس ،‌اسپرک ، برگ مو ، نیل و غیره بدست می آورند .

گره : بافت فرشهای نائین دارای گره فارسی است و دو پود زیر و رو می باشند .

نقص هایی چون کجی ، سره ، نزدن پود ، دو دست شدن ، چند رنگی ، غلط بافی ، بسیار کم دیده می شود و اصولاً کیفیت بافت تا حد استاندارد است .

تار و پود  این قالیها از نخ تابیده بسیار ظریف و یا ابریشم طبیعی است ،‌چون در این فرشها از پشم و یا ابریشم به صورت مخلوط استفاده می شود ، سطح فرش گاه ناهموار می نماید بنابراین پرز این قالی را کوتاه تا بسیار کوتاه می چینند .

چله‌: نخ چلة مصرفی ، بیشتر نخ پنبه ای است و گاهی از چله ابریشم مورد استفاده است . در واقع همان نخ چله ای که در مناطقی چون اصفهان و کاشان مصرف می شود البته هم اکنون استفاده از چله ابریشمی بسیار زیاد و رایج شده است .

دارها : عموماً دارها در این مناطق چوبی است که در حال تبدیل شدن به فلزی است روش نصب دار و چله کش و پایین کشی فرش ، مشابه مراکزی نظیر اصفهان و کاشان است . دارهای این منطقه عمودی می باشد .

کارگاهها : اصولاً کارگاههای متمرکز در این مناطق بسیار کم است ، بیشتر فرش ها بوسیله بافندة در خانه ها بافته می شود ، ولی در کارگاههای موجود اصول استاندارد از نظر روشنی و پر نور بودن محیط و همچنین بهداشت دیده می شود .

طرح ها ونقش ها : اصلی ترین نقش های نائین ، شاه عباسی لچک ترنج با استفاده از ترکیبات اسلیمی و ختایی و نقوش با سنتی ترین طرح های ایرانی رابطه دارد .

نقش ها شباهت زیادی به طرح های قالی های اصفهان دارد . از دیگر نقوشی که در بافتها دیده می شود نقش گنبد ، افشار ، محرابی ، درختی ، لچک ترنج ، کتیبه یی است .

ابزارها : این فرش ها بیشتر با دست بافته می شوند از دفتین فارسی و قیچی فارسی نیزبرای کوبیدن و چیدن استفاده می شود .

مواد : یشترین مواد مصرفی در این فرشها پشم و ابریشم است که مقداری از آنها به صورت سنتی در داخل تهیه می شود و بقیه وارداتی است . که البته بیشترین مقدار مصرفی پشم از پشم بومی خود منطقه می باشد و ابریشم یا از چین وارد می شود و یا از منابع داخلی خریداری می شود .

 

مصاحبه با دبیر انجمن اتحادیه فرش اصفهان :

به طور کلی می توان گفت : شباهت فرش اصفهان و نائین بسیار زیاد و نزدیک بهم است چه از نظر مواد اولیه و چه از نظر نوع طرح و بافت که البته در مصاحبه ای که با اعضای انجمن اتحادیه فرش اصفهان انجام شد ، تفاوتهای کمی مشاهده می شود و آنها اعتقاد دارند نائین یکی از مراکز فرش بافی اصفهان است و از زمان قدیم اینگونه بوده و هست . فرش نائین فرشی است با هویت و با سابقه که در منطقه موفقیت محلی و بومی زیاد دارد از نظر کیفیت ، ثبات رنگ، ابعاد و استحکام و صحت و دقت نقشه بسیار خوب است . که البته در حال حاضر به خاطر رقابت های زیاد و بازار جهانی مقداری از کیفیت آن کاسته شده و یکی از دلایل آن این است که فرش نائین یا با نام فرش نائین در اقصی نقاط ایران بافته می شود و به نام فرش نائین ، اصفهان به فروش می رسد .

در مصاحبه ای که با آقای ماهانی دبیر انجمن اتحادیه فرش اصفهان انجام گرفته است ، که با حوصله و صبر و همچنین با داشتن مشغله فراوان مرا پذیرا شدند به نکات زیر اشاره شد :

 

* مختصری در مورد فرش اصفهان و نائین شرح دهید ؟

فرش نائین به علت قرار گرفتن در منطقه کویری اصولاً دارای رنگهای روشن است و فرش اصفهان چون کشش به سمت جلگه ای دارد از تنوع رنگ بیشتری برخوردار است ، مواد اولیه در هر دو فرش کرک و ابریشم است و نوع طرح و بافت شبیه به هم می باشد .

 

* مواد مصرفی شامل پشم و کرک و ابریشم چگونه تهیه می شود ؟

کرک اصفهان وارداتی است ، پشم 18 تا 26 میکرون اروگوئه ریسندگی شده و تبدیل به کرک می شود . ابریشم مورد استفاده دو نوع می باشد یکی تولیدی ایران که برای قالی های تمام ابریشم مورد استفاده قرار می گیرد که این ابریشم در اطراف اصفهان برای قالی های این منطقه تولید می شود که این ابریشم بسیار کیفیت خوبی دارد و به این دلیل بهتر است که با آب و هوای این منطقه سازگار است و با فرش های این منطقه بسیار هماهنگ است زیرا رنگ کردن این ابریشم بسیار راحت تر است چون می دانیم چگونه ابریشم را بتابیم و همچنین عمل آوردن ابریشم برای رنگ طبیعی هماهنگ است ولی ابریشم دوم که از چین وارد می وشد اولاً کیفیت آن بسیار مرغوب نیست دوماً با رنگهای طبیعی هماهنگ نمی شود بیشتر با رنگهای شیمیایی هماهنگ است .

از ایشان خواستم برای بازدید مرکز تولید ابریشم مرا راهنمایی کنند ، که ایشان فرمودند فصل تابیدن ابریشم اوایل اردیبهشت تا اواخر خرداد می باشد و البته این ابریشم به میزان خیلی کم تولید می شود ، دو محل تولید پیله در منطقه نجف آباد و نطنز واقع شده و محل تابیدن ابریشم یکی در داخل اصفهان و دیگری در اطراف نجف آباد است . البته ابریشم چینی در اصفهان مصرف می شود ولی برای قالی های درجه 2 و 3 که البته گاهی از ابریشم روسی نیز مصرف می شد ولی قالی های مرغوب اصفهان از ابریشم خود اصفهان استفاده می کنند . پشم اصفهان کلاً وارداتی است و عملیات ریسندگی و تابیدن همگی در خود اصفهان انجام می شود .

و اما ابریشم مورد استفاده در قالی نائین اکثراً وارداتی است از چین وارد می شود و رنگ نمی شود اصولاً سفید بافته می شود .

پشم این منطقه بومی می باشد و در خود نائین رنگرزی می شود رجشهار این فرش ها اکثراً 9 لا و 6 لا می باشد .

 

* کارگاهها و مراکز بافت فرش نائین و اصفهان چگونه است ؟

80 درصد کارها در خانه بافته می شود ، کارگاه بسیار کم است و بیشتر تولید کننده ها به علت مسائل بیمه بافنده و اداره کار و ... کارگاههای خود را مصرفی نمی کنند .

در مناطق نائین و اصفهان اکثر قالی ها توسط بافنده های خانم در منازل بافته می شود کارگاه متمرکز بسیار کم است و مهم ترین مسئله این است که کار قالی بافی با قانون کار هماهنگی لازم را ندارد و خود به خود نفی می شود .

 

*نوع و جنس دارها در منطقه اصفهان و نائین چگونه است ؟

دارها در هردو منطقه عمودی است ، جنس آنها چوبی است ولی در حال تبدیل شدن به فلزی است ، در هر دو منطقه به یک صورت چله کشی می شود و  به علت اینکه کار به صورت خانگی چله کشی زمان خاصی ندارد .

 

* در مورد گره در این دو منطقه توضیحی بدهید ؟

نوع گره در هر دو منطقه فارسی باف است .‌گاهی در بعضی فرش های درجه 2 و 3 اصفهان و در خیلی از فرش های نائین جفت بافی دیده می شود .

در مورد نخ مصرف چله ها توضیح بدهید ؟

هم اکنون اکثراً فرشهای اصفهان چله ابریشمی دارند که استحکام بسیار زیاد دارد ولی در نائین از چله نخ پنبه ای استفاده می شود .

محاسبة مقدار چله بصورت تجربی است و اصول خاصی ندارد ،‌اصولاً برای قالی 2×3 20 تا 100 تایی ابریشم 18 لا استفاده می شود برای همین قالی 18 تا 100 تایی ابریشم 24 لا مصرف می شود و برای 16 تا 100 تایی ابریشم 27 تا 30 لا مورد مصرف قرار می گیرد.

 

* اصلی ترین نقوشی که در حال حاضر در این مناطق بافته می شود ، چه طرحهایی است ؟

در منطقه اصفهان دو نوع طرح بافته می شود یکی لچک و ترنج عباسی که از قدیم رایج بوده و هست و دیگری طرح های نو ، که خود به دو دسته نوگرا و نو آور تقسیم می شوند که طرح های نو گرا هیچ اصول خاصی ندارد و با هیچ مقیاس فرش هماهنگ نیست و طرح های نوآور و طرح های قدیمی یا فراموش شده را با دیگری تغییر و تحول به صورت طرح جدید در آورده اند و محور استفاده قرار می گیرد .

در منطقة نائین هم اکثراً همین طرحها بافته می شود .

آقای ماهانی تعداد رنگ هایی که در طرح ها وجود دارد چند تا است ؟

قالی اصفهان اصولاً 10 رنگ است که اصطلاحاً به 7 رنگ معروف است ولی قالی 13 رنگ نیز متداول است التبه بدون احتساب پرده های رنگی . قالی های نائین نیز از 10 رنگ بیشتر نمی شود که البته سرمه ای ولاکی نیز جزء آن حساب می شود که خیلی کم مصرف می شود .

بطور تقریبی ، ابعاد و اندازة قالی های که در اصفهان و نائین بافته می شود چقدر است ؟

در اصفهان : 70×110 پشتی ، 80×125 زرع و چارک ، 110×165 زرع و نیم ، 160×240 قالیچه ،     30/1×2 هفت چارک و قالی های 2×3 و 4×3 و 5/2×5/3 اصولاً بافته می شود .

و در منطقه نائین : 100×150 زرع و چارک ،‌30/1×2 زرع و نیم ،‌5/1×5/2 قالیچه و قالی 2×3  ،‌4×3 ، 5/2×5/3 رایج است .

 

* نخ پود چگونه استفاده می شود و جنس آن چیست ؟

اصولاً با دست رد می شود در هر دو منطقه و جنس آن از پنبه می باشد .

لطفاً در مورد رنگرزی خامه و الیاف این مناطق شرحی بدهید ؟

کارگاههای رنگرزی شیمیایی و طبیعی وجود دارد که گاهی در کارگاهها هر دو روش رایج است که از موادی چون پوست گردو ، پوست انار ، روناس ،‌اسپرک ، برگ مو، قرمزدانه و .... استفاده می شود و بریا دندانه به علت اینکه قره قورت های جدید دارای آرد است از جوهر لیمو یا سرکه استفاده می شود ولی متأسفانه در نائین اکثراً از رنگهای شیمیایی استفاده می کنند در حال حاضر و این برای این فرش با این قدمت و شهرت تأسف آورد می باشد .

زیرا ثبات و دوام رنگ طبیعی بسیار زیاد است و هر چه از فرشی که با الیاف رنگ شده طبیعی بگذرد رنگ آن پخته تر و زیباتر می شود .

جناب آقای ماهانی ابزارهای بافت و عیوب فرش اصفهان و نائین را ذکر کنید ؟

اصولاً فرش ها با دست بافته می وشد و با تیغ بریده می شود ، دفتین ها و قیچی ها فارسی است و هر چه تیغة قیچی پهن تر باشد کوتاه تر می چیند الیاف را و فرش ظریفت تر می وشد . این روش در هر دو منطقه وجود دارد . از عیوبی که در فرش های این دو منطقه می توان نام برد شکستگی نقشه ، پاره شدن نخ چله و ترمیم نشدن آن ، جمع شدن و باز شدن دست بافنده در عرض قالی ، نا متعادل بودن دست قالی باف در طول قالی و همچنین جفت بافی که در فرش نائین بسیار زیاد رایج شده است .

 

* از چه رنگهایی در فرش اصفهان و نائین بیشتر استفاده می شود ؟

در فرش اصفهان از رنگ کرم ،‌سرمه ای ، لاکی ، آبی و اصولاً رنگ حاشیه و ترنج را یکی می گیرند یا هم خانواده می بافند و رنگ لچک را رنگی انتخاب می کنند که یک ارتباط بین زمینه و حاشیه برقرار می کند .

در فرش نائین از رنگ کرم ، بژ ، تا حدودی سرمه ای استفاده می شود .

که البته با بازار امروز و وجود متقاضی خارجی و تنوع طلبی مشتریان ، هم اکنون فرشهایی با رنگ های مختلف و تنوع زیاد بافته می شود تا سلیقه مشتری را برآورده کند .

از جمله نکاتی که در مورد فرش نائین می توان گفت این است که از نظر کیفیت افت کرده و در بیشتر مناطق ایران بافته می شود و به علت رنگ های کم رنگ و کرم که بیشتر باب سلیقه روز است مورد مصرف قرار می گیرد واینکه قیمت آن نسبت به فرش اصفهان بسیار ارزان تر است ،‌خریدار زیادتری دارد .

فرش اصفهان در خود اصفهان و گاهی در اطراف مثل نجف آباد ، حبیب آباد و دولت آباد بافته می شود .

آقای ماهانی از قالیبافان معروف این مناطق به چه کسانی می توان اشاره کرد ؟

نائین به آقایان حبیبیان ، مفیدی ، پهلوان صفا ،‌قاسمی ،‌کسائیان که از نام آوران قالی بافی منطقه نائین می باشد و در اصفهان به آقایان صیرفیان ، صفر زاده ، حقیقی ، میرزا امامی ،‌حسن در دشتی ، دکتر حکمت نژاد ،‌عصاچی ، عباس در دشتی ،‌نقش بند ، مهدی ایی ،‌کام خواه ، داوری ،‌مکاری ، ماهانی ، تاجی ، ذولفقاری اشاره کرد .

 

فهرست منابع

فرش ایران (مجموعه از موزه فرش ایران ) : تالیف لیلا دادگر

قالی ایران : سیسیل ادواردز ، ترجمه مهین دخت صبا

قالیها و قالیچه های شهری و روستایی ایران : اریک اشنبرز

فرش نائین : شیرین صور اسرافیل

اتحادیه فرش اصفهان

سایت علمی پژوهشی فرش ایران www.rugart .org

مجله فرش ایران

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 07:54 ب.ظ

 

مینا کرباسی نجف آبادی

 

رای تو که آفتاب فضل است و هنر

 گو یاد کند نیمشب از نیلوفر........


 

 

چکیده

        فرش ایران برگرفته از طرح ها ونقش های گوناگون است : زیبا وپر رمز وراز وقدمتی به درازی تاریخ هنر سرزمین ایران دارد . در هر گوشه ی این سرزمین طرحی ودر نهایت فرشی با سبک همان منطقه بافته شده است .که هرکدام از این طرح ها وسبک ها جای بسی تامل وتفکر را دارند .

این که این طرح براستی زائیده ی ذهن کدام هنرمند وکدام دوره تاریخی این مرز وبوم بوده است ؟ با کشف قالی پازیریک وبررسی طرح ونقش این فرش کهن سال تاریخ فرش این دیار قدمتی فراتر از آنچه می پنداشتند پیدا کرده است . البته منسوب داشتن این فرش به ایرانیان را می توان تا حدود زیادی مدیون طرح ونقش برگرفته از نقوش تخت جمشید ودوران هخامنشی دانست . نقوش این فرشها همواره درگیر تحولات ودگرگونی های خاص در شرایط زمانی ومکانی مختلف بوده است . تغییراتی که در ادوار مختلف فرش بافی ایران بر طبق شرایط وبر گرفته از آداب ورسوم وسنتها وعقاید مردم مناطق مختلف کشور شکل گرفته است .

بررسی این تحولات ودگرگونی ها در طراحی فرش ایران نقش حائز اهمیتی داشته ودارد کما اینکه نکات مهمی را در شکل گیری یک طرح وسبک در منطقه و دوره ی خاصی از تاریخ فرش ایران آشکار می سازد .

با نگاه ودقت درنقشه ی فرش و مطالعه ی یک به یک طرح ها، اجزاء و ترکیبات خاصی را می توان از درون فرشها بیرون کشید اجزائی همچون : گل ، برگ ، بوته ، پرنده درخت ،گلدان و ....که بادر کنارهم قرار گرفتن همراه با شیوه ها و اسلوب متفاوت در نهایت طرحی به نام نقشه را در فرش نمایان می سازد که هر کدام باز دارای طرحهاو نقشه ها ی گوناگون می باشند و دراین بین گل ها که مظهر زیبایی طبیعت و هم قالی ایران گشته اند.

در این مقاله ابتدا پس از بررسی سیر تاریخی نقوش شاه عباسی و نحوه ی شکل گیری آنها مروری نیز برسیر تحول وتطور گل شاه عباسی شده است .

واژگان کلیدی :

فرش ، نقشه ی، شاه عباسی، گل شاه عباسی ، نیلوفر آبی ، لوتوس

1-1-مقدمه :

  نقشه ی شاه عباسی یکی از طرح ها و سبک های رایج بافته شده در مناطق مختلف ایران _ به ویژه منطقه ی اصفهان_ می باشد بسیاری از اساتید و کارشناسان آغاز بافت فرش با نقشه ی شاه عباسی را به دوره صفوی رسانیده و منسوب به اصفهان دانسته اند .برخی از محققین براین باورند که این فرش در دوران پادشاهی شاه عباس صفوی و در کارگاههای سلطنتی این پادشاه بر روی دارها پیاده گردیده است و عده ای نیز نام گذاری این نقشه را بر گرفته از  همان دوره و حکومت شاه عباس میدانند .

در نگاه کلی فرشهای عهد صفویه به دو گروه زمانی تقسیم می گردند:

الف- آن دسته از قالی هایی که در زمان پادشاهی شاه اسماعیل و شاه طهماسب صفوی بافته شده و به شاه طهماسبی معروف است که خود مکتبی به همین نام دارد.

ب- قالی های بافته شده در دوران شاه عباس که به مکتب شاه عباسی شهرت دارند که در این دوره با بهره گیری از بافندگان و طراحان نامی و همچنین بر پایی کارگاه های مختلف در اصفهان تحولات جدیدی وارد عرصه فرش گردیده است . این دگرگونی همان استفاده از طرح های اسلیمی  ختائی و گل های رایج در نقشه های فرش این دوره است که در این باره میتوان به نقشه ی شاه عباسی نیز اشاره نمود.

1-2-بیان مسآله :

- نقشه ی شاه عباسی دارای چه طرحها و چه ویژگی هایی است ؟

- استفاده از نقشه ی شاه عباسی در فرش ایران از چه دوره ای آغاز گشته است ؟(سیر تاریخی)

- به کارگیری این نقشه در کدام یک از مناطق قالیبافی ایران رایج بوده و میباشد ؟(جغرافیای بافت )

- رنگبندی در نقشه شاه عباسی به چه گونه ای شکل می گیرد و استفاده از چه رنگهایی رایج تر می باشد ؟

- اجزاء وعناصر تشکیل دهنده ی نقشه ی شاه عباسی کدامند ؟

- گل شاه عباسی دارای چه ویژگی ها و چه ساختاری است ؟( بررسی طرح و موتیف)

- شکل گیری و پیدایش گل شاه عباسی و نیلوفر آبی مربوط به کدام دوره ای است ؟( بررسی سیر تحول و تطور تاریخی این گل )  

1-3- ضرورت و اهمیت تحقیق :

بدیهی است در امر پژوهش هر قدر مطالعات عمیق تر باشد و مدارک و اسناد بیشتری گردآوری شود و  پژوهشگر دست به تحقیق وسیعی در زمینه ی موضوع مورد نظر خود زنده این تحقیق از اعتبار فزایندهای برخوردار خواهد شد .به ویژه در زمینه ی موضوع بس مهم به نام ( نقوش شاه عباسی ) که تحقیق و پژوهش بیشتر درباره ی آن راهگشای خیلی از سؤالات و فرضیاتی خواهد شد که در ذهن این جانب و سایر پژوهشگران رشته فرش ایجاد شده است و چه بسا با جمع آوری مدارک بتوان نظریات جدیدی در این زمینه ارائه داد و حتی آنها را اثبات و تآئید نمود . این تحقیق جرقه ای در گشودن باب جدیدی در این زمینه است .

1-4-اهداف تحقیق :

علاقه مندی و اظهار ذوق نسبت به هنر و شناخت آن جزء لاینفک و جدانشدنی فرهنگ ایرانیان است و شاید هم ادای دینی نسبت به هنر مندان بی نام ونشانی باشد که همواره ثابت کرده اند :" هنر با ایرانیان زنده می ماند "

بررسی و شناخت و تحقیق در زمینه ی فرش ایران گوشه ای از این زیبایی وذوق و سلیقه ی هنری را در پیش روی علاقه مندان به این عرصه آشکار می سازد . شناخت فرش ایران همواره آگاهی از حقایقی محض را به همراه داشته است حقایقی که حکایت از تلاش در زحمات هنرمندان گمنامی در دوره های مختلف دارد . فرش در هر گوشه از این سرزمین نماد و جلوه گاهی از رسوم وسنتهای همان منطقه بوده و گاه راز و رمزی در پس پرده داشته است .

با مطالعه ی بیشتر در این طرحها و درنهایت تحلیلی بر ما حصل کار مطمئناً نتیجه زیبا و دلنشینی به همراه خواهد داشت و آن : فرشی است الهام گرفته از ذهنیتی سرشار از عشق وهنر .

پژوهش در فرش و تحقیق در این زمینه جهت دستیابی به این شناخت برای هر پژوهشگری امری ضروری است تا زوایای پنهان راز انگشتان زربفت هنرمندان فرش باف ایران را در و رای تاروپود وطرحها و نقشه های دلکش و دلاویز برای ماآشکار نماید .

1-5-فرضیه تحقیق

- طرح و نقشه ی شاه عباسی یکی از متداول ترین طرحها و نقوش فرش ایرانی است بالاخص نقشی رایج در بافته های دوران صفوی که ریشه در تاریخ فرهنگ و هنر ایرانی داشته است.

- گل شاه عباسی عنصر اصلی و گل معروف نقشه ی شاه عباسی است که پیدایش و شکل گیری آن مربوط به دوره های قبل از دوران صفوی بوده و با عنوان نیلوفر آبی _ لوتوس _نامیده شده است .

- طرحهای اولیه ی این گل را میتوان برروی ظروف دوره های قبل از اسلام (ساسانی)مشاهده نمود.

- طرح این گل بر گرفته از نیلوفر آبی _ گل کار شده درنقش ماهی درهم/ هراتی _ است که ریشه در آئین میترائیسم دارد.

1-6- پیشینه ی تاریخی تحقیق :

احمد دانشگر د فرهنگ جامع فرش در قسمتهای مختلف کتاب اشاراتی به نقشه ی شاه عباسی و همچنین گل شاه عباسی داشته اند :

( طرح شاه عباسی یا "طرح گل شاه عباسی" امروزه کلیه ی اینگونه نقشها را (شاه عباسی ) نامند . گلهای شها عباسی در این طرح معمولآ شاخ وبرگ و غنچه و بوته در سراسر فرش پراکنده اند و بدین گونه طرحی سراسری مرکب از نقوش و اشکال کلاسیک دوران شاه عباسی بوجود می آورند .اگر چه این نقش دراغلب نقاط ایران بافته میشود اما در فرشها ی اصفهان کاشان مشهد و تبریز طراحی می گردد . می توان طرح شاه عباسی راکامل شده طرح اسلیمی دانست که گلها ی تجربه یافته اسلیمی ها را زینت می بخشد . بنابراین عوامل تشکیل دهنده طرحهای شاه عباسی اسلیمی گلها برگها و  ختایی هایند .[1]‍‍‍‍

دررابطه با تعریف گل اینگونه گفته اند :

«..... گل یکی از این نگارهای معروف ورایج وزیبا در فرش است ، برخی نوشته اند که از عهد صفویه در نگاره های فرش به صورت جدی واصلی داخل گردیده وبویژه نوعی گل به نام « گل عباسی» طراحی شده است ....»[1]

گل نقشمایه ای در فرش :

« گل با همه زیبائیش به صورت حقیقی یا تجریدی وخیالی از زمان های بسیار دور یکی از رایج ترین نقشمایه های فرش ایران بوده است . گل در فرش وسایر مصنوعات دستی ، محملی است برای مفاهیمی که طراح وبافنده قصد القاء آنها را به بیننده دارند .

هنرمندان از شکل گل این آفریده زیبا وبیانگر اعجاز خالق در هنرهای ظریف دستی به صورت های گوناگون بهره می گیرند. ایشان در بیشتر موارد گلهای تجریدی از طبیعت را به سلیقه خود تغییر شکل می دهند . وآنرا با طرح مورد نظرهم آهنگ می سازند . در فرش گل ها اغلب تغییر شکل یافته از نوع طبیعی آنها است وشکل طبیعی گل در این دستبافت به ندرت مشاهده می گردد ، نظیر گل شاه عباسی.»[1] 

در رابطه با قالیهای بافته شده در اصفهان با طرح های شاه عباسی به این نکته اشاره کرده اند که :

«... بیشتر قالیهای طراحی وبافته شده در اصفهان دارای بن نگارهای شاه عباسی است که ترنجی در میان ولچک ها درکنار دارد...اصولا نقشی از فرش ایران در جهان بنام« نقش اصفهان » معروف شده است این نقش دارای گل های افشان وشاه عباسی با شاخ وبرگها و اسلیمی های بسیار جالب وموزون در زمینه ای با رنگهای زنده ومتنوع طراحی می گردد.» [1]

« باغ های پر گل وگیاه ، خطوط اسلیمی ساده یا دهان اژدری ،گل که با شاخ وبرگ های خزنده بهم پیوسته اند ، حاشیه پهن با نوارهای طرفین باریک ، گل های شاه عباسی وپراکنده در سراسر متن از اختصاصات فرش اصفهان می باشد.»[1]

- تورج ژوله درکتاب پژوهشی در فرش ایران به نکات زیر اشاره کرده اند .

« در طبقه بندی کلیه طرح های فرش ایران به 19گروه اصلی:

گروه 2- طرح های شاه عباسی :

اساس کلیه طرح های شاه عباسی برمبنای کاربرد گل معروف شاه عباسی در این طرح است . دراین طرح ها گل های شاه عباسی به همراه بندهای ختایی وگاه تلفیق آنها با اسلیمی ها ، انواع مختلفی از نقوش فرش را ارائه می دهند .

انواع طرحهای این گروه عبارتند از لچک وترنج شاه عباسی ، افشان شاه عباسی ، شاه عباسیِ درختی ، شاه عباسیِ شیخ صفی ، شاه عباسیِ جانوری و....»[2]

محمد جواد نصیری در کتاب سیری در هنرهای قالی بافی ایران در رابطه باطرح شاه عباسی اینگونه نوشته اند : « اساس این طرح ها راگل وبوته های خاصی که اصطلاحاً بنام گل های شاه عباسی معروف شده اند تشکیل می دهند . این گل ها با اسلیمی ها ، و ختائی ها وسایر موتیف های معمول در نقش قالی نقوش اصلی را در حاشیه ومتن فرش بوجود می آورند . شاه عباسی لچک وترنج ، شاه عباسی تصرفی ، شاه عباسی افشان ، شاه عباسی طره ائی از گروه های فرعی آن طرح می باشند.»[3]

- تعریف وتوضیحات نقشه ی شاه عباسی وگل شاه عباسی از دیدگاه جواد یساولی در کتاب شناخت قالی ایران :

- «گلهای شاه عباسی : این گلها که به گلهای شیخ صفی نیز مشهورند ، به احتمال قریب به یقین ، از زمان صفویه به بعد متداول شده اند . وانتساب آن به شیخ صفی نیز ، از نظر علاقه ی مفرط سرکردگان این سلسله به جد اعلایشان شیخ صفی بوده است . استفاده از گل انار در نقشه های تزئینی ایران ، دارای سابقه ی طولانی تری است که ریشه ی آن راباید در تقدس گل انار در آیین زردشت باستان جستجو کرد. امروزه ، کاربرد فراوان این نگاره ی تزئینی ، مدیون حالت دلربا ودلفریب ومدور آن است ، زیرا گلهای شاه عباسی می توانند بصورت گلهای پنج پر وهشت پر وگاه دوازده پر درحالی که در مرکز بوسیله ی گلی کوچک ودگمه ای به هم اتصال می یابند وبا چرخش در زمینه قالی وایجاد وحدت وهماهنگی با طرح های ختایی ، فضاهای گسترده ای رافارغ از ریتم های تکراری به خود اختصاص دهند.»[4]

«نقشه ی شاه عباسی : به سلسله ی طرح هایی اطلاق می شود که بیشتر عوامل یادگیری آنها را نگاره ها ونقشهای مرسوم در دوره ی صفویه وسلطنت شاه عباس تشکیل می دهد . این عناصر ونقشها عبارتند از گلهای چند پر ساده ومرکب ، معروف به شاه عباسی وخطوط کمانی پیچان ، اسلیمی ها ونگاره هایی به شکل ابرهای چینی که برای تزیین متن بکار می روند . طرحهای شاه عباسی به انواع افشان ، لچک ترنج (ترنج دار) درختی، جانوری ، شیخ صفی ، طره دار سلسله ای ، شاه عباسی تصرفی ، ترنجی طره دار ، بوته دار، لچک ترنج کف ساده قابل تقسیم است .»[4]

- آرمن ها نگلدین در کتاب قالی های ایرانی در بخش مربوط به خصوصیات فرش اصفهان اینگونه نوشته اند: «... قالی ای که در قدیم به غلط «قالی لهستانی »نامیده می شد وامروز آنرا «قالی شاه عباسی »(1628-1578میلادی ) می نامند ، نام خود را از پادشاهی گرفته که آنها را برای اهداء به شاهان وشاهزادگان سفارش می داده است ...»[5]‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌     

- در مجموعه مقالات از ارنست کونل – شهریار مالکی – هادی اقدسیه بنام اسلیمی وختایی ، گلهای شاه عباسی در رابطه با گلهای شاه عباسی اینگونه عنوان گشته است :

«... در اینجا گذشته از طرح های ختایی انواع گلهای شاه عباسی نیز مانند گلهای اناری وبرگی وپیچک وگرد وغیره به خوانندگان معرفی می گردد . در قالی وکاشی ،خاصه در قالیهای بافته شده از زمان صفویه به بعد ، ضمن ختایی ها به گلهای  شاه عباسی بیش از هر گل دیگری بر می خوریم . چنانکه گویی ختایی تنها همچون ریسمانی است که گلهای مزبور را به آن می بسته اند . البته بته های تجرید مانند بته ی جقه ای وسایر بته ها درختائی جایی ندارند. نهایت آنکه می توان وسط تپه ها ساقه ای طرح کرد , نظری به گلهای شاه عباسی ، توجه شدید به طرحهای تجریدیافته‌‌ ی اناروگل آن به خوبی احساس میگردد .اگر این توجه دنباله ی تقدیس گل انار در ایران زردشتی باستان هم نباشد ، لااقل طرح دلربا ودایره مانند گل انار وخود آن‌ وپیچ وخم خطوط منکسر تاج آن و سربر کشیدن شعله وار آخرین آثار گلبرگهای آن،آنقدر جالب بوده است که به اینهمه طرحهای گوناگون بیازرد .

واز همه مهمتر نامگذاری این نوع گلهاست که در اغلب موارد گل شاه عباسی‌‌‌‌‌‌ نامیده می شوند و در موارد نادری نیز به گل شیخ صفی موسومند .صرف نظر از این اختلاف رای مسلم است که عمر این نامگذاری ازدوره ی صفوی پیشتر نمی رود. و  شاید اگرهم استنادی به شیخ صفی شده است ، از نظر احترامی است که صفویان نسبت به جد اعلای خود داشته اند ودرصدد تخلید نام او کوشش ها کرده اند.»[6]

در صفحه 92 همین کتاب ، تصاویری از موتیف هایی از عصر ساسانی تاقرن یازدهم میلادی بر ظروف نقره وسرامیک وپارچه های ابریشم وسطوح گچبری نقش بسته است ، برگرفته از کتاب بررسی هنر ایران پروفسور پوپ ، آورده شده است .

- گل شاه عباسی‌‌‌‌‌‌ در کتاب واژگان فرش اینگونه تفسیر شده است: palmette

« این گل که در طرحهای ختایی نقش اصلی را دارد منسوب به طراحان دوره صفوی بوده وعده ای آن را شبیه نیلوفر آبی می داد . این گل بصورت پنج پر ،هشت پر و دوازده پر به همراه برگ ها و گلبرگ ها درطرح های متنوعی ارائه می شود .»[7]

 

طرح گل اناری  pomegranate  design                        

«این طرح در گلهای شاه عباسی فرش ایران ، در فرش های چینی بصورت درخت انار، ودرفرشهای ترکستان وقفقاز بصورت میوه انار به همراه شاخ وبرگ استفاده میشود.»[7]

نیلوفر آبی         lotus  

«نوعی گل نیلوفر آبی مصری که در فرشهای چینی بیشتر بکار رفته ونشانه مذهب ،    تکامل ، خلوص وزیبایی بوده ، شباهتی نیز به گلهای ختایی دارد .»[7]

- در فرهنگ فارسی معین نیز دررابطه با لوتوس اینگونه گفته شده است:

« لوتوس یکی از گونه های نیلوفر آبی است که به نیلوفر آبی سفید مصری مشهور است که در مصر وبعضی کشورهای آسیایی نیز یافت می شود.»[8]

نظریه ی سیروس پرهام درکتاب دستبافهای عشایری وروستایی فارس دررابطه با نیلوفر آبی یا نخل بادبزنی :

« پراکندگی این نگاره به شکل ها وشیوه های گوناگون درهنر ساسانی وفرشبافی فارس به حدی است که پس از گلِ هشت پرِ پازیریک آنرا باید پر برکت ترین نقشمایه ی باستانی در هنر فرش بافی دانست . تقریباً تمامی فرشهای اشکالی فارس وحتی نقشه های منظم غیر اشکالی ، ماهی در هم ونیز فرش های قفقاز صورتی وحالتی از این نقشمایه در خود دارد . طرفه آنکه این نگاره ی دیرینِ سال که در مغرب زمین به نخل بادبزنی ونیلوفر آبی شهرت یافته ودر فارس به شکل ساده تر وطبیعی تر آن گل کنگر می گویند متداول ترین نگاره ی فرش بافی دوران صفوی را بوجود آورده و به «گل شاه عباسی » معروف شده است .»[9]

دررابطه با بررسی گل نیلوفر آبی در نقش ماهی درهم /هراتی نیز در کتاب های مختلف مطالبی عنوان شده از آن جمله می توان به کتاب مبانی طراحی سنتی در ایران نوشته علی حصوری اشاره نمود که در قسمتهای بعدی مقاله ودر بخش ارائه یافته ها به آن نیز پرداخته خواهد شد .

- نیلوفر آبی در فرهنگ دهخدا

نیلوفر معمولی یا نیلوفر آبی گیاهی است از تیره ی نیلوفرهای آبی که نزدیک به تیره ی آلاله ها است . این گیاه آبزی است ودرمناطق گرم ومعتدل می روید. برگ هایش قلبی شکل ومسطح است .درازای دمبرگ طویل است وبرگها برسطح آب شناورند ...»[10]

قابل ذکر است که نیلوفر در فرهنگ دهخدا به انواع مختلف تقسیم بندی شده است وهرکدام با تعاریف خاص خود گونه ای از انواع نیلوفر آبی می باشند .

در سایر کتب آموزشی دررابطه با طراحی فرش نیز بصورت پراکنده تعاریفی اینگونه ازگل شاه عباسی گشته است :

پرویز اسکندر پورخرمی در کتاب آیین هنر وآموزش نقاشی ایرانی (گلهای حنایی)

گل شاه عباسی را با نام گل لاله عباسی نامیده واینگونه توصیف کرده اند :

« گل لاله عباسی در حقیقت همان گل نرگسی است که از تکراردو دایره ودو برگ بوجود می آید ودر بخش مقدماتی گل های مادر طریق ترسیمشان مطرح شد وهم اکنون با نظامی جدید واضافاتی چند ، به معرفی گل کاملی از ختایی ، یعنی لاله عباسی پرداخته می شود . البته در میان گل نرگسی تا لاله عباسی حدواسطی از گلهای پروانه ای نیز وجود دارند . این گل همچون گل برگ چناری با برگ ها وتزئینات دایره ای متعدد در اطراف دایره ای بزرگ ایجاد شده اند که تعداد برگ های آن در بین شش وهشت وده برگ درکش وقوس است . خود نمایی شش وهشت را در بین آثارشاخص بیشتر شاهدیم . گل لاله عباسی به دلیل دارا بودن تمامی خصایص گلها وقابلیت پذیرش هر نوع تحولی ، منعطف ترین گل در بین گلهای حنایی است . این گل به همین جهت از نظر شکل ظاهری نیز زیبا تر از همه ی گلها جلوه می کند .

دایره ی قلب مانندی در میانه گل با شکلی مدور و پیچش درونی که در تضادی زیبا با برگهای نوک تیز در حاشیه قرار گرفته زیبایی خاصی را که حاصل این تضاد است به دست می دهد . از سویی شکل کلی این گل غالبا به شکل لاله است . به این ترتیب که بخش پایینی آن ، پهن تر وقسمت بالا کشیده تر است . گرچه برخی از انحنای این گل را بصورت دایره ای کامل نیز طراحی می کنند اما هیات لاله شکل گل لاله عباسی زیباتر وکاملتر می نماید . تغییر شکل لاله عباسی از دایره که شکلی مجرد است به شکل لاله ، حرکتی را از بالا به پایین ایجاد می کند که خود سبب نوعی تعالی شکل می شود . غالبا برای تزیین بیشتر وهماهنگی برگهای اطراف با شکل مدور قلب مانند میانی ، اشکالی به شکل قلب ویا دایره های تزیینی قرار می دهند . این اشکال نیز همچون برگها تابع قانون تکثیر از کوچک به بزرگ از قسمت پایین به بالا است . برگهای اطراف قلب لاله عباسی ، از محور پایین که اغلب بصورت یک دایره کوچک ویا گلی چهار پر است آغاز می شود . در قسمت پایین ، برگها کوچک تر وهرچه به بالا صعود می کنند ، بزرگتر می شوند . طریق قرار گرفتن برگها در اطراف قلب میانی ، معمولا به چهار شکل عمده ترسیم می شوند ، یا اینکه برگها از بالا به پایین روی هم قرار گرفته به طوری که احساس می شود بخشی از برگهای پایینی در زیر برگهای بالاتر رفته اند .

نوع دیگر قرار گیری برگها این است که هر برگ مستقلا به قلب مرکزی چسبیده شده باشد . یک صورت دیگر باز شدن برگها از محور مرکزی گل در نقطه پایین قلب مرکزی است . در این صورت همه برگها از کوچک ترین برگ تا بزرگ ترین آنها از همین نقطه آغاز می شود وهرچه برگها بالاتر روند کشیده تر به نظر می آیند . آخرین جلوه را هم می توان ترکیب همه این مراحل با یکدیگر دانست که اگر چه از نظامی ترکیبی برخوردار هستند اما دارای ریتم وآهنگ خاصی می باشند که زیبایی منحصر به خودشان را ایجاد می نمایند.

گل لاله عباسی از نظر گاه دیگری نیز دارای ویژگی های ممتازی است . شباهت شکل این گل به لاله ، که در فرهنگ اسلامی ایران مظهری از انسان های آزاده ومقام والای شهید است این تصویر رادراذهان ، بسیار محترم ودرعین حال نجیب می گرداند . شاید زیبایی دیگراین نام دروابستگی آن بنام عباسی باشد . در افواه عامه نام این گل را « شاه عباسی» منسوب به شاه عباس صفوی یاد می کنند که هیچ دلیلی نیز بر این موجود نیست زیرا این گل از اعصار قبل از صفوی نیز در آثار تذهیب مشاهده می شود . اما نسبت آن به عباسی و شکل لاله گونش ، نشانی است کامل وسرافراز به مقام شامخ حضرت ابالفضل العباس (ع) که در فرهنگ اسلامی نماد جوانمردی وفاداری درزیباترین صورت است این گل نیزدرطایفه گلهای ختایی زیباترین گل به شمار می آید ودرهمه نقش ها (کاشی-قالی-تذهیب)به کاربرده شد.»[11]

 استاد  عصاره ـ دررابطه با طرح شاه عباسی  اینگونه می گوید :

«این طرح همان طورکه ازنامش مشخص است درزمان صفویان واردعرصه گردیدویکی ازبیشترین طرحهای کاربردی است درفرشهای ایرانی عده ای آنراگل شیخ صفی می نامند کلادارای ساقه ای مشخص درانتهای گل بوده وبه صورت پنج پر،هشت پروگاه دوازده پربه کارمی رود .تفاوت اصلی اش درحالت ختایی دربازتربودن گل است .      این طرح بسته به تلفیق آن با طرحهای دیگرنامهای مختلفی می گیردکه معروفترین آنهاعبارتنداز:شاه عباسیِ افشان ،لچک ترنج ،جانوری،طره دار،تصرفی ترنج دار،بته ای وکف ساده  شاه عباسی افشان:زمینه این گونه فرش پراست ازگلها ، اسلیمی ها ، ختایی ها وشاه عباسی ها که به صورت نامتقارن درهم پیچ خورده ومتنی پرکارراجلوه می دهد.گاه درمیان آن ازنقوش حیوانی نیزاستفاده شده که به آن افشان حیوان داراطلاق می شود .ویژگی خاص این طرح مشخص نبودن ترنج است که گاه اصلا وجودنداردوگاه به دلیل تراکم طرح مشخص نیست.

شاه عباسی لچک ترنج :این طرح ازطرح های اصلی منطقه اصفهان است وریشه ی آن رادرکتب وجلدقرآن های قدیمی دانسته اند.ترنج دراین طرح اکثرا حالت بیضی داردخصوصا درفرش های قدیمی تروامروزه فرم دواریاگردآن دربین بافندگان رایج شده است اصولا طرح بایست دارای ترنجی مشخص که بارنگ متفاوت ازمتن دیده می شود به همراه چهارلچک مشخص وقرینه ازترنج  به کار رفته باشد ولی جهت ایجادتنوع درطرحهای امروزی لچک ها نقشی متفاوت رانسبت به ترنج به عهده دارند(گاه کلا حذف می گردندوگاه نقشی متفاوت دارند)

    شاه عباس جانوری:این طرح بیشتر درکرمان رایج است ودرنقش مرکزی          ازگلها باشاه عباسی ختایی ودرحواشی ازحیوانهای متفاوت استفاده شده همچون گوزن،گرگ ویا پرندگان ، درحالت کلی نسبت به نوع قبلی ،فرش پرکارتراست.

    شاه عباسی طره دار: در آن طرح ترنج حالتی کشیده به خودمی گیرد وباریکترمی شودومعمولا دوانتهای حاشیه رابه هم متصل می کند.دربیشترطرح های طره دار،لچک استفاده نمی شود.متن فرش باتوجه به سلیقه ی طراح تزیین شده و نام های متفاوتی همچون:طره دارافشان ، درختی و یا حیواندار رابه خود می گیرد .

  شاه عباس شیخ صفی:این طرح الهام گرفته از آرامگاه شیخ صفی الدین اردبیلی مؤسس  سلسله ی صفویان است در آن ترنج مرکزی حالتی گرد داشته ودر اطراف آن گلهایی به نام گلهای کومه ای یا خربزه ای دیده میشود و معمولآ تعداد آن شانزده عدد است . لچک کاملآ قرینه ی ترنج است زمینه ی اطراف ترنج تا حاشیه ها ساده باف بوده و فقط تعداد کمی اسلیمی و گلهای شاه عباسی دیده می شود در دو طرف ترنج دو قندیل دیده میشود یکی بالا یکی پائین .ویژگی چهارم آن استفاده از کتیبه در حاشیه ی اصلی است.

     شاه عباسی تصرفی (تلفیقی ): این طرح از همان اسلیمی ها و شاه عباسی ها بوجود آمده ولی ویژگی خاص آن تبدیل شدن ترنج مرکزی به چهار ترنج می باشد که ازنظر فاصله بصورت کامل قرینه در متن قرار می گیرد ودر آن لچک بکار نمی رود .»[12]

- سیسل ادواردز در کتاب قالی ایران طرح شاه عباسی را اینگونه تعریف کرده اند :

      «مردم ایران اصطلاح شاه عباسی را بر یک نوع طرح سراسری مرکب از نقوش واشکال کلاسیک اواسط دوران صفویه اطلاق می کنند ، این نقوش یعنی انواع مختلف برگ نخل ، نگاره های مارپیچ ،تبرزین ،گلدان وغیره درقالبهایی که بنام قالبهای نقش گلدانی معروف اند طرح شده است وهمه معتقدند که این قالبها در زمان سلطنت شاه عباس تهیه گردیده است . این نقوش در زمینه ی قالی بطور پراکنده وجدا از یکدیگر با فواصل مساوی طرح گردیده وهمیشه بوسیله ی نوعی شاخه یاشبکه با یکدیگر ترکیب وپیوسته شده است .

        این طرح قالی در کلیه ی نقاط ایران بافته می شود . طراحان کرمان وکاشان وتبریز واصفهان ومشهد دوست دارند طرح هایی گوناگون وزیبا که در آنها مهارت واستادی زیاد بکار رفته باشد تهیه نمایند . در روستا ها نیزاغلب قالیبافان با انواع معمولی نقش درخت نخل وگلدان آشنایی دارند واغلب قالیچه وقالی هایی رابا این طرح ها وبافت گردان تهیه می کنند....»[13]

    دررابطه بررسی کتب ومنابع خارجی : از آن جمله می توان به مجموعه کتب

پروفسور پوپ بنام«بررسی هنر ایران» اشاره نمود که در بخشهای مربوط به نقوش ایران در رابطه با گلهای شاه عباسی LOTUS PALMETTES اینگونه نوشته اند:

 ابتدا بررسی گل نیلوفر آبی  The lotus

 « در بین اجزای خاص وویژه ی طراحی فرش ، گل نیلوفر آبی قدیمی ترین ،پرطرفدارترین ودر حقیقت زیبا ترین می باشد . آن گلی است که توجه هنرمندان مصر تا چین را برای هزاران سال به خود معطوف داشت . هیچ طرحی مثل این طرح دارای تنوع و تکثیر نمی باشد دردوران اولیه این گل بعنوان سمبل حاصلخیزی محسوب می شد که در سرتاسر آسیا از دوران بسیار قدیم طرفداران بسیار زیادی داشت .طرح این گل بعنوان سمبل خورشید هم درنظر گرفته می شد. بطور همزمان در سرتا سر مصر ، این طرح در هنر آشوری به عنوان یکی ازمتداولترین الگوهای حاشیه ی فرش مورد استفاده قرار گرفته است . این طرح که هم از دید کلی و هم نیمرخ شکل یک بوته ی گل رز را متجلی می سازد و نقش عمده ای رادر طرح ها ی دوران هخامنشی ایفا می نماید ولی فرم و ساختار آن به صورت محدودوجزئی بوده است . دردوره ساسانی این طرح تا حد زیادی تکمیل تر شده است ارزش تزئینی آن به نسبت کاهش توجهات سمبلیک افزایش یافته است .

   طی قرون اولیه دوران اسلامی ترسیم نیمرخ طرح نیلوفر آبی مشکل می باشد. می توان چنین نتیجه گرفت که این طرح در شرق دور به عنوان یک روش مستقل حفظ گردیده ویا ادامه یافته است چرا که در دوران سلجوقی دوباره در ایران نمود می یابد . یک نمونه نفیس و استادانه از طرح نیلوفر آبی که نمونه مستندی از این طرح محسوب می شود ، طرح زیبا و دلکش محراب گچ بری شده مسجد ملک در کرمان می باشد.

درقرن چهاردهم این طرح به عنوان طرح گلی سر تاسر کشورهای اسلامی محسوب می شد ودر این زمان این طرح که تا حد زیاد و مشخصی مدیون مدل های چینی بود تغییر نموده وبا دیگر طرح های شکوفه بزرگ چینی _ طرح گل شقایق فرنگی _ ترکیب گردید به گونه ای که در عهد صفوی این دو طرح را نمی توان از هم تشخیص داد چرا که هریک تا حد زیادی از طرح دیگری سود برده است .

      این طرح که بصورت غنی وپیچیده درآمده بود حساسیت خاصی به محیط خودداشت ودرجایی که مورد استفاده قرار می گرفت انعکاس دهنده ی سلیقه ،دیدگاه تزیینی وحدود تکنیکی هنرهای گوناگون نواحی مختلف بود .

در فرشهای مناطق شمال غرب این طرح بصورت متراکم،معماری وتا حدی درشت بود واکثرا از بافت عمودی محکم برخوردار هستند . اگرچه هرچه به پایان قرن شانزدهم نزدیک می شویم این میزان تا حدی کاهش می یابد . این فرم متراکم که در این طرح گل تازه شروع به باز شدن نموده است غالبا با یک نمونة کامل تر ترکیب می شود وآن گلی است که کاما باز شده است . فرش های تبریزی که این ویژگی طرح عمودی را با طرحهای ظریف درباری ادغام می نمایند گروهی از طرح های بسیار زیبا واستثنایی را فراهم می آورند . کاهش شفافیت واستحکام طرحهای گل نیلوفر آبی در نمایشگاه فرش Saltingگواه یک دوران نسبتا دورو قدیمی است.

بافندگان سبک هراتی اگر اساسا الگویی مشابه با طراحان شمال غرب ایران را استفاده می نمودند ولی در طرحهای خود جنبه ای از تجمل گرایی وظرافت را افزودند . گلبرگها به زیبایی در نقاط سوزنی وباریک خم می شوند . حتی زمانی که این طرح به فرمی ساده تر وعریض تر تغییر شکل می دهد زیبایی وپرداخت مناسب خود را حفظ می نماید . فرش های بافته شده در شمال غرب ایران در فرش های شرق ایران هم انعکاس یافته اند یک ترکیب ماهرانه ودرعین حال مطلوب را از دو خصوصیت نشان می دهند وبا ساختار معماری نسبت داده شده به شمال غرب وطرحهای دوره گرد ونرم وتجملی شرق ترکیب شده اند .

      فرشهای ابریشمی کاشان هنوز هم دارای فرمی شفاف ،محکم وجواهر شکل هستند .این فرشها با توجه به تراکم زیاد خود هنوز هم مورد توجه هستند اگرچه در تخته فرشهای بعدی مشاهده شده که آنها کمی باریکتر واز تراکم آنها کاسته شده است .درنهایت بعضی تغییرات طرح کنگر فرنگی رادر ذهن به تصویر می کشاند . در نهایت در سری های اخیر طرح بصورت سست ونامفهوم درآمده است .

    با این وجود با اقدامات ماهرانه ی گروه sanguszko واستفاده از زیبایی وتنوع در طرحهای دوره گرد وطرح های داخلی این فرشها احیا شده اند . در بهترین نمونه های Goaگل در یک توده ی کروی متراکم می شود ،در حالی که دربهترین نمونه فرشهای گلدانی مشاهده می شود که آن به ویژگی مجلل فرمهای اولیه دوره ی صفوی شباهت دارد که در گونه های بعدی آن طرحها اصلاح وغنی گردیده اند . در شکوفه های نیلوفر آبی فرشهای گلدانی تنوع بسیار زیادی مشاعده می شود وغالبا در یک تخته فرش مشابه ویژگی های نسبتا متفاوتی می توان مشاهده نمود .بعضی از آنها بسیار عریض وساده هستند مثل نمونه ی موجود در موزه ی ویکتوریا وآلبرت که در آنجا یک طرح با تنها شش گلبرگ به نمایش گزارده شده است . نمونه های دیگر غنی تر ونرم تر هستند مثل نیلوفر ابی موجود در فرش clark-corcoran که جلوه ی اصلاح شده ی طرح درباری را منعکس می نماید ونزدیکی وقرابت آن به فرشهای گلدانی را آشکار می سازد چرا که الگوی مرکزی آن مثل یک کتیبه ویک جریان مکانیکی می باشد . این رویکردبعنوان قائده ی نیلوفرهای آبی فرشهای گلدانی محسوب می شود ولی در ان نیلوفر آبی فرش Mccormickیک استثنای بارز قلمداد می گردد . بر عکس فرشهای گلدانی ، نیلوفرهای آبی فرشهای کاشان وهرات ارگانیک تر هستند . مرکز آنها تا حدی مثل یک گل در گلی دیگر است ویا قلب آن از یک جام گل پیچیده تشکیل شده است . طراحان فرشهای Polonaise   از نیلوفر آبی به روشی صوری تر استفاده می نمایند وبطور کلی روش فرش ابریشم کاشان را دنبال می نمایند ، ولی وقتیکه آن طرح در یک ساختار خاص دچار تغییر می گردد ، مثل فرش Deering،گل ممکن است با بزرگ نمودن کاسبرگ گل بصورت پیچیده درآید که همین امر اصالت آن را به مخاطره می اندازد .نیلوفر آبی با توجه به اینکه بسیار فریبنده وانطباق پذیر است در فرمهای با تنوع بسیار مورد استفاده قرار گرفته است . یک سر شیر درنده می تواند در قلب آن مخفی شود که از دید رئالیستی عجیب وغریب ولی از دید تزئینی زیبا ومتقاعد کننده به نظر می آید .غنچه های در حال جوانه زدن می توانند بعنوان مرکز یک طرح مرکب در نظر گرفته شوند ، ویا با یک کیفیت  کاملا متفاوت می توان آنرا درنقشه ی داخلی طرحی دیگر ادغام نمود که این مورد نه تنها در شمال غرب بلکه در فرشهای کاشان وخراسان مشاهده می شود .

 

شاه عباسی برگی                                      Leaf   palmettes

     این طرح که غالبا همراه با گل نیلوفر آبی همراه می باشدودرقرن شانزدهم هم دارای اهمیت بوده است دارای فرم برگهای قاشقی شکل متعدد می باشدکه بعضی اوقات بصورت بهم چسبیده ، جدا جدا ، ویا حلقه ای (تا شده) می باشند. وقتی این برگها عریض تر شوند بصورت نوعی گل شاه عباسی در می آیند وساختار تزئین داخلی مشابه با آن گل را به خود می گیرند . مثل یک نیلوفر آبی فوقانی ، یا بعضی اوقات یک شکوفه شقایق فرنگی یا نیلوفر آبی عریض را همراه خود دارند ،ویا ترکیب داخلی آنها شامل نیلوفر آبی وبرگهای قاشق شکل جفتی می باشند . گل شاه عباسی  واقعی که معمولا تخم مرغی شکل است   هم از این برگها ساخته می شود ،این طرح بعنوان طرح ویژه وبارز فرشهای ایرانی مناطق شرق محسوب می شود . 

ساختارهای داخلی ساده وتجسمی هستند . گلهای نیلوفر آبی متعدد وگونه هایی از طرحهای شقایق فرنگی دراینجا هم بعنوان الگوی مرکزی ایفای نقش می نمایند . نواحی خارجی دندانه دندانه وحاشیه دار هستند که نه تنها کیفیت تزئینی ذاتی آنها را افزایش می دهند ، بلکه انطباق آنها را با سری های دیگر آن آسانتر می نمایند . در شمال غرب بعضی اوقات این گلهای شاه  عباسی یک گل نیلوفر آبی را شکل می دهند ودر عین حال جوانه های شعاع داری را به سمت خارج طرح ودر جهات مختلف می فرستند . این جوانه ها دارای غنچه های جوانی می باشند . این نقشه در بعضی از گلهای شاه عباسی  فرش های شرق ایران هم مشاهده می شود و براستی در هنر آن زمان بعنوان طرحی چرخه وار محسوب می شود .برگ موهم یک الگوی فرش آرمانی را شکل می دهد . آویزهای به سمت پایین ودندانه های باریک شباهت آنرا با رنگ زمینه تسهیل می نماید واین امکان رابوجود می آورد که از آن مقیاسی وسیع بدون از هم پاشیدگی ساختار مجمو عه ای آن استفاده نمود . بنا بر این برای ایجاد یک محور مرکزی می توان از آن استفاده زیادی نمود . این نقشه تا حد زیاد وگسترده ای در مرکز ایران نسبت به شرق یا شمال غرب بکار گرفته می شد . این طرح ویژگی مشخص ومنحصر بفرد گروه sanguszko  محسوب می شود وبا طرحهای تجسمی بسیار وتنوع فراوان درفرش های گلدانی افزایش یافته است . در ابتدا آن بصورت یک نیمرخ سایه ای زاویه دار است ولی در مراحل بعدی با روی هم قرار گرفتن ساختار داخلی شکل آن ساخته می شود .

     همه ی این طرحهای گل شاه عباسی ، چه از گل نیلوفر آبی ، وشاخ وبرگ قاشقی شکل مشتق شده باشند وچه از برگ مو یا ترکیبات متعدد دیگر در هنگام لزوم برای نقشه های مرکب هم مورد استفاده قرار می گرفتند ، ترکیب ،حتی ترکیب به ظاهر نا همگون ، یک فرایند عمده در نوآوری تزئینی ایرانیان درعهدc  chalcolitiبوده است واگر چه این گرایش در عهد صفوی کاهش یافته ولی به هیچ عنوان دچار انحطاط وزوال نشده است . دردوران باستان چنین ترکیباتی شتاب یافته وتوسط انبوه واردات سمبلیک هدایت شده اند واین همسویی معنایی بین نوع دیگر اجزای نا همگون هنوز هم کلید این طرحهای اخیر در فرشها محسوب می شود . بنا براین ساختار مرکب در بسیاری از فرشهای Hunting(شکار) میلان ووین گل نیلوفر آبی با نماد سر خروس ترکیب شده اند . در تفکر غرب تغییر طرح گل به سر یک پرنده تا حدی نماد ترس است . ولی در تفکر ایرانی دو روش استفاده از خورشید محسوب می شود . همچنین گل نیلوفر آبی یا گل شاه عباسی با استفاده از یک جفت مارپیچ بهم وصل می شوند وبعضی اوقات کل نقشه روی یک سپر دونیم شده طراحی می شود . در قلب طرح گل رز گل نسترن قرار نمی گیرد . مارپیچ های محیط طرح که سمبل یک قالب ستاره ای را دربر می گیرد درسپر دوگانه موجود در فضای دوقسمتی طرح قرار می گیرند . همچنین طرح شیری که مرکز یک گل شاه عباسی را پر می کند یا،طرح نه چندان ظریف  پوست شیر بعنوان جمع بندی ترکیب طرحهای گیاهی وحیوانی محسوب می شود . ودر نهایت گرایش کلی به اوج خود میرسد.ودر یک درخت vag-vagخلاصه می شود که در این طرح درخت بعنوان خورشید یا ماه قرار گرفته وشاخص های حیوانی آن به طور مستقیم جوانه زده اند . یک فرم ساده تر ترکیب در فرم برگ های مرکب بزرگ مشاهده می شود که در آن یک برگ در برگی دیگر طراحی می شود . اگر قرار باشد مقیاس نقشه بزرگ باشد ، مثل فرشهای گلدانی بزرگ برگ می تواند توسط یک تاج گل در بر گرفته شود ومی تواند در درون خود یک دسته ویا یک باغچه گل را جای دهد که در این حالت مرکز آن را شکوفه های شعاعی تشکیل می دهند مثل فرش ماهان .

طرح بوته ی گل سرخی                                        The Rosette

    بوته گل سرخ – دراصل گل نیلوفر آبی با شکوفه کامل طرحی نا معقول محسوب می شود – قبل از اینکه وارد فهرست فرشها شود دچار تغییرات زیادی گردید ، ولی طراحان دمدمی مزاج از آن استفاده های بسیار نمودند . این طرحها دارای دو قابلیت ساختاری هستند : اول ویژگی تند وتیز وستاره شکل آن می تواند یک خال را که به نظر می آید بیش از حد سست وبی جنبش باشد شاداب وتقویت نماید؛ ولی قابلیت خیلی مهمتر آن حالت سکون قطعی آن است . تغییرات ایجاد شده در طرح پارسی جهت بررسی ، ارزیابی واندازه گیری وبعنوان قاعده ای مدون جهت ارزیابی دیگر طرح ها سودمند می باشند واین وظیفه ای است که طرح های گل سرخی ایفا می نمایند . در فرش های گلدانی آنها نسبت به آنچه که حقشان است فضای بیشتری را به خود اختصاص می دهند وفرم هایی پر قدرت وپر آب وتاب را شکل می دهند .»[14]

گل وبته گل سرخی در کتاب واژگان فرش اینگونه توصیف شده است :

«هر گلی که طرح آن شبیه به گل رز باشد ودر بافت دارای تقارن ، وبیشتر متن را بپوشاند.»[7]
مواد وروشهای تحقیق
2-1- روش تحقیق :

- اسنادی : استفاده از منابع داخلی وخارجی وهمچنین نشریات داخلی ، اینترنت

- میدانی : مصاحبه با اساتید فرش دانشگاهی

2-2- جامعه آماری :

در رابطه با آماری که در این مقاله می توان به آن اشاره کرد ،فراوانی مناطقی است که در آنها در بافت قالیها از انواع طرح ونقشه ی شاه عباسی استفاده می کنند که با برداشت از کتاب پژوهشی در فرش ایران به مناطق زیر می توان اشاره کرد :

-      طرح گلهای شاه عباسی در فرش مشهد : گلهای بزرگ شاه عباسی به همراه ساقه های نسبتا باریک وظریف از ویژگی های طرحهای قدیم مشهد بوده است ...

-      ... طرحهای افشان بویژه افشان شاه عباسی یکی از مهمترین طرحهای مورد استفاده در قالیهای کرمان می باشد .

-      طرح افشان شاه عباسی در فرش کاشمر

-      سبزوار : انواع طرحهای لچک وترنج شاه عباسی

-      کاشان : انواع لچک وترنجهای شاه عباسی... انواع گلهای شاه عباسی در سبک های گوناگون زینت بخش فرشهای منطقه ی کاشان میباشند .

-      نائین : انواع لچک ترنج های شاه عباسی

-      گلپایگان : از طرحهای متداول این منطقه عموما لچک و ترنج شاه عباسی

-      محلات : : انواع لچک وترنج های شاه عباسی وافشان شاه عباسی

-      بیجار: : لچک وترنج شاه عباسی

-      همدان : استفاده از انواع طرح های رایج ایران نظیر افشان شاه عباسی ، لچک وترنج شاه عباسی

-      ملایر : طرحهای لچک وترنج شاه عباسی

-      ودرمنطقه اصفهان که از عمده ترین مراکز بافت فرش با طرح ونقشه ی شاه عباسی در انواع آن می باشد می توان اشاره نمود.

2-3- ابزارهای جمع آوری اطلاعات :

     -  فیش برداری از کتاب ها ونشریات

     -  مشاهده ی طرح وبررسی موتیف ها

     -  مصابحه وتهیه ی پرسشنامه

        2-4- ارزیابی اطلاعات :

         ارزیابی اطلاعات این مقاله به عهده ی استاد ارجمند جناب آقای احراری می باشد.

 

 

 

 

3- یافته های تحقیق :

3-1- ارائه ی یافته های قومی وقبیله ای :

     در رابطه با ارائه مطلب مربوط به یافته های قومی وقبیله ای ، قبل از هر چیز لازم می دانم مطلبی از دکتر سیروس پرهام راعنوان کنم در مورد تحولات تاریخی نقوش فرش ایران در دوره های مختلف از حیث هندسی و گردان بودن نقوش ، که این امر تاثیرات فراوانی را بر تغییرات و شکل گیری نقوش شاه عباسی و بالاخص گل شاه عباسی داشته است . پرداختن به سه ماهیت عشایری ، روستایی وشهری بود ایرانیان که شکل گیری بسیاری از نقوش فرش ایران به گونه ای مربوط به این سه منطقه بوده است :

    « دوره ی اول پیش از روزگار صفو یه که فرشبافی ایران به طور عمده ماهیت عشایری و روستایی داشت ، طرح ها ماهیت ساده شده ی هندسی ونیمه هندسی داشته که   نیاز مند نقشه وطرح های از پیش آماده شده نبودو غالبآ به شیوه ی « ذهنی باف» به انجام رسید دوره ی دوم صفوی کارگاههای بافندگی بزرگ ومتمرکز در شهرها پدیدار شد .( البته درروستا ها نیز همچنین به کار خود ادامه دادند) به تبع این تحول بنیادی ،نقش مایه های سنتی و باستانی طرح های ساده شده ی هندسی جای خود را به طرحها ونقشهای پیچیده ی اسلیمی و گلشاخه های پیچان و گردان دارد . بر غم همه ی این تحولات بنیادی ، فرشبافی عشایری وروستایی و همچنان به حیات آرام و باستانی خود ادامه می داد و مبانی سنتی آن دیگرگون نشد . همچنین قالیهای شهری هرگز مایه وماهیت ایرانی خودرا از دست نداد و پیوند خود را با سنتهای طراحی و نقشمایه های پس از اسلام وحتی پیش از اسلام ایران یکسره نبرید »[9]

3-2- ارائه ی یافته هایی در ارتباط با پتانسیل های بالقوه و بالفعل در رابطه با فرش بافی :

در رابطه با این مسآله که فرش های بافته شده با طرح ونقش شاه عباسی ازچه مواد اولیه و خاصی جهت بافت بهره می برده است وخواهد برد ،مطلب مشخص ومستندی در کتابها و منابع مورد مطالعه نشده بود ،لذا با توجه به مناطق بافت فرش با اینگونه طرحها ، پس از بررسی مناطق مربوط در این رابطه نتایجی حاصل گشت به شرح زیر :

استفاده از پشم وابریشم برای پرز از خصوصیات بارز فرش های بافته شده با این طرح ونقش هستند .

از پنبه وابریشم به عنوان تار (چله)فرش استفاده میشود .

در مورد مناطق عمده ای که از این طرح ونقش جهت بافت قالی بهره می گیرند می توان شهرهای زیر را نام برد :

اصفهان _ مشهد_ کاشمر_ سبزوار_کاشان _نائین _ گلپایگان_ محلات _بیجار_ همدان _ملایر و....

که در هر منطقه از نوع خاصی از این طرح استفاده میشود .[1]

3-3-ارائه یافته های تکنیکی تولید فرش :

ابعاد فرشهای بافته شده با این نقوش ، اغلب ذرع نیم،دوذرع، و حداکثر6ویا 9 متر مربع است . ابعاد بزرگتر از این اندازه به ندرت یافته  میشود .

گره به کار رفته معمولآ فارسی (نا متقارن) می باشد .

رنگهای مصرفی در رنگرزی اکثرآ طبیعی بوده ، در موارد استثنایی و جهت قالیهای سفارشی با رنگهای مخصوص از رنگزاهای شیمیایی استفاده می شود .

قالیها دو پوده بوده ،رجشماراکثر آنها بالای 40 رج می باشد . دارهای قالی عمودی و ایستاده است .

3-4- ارائه یافته های تحقیق در رابطه با رنگبندی :

     تنوع رنگ در قالی های بافته شده با طرح ونقشه ی شاه عباسی زیاد بوده وکمتر اتفاق می افتد که در آنها کمتر از چهارده رنگ به کار رود .

مهمترین رنگهای به کار رفته در این نقشه عبارتند از :

لاکی سیر و روشن _ کرم_ سبز _ عنابی – بژ_ مسی _ خاکی _ سرمه ای _ آبی _زرد _مشکی _نیلی _ فیروزه ای _قرمز آجری

استفاده از رنگهای نخودی یا کرم و لاکی در زمینه ی قالی در رنگهای آجری ، سرمه ای در حاشیه آن همچنین استفاده از رنگهای فوق در رنگبندی گلهای شاه عباسی .

3- 5 - ارئه یافته های توصیفی دررابطه باطرحها ونقوش :

     «اساس کلیه طرح های شاه عباسی بر مبنای کاربرد گل معروف شاه عباسی در این طرح است . دراین طرحها گلهای شاه عباسی به همراه بندهای ختایی و گاه تلفیق آنها با اسلیمی ها ، انواع مختلف از نقوش فرش را ارئه می دهند. انواع طرحهای این گروه عبارتند از لچک وترنج شاه عباسی ، افشان شاه عباسی ، شاه عباس درختی ، شاه عباس شیخ صیفی ، شاه عباس جانوری و ....»[2]

« ... با نظری به گلهای شاه عباسی ، توجه به طرحهای تجرید یافته ی اناری و گل آن بخوبی احساس می گردد . اگر این توجه دنبا له ی تقدیس گل انار در ایران زردتشتی باستان هم نباشد، لااقل طرح دلربا و دلیره مانند گل انار و خود آن وپیچ وخم خطوط منکسر تاج آن و سر بر کشیدن شعله وار آخرین آثار گلبرگهای آن ، آنقدر جالب بوده است که به این همه طرحهای گوناگون بیارزد.

و از همه مهمتر نامگذاری این نوع  گل هاست که در اغلب موارد گل شاه عباسی نامیده می شوند ودر موارد نادری نیز به گل شیخ صفی موسومند .صرفظر از این اختلاف رای مسلم که عمر این نامگذاری از دوره ی صفوی پیشتر نمی رود و شاید هم اگر استنادی به شیخ صفی شده است ، از نظر احترامی است که صفویان نسبت به جد اعلای خود داشته اند و درصد تخلیه نام او کوشش ها کردهاند .»[6] (1)

نیلوفر آبی :[2]

     «پراکندگی این نگاره به شکلها وشیوه های گونا گون در هنر ساسانی وفرش بافی فارس به حدی است که پس از گل هشت پر پازیریک آن را باید پر برکت ترین نقشما یه ی باستانی در هنر فرش بافی دانست . تقریبا تمام فرشهای اشکالی فارس و حتی نقشهای منظم غیر اشکالی ، ماهی در هم ونیز فرشهای قفقاز صورتی و حالتی از این نقشمایه در خور دارد . طرفه آنکه این نگاره ی دیرین سال که در مغرب زمین به نخل باد بزنی و نیلوفر آبی شهرت یافته و در فارس به شکل ساده تر و طبیعی تر آن گل کنگر می گویند متداولترین نگاره ی فرش بافی دوران صفوی را بوجود آورده و به «گل شاه عباسی» معروف شده است »[9]

بررسی گل نیلوفر آبی در نقش ماهی در هم /هراتی :

       «... بنیاد طرح هراتی رادر آئین مهر (میترائیسم) یافته ایم . در آئین مهرباور بوده است که مهر (میژه/میترا)درون آب متولد شده است . به همین دلیل در آثار این آئین مهر رابه صورت کودکی بر روی نیلوفر آبی تصویر می کنند . دو ماهی دلفین مهر را از آب بیرون می آورند . مجسمه ای از مهر با قی است که دو ماهی دلفین را در دوطرف چهره ی او نشان می دهد ...

مایگان هراتی در دوره ی تیموری فراوان بر روی فرش در ترکیب با عناصری دیگر ، مثل ختائی ،اسلیمی ،برگ بادبزنی ، نیلوفر آبی (شاه عباسی دوره های بعد)گل، برگ،غنچه،برهم سوار و... به کارگرفته شد و فرشهای هراتی دوره ی تیموری را ساخت ...»[15]

     «... مهر در آب متولد میشود و روی یک گل نیلوفر قرارمی گیرد و به همین دلیل است که نیلوفر آبی در فرش ایران تبدیل به شاه عباسی شده است و جایگاه خاصی را درنقوش سنتی ما بویژه نقشه های فرش یافته است .»[3]

نیلوفر آبی /گل هشت پر :

     «... نقشه این به مرور به گلهای اناری و در زمان شاه عباس به گل شاه عباسی مبدل می شود. ریشه اسطوره ای این گل به افسانه میترا و آئین آن اشاره دارد . چنین می توان برداشت نمود که گل نیلوفر آبی نماد شاخص تجلی این اسطوره در فرش دستبافت است .

وهمچنین در تعریف نقش ماهی در هم :

     بنیاد واصل آن دو یا چهار برگ خمیده است که گل بزرگی را در برگرفته اند . از گل وسط به همان گل نیلوفر آبی یا شاه عباسی تعبیر می شود . چنین گفته می شود که برگ ها در ابتدا ماهی بوده اند که در دوران اسلامی به برگ مبدل شده و گل میان نیز احتمال می رود چهره انسانی بوده که آن هم به گلی گرد تغییر شکل یافته است.

مهر نقش بسیار مهمی در آئین دینی وزردتشتی ایرانیان داشته است ...

... در همین حال افسانه دیگری تولد مهر را از دوشیزه ی باکره ای می داند که در آن دریاچه ی هامون باربر می دارد. مروارید ودلفین با ماهی از نمادها ونقوش مهر هستند. همچنین نیلوفر آبی نیز از نمادهای مشهور مهر است که بر سطح آب می روید که در آن صورت مهر از مادر مهر زاده می شود ، چرا که مادر مهر از تحفه ای که در آب است آبستن میشود و میترا را می زاید . نیلوفر آبی از سویی با آب و از دیگر سو با خورشید درارتباط است .

ارزش وقیمت گل نیلوفر در اسطوره آئین میترا جای بسی تآمل وتفکر دارد ...»[16]


 

3-6- ارائه یافته های توصیفی در رابطه با نقشمایه ها :

    انواع طرحهای نقشه شاه عباسی عبارتند از :

لچک ترنج شاه عباسی ، افشان شاه عباسی ، شاه عباسی درختی ، شاه عباسی شیخ صفی ، شاه عباسی جانوری ، شاه عباسی تصرفی ، شاه عباسی طره ای

وطرح های خاص مانند :

   طرح سجاده ی شاه عباسی که آیاتی از قرآن در بالای آن در فرم محراب بافته شده است وطرح شاه عباسی درشت گل که طرح گلهای شاه عباسی درشت بافته می شود .

در موارد فوق نوع لچک ترنج شاه عباسی یا شاه عباسی لچک وترنج به مراتب بیشتر از انواع دیگر جهت بافت در قالیها استفاده می شود وبعد آن نیز افشان شاه عباسی بیشتر بکار برده می شود .

   در رابطه با گلهای شاه عباسی به موارد زیر می توان اشاره نمود : گل گرد پیچکی ، گل پنج پر (گل گرد ) ، گل شاه عباسی برگی (انواع گلهای برگی ) گل شاه عباسی  اناری (یکی از معروف ترین طرحهای این گل) ، گل شاه عباسی  معروف به  سه سره ، گل  شاه عباسی  سه برگی ، گل شاه عباسی  دوگل درهم (ترکیبی از اناری وبرگی در هم).

این گلها بسته به نوع طرح برروی بند های ختایی قرار می گیرند.

تصویر ب)

 

 

 

4- تحلیل یافته ها :

 در این بخش ابتدا لازم می دانم در رابطه با نقشه ی شاه عباسی وانواع طرحهای آن ، به این نکته اشاره کنم که پس از بررسی ومطالعات کتب منابع مختلف در این زمینه وبا عنایت به مطالب:

1- اساس کلیه ی طرحهای شاه عباسی برمبنای کاربرد گل معروف شاه عباسی در این طرح است . در این طرحها گلهای شاه عباسی بهمراه بندهای ختایی وگاه تلفیق آنها با اسلیمی ها ، انواع مختلفی از نقوش فرش را ارائه می دهند . انواع طرحهای این گروه عبارتند از ...[2]

2- بیشتر قالیهای طراحی وبافته شده در اصفهان داری بن نگارهای گل شاه عباسی است که ترنجی در میان ولچک ها درکنار دارد ... اصولا نقشی از فرش ایران در جهان بنام « نقش اصفهان» معروف شده است این نقش دارای گل های افشان و شاه عباسی

با شاخ وبرگها واسلیمی های بسیار جالب وموزون در زمینه ای با رنگهای زنده متنوع طراحی می گردد .[1]

3- قالیهای بافته شده در زمان شاه عباس به مکتب شاه عباسی معروف است ، در این دوره با اغتنام  فرصت از وجود هنرمندان عصر ، نقش های جدید بویژه با استفاده از اسلیمی ها وگلهای مخصوص بوجود آمده ...[1]

4- اوج هنر فرشبافی ایران را باید در دوران حکومت سلسله ی صفویان جستجو کرد . در واقع برخی از عالیترین قالی های ایران که تنها نمونه های باقی مانده از دوران عظمت این هنر می باشد متعلق به دوران حکومت پادشاهان صفوی است ... فرش معروف اردبیل ، در سال 942 یعنی 12سال پس از به سلطنت رسیدن شاه طهماسب بافته شده ...[2]

5- ترنج طلایی رنگ فرش تاریخی اردبیل پوشیده شده از ترکه های ظریف اسلیمی با 16 کلاله ی جانبی محصور شده است . این ترکیب جالب در متن به رنگ سرمه ای مملو از شاخه های گل اناری که در جرگه ی طراحان نقش قالی بنام گل های شاه عباسی معروفیت دارند جای گرفته است .[3]

پس با توجه به اینکه قالی اردبیل یا قالی شیخ صفی یکی از قدیمی ترین نمونه های بافته شده در دوران صفویه است ونیز بررسی نقش وطرح آن که داری گلها وشاخه های پر شده از گلهای اناری و شاه عباسی است ،همچنین نمونه های فراوان فرش بافته شده با این طرح ونقش در اصفهان که پایتخت صفویه بوده است فرضیه های فوق تایید می گردد که پیدایش وشکل گیری نقشه ی شاه عباسی (نقوش گردان وپیچان در زمینه فرش که مملو از انواع گلهای شاه عباسی است ) از دوران صفویه بوده است . کلا می توان گفت ایجاد نقوش گردان وخارج شدن نقوش از فرم کامل هندسی از بعد از دوران صفویه در فرش ایران آغاز می گردد .

اما نکته ی بسیار مهم در این قسمت از تحقیق به نقش گل شاه عباسی – ونحوه وزمان پیدایش وشکل گیری این گل در فرش وهمچنین هنر ایران مربوط می شود . گلی که در نزد بعضی از اساتید وکارشناسان فرش با نام نیلوفر آبی و لوتوس نیز نامیده می شود .

از فرضیه های مختلف وهمچنین بررسی نقش این گلها در هنر ایران ودر دوران قبل از صفوی ، اینگونه استنباط می شود که شکل گیری این گل مربوط به دوران قبل از صفویه است ، لذا با توجه به مطالب :

1- پراکندگی این نگاره به شکل ها وشیوه های گوناگون در هنر ساسانی وفرش بافی فارس به حدی است که پس ازگل هشت پرپازیریک انرا باید پربرکت ترین نقشمایه ی باستانی در هنر فرشبافی دانست . تقریبا تمامی فرشهای اشکالی فارس وحتی نقشهای منظم غیر اشکالی ، ماهی درهم ونیز فرشهای قفقاز صورتی وحالتی از این نقشمایه در خود دارد . طرفه آنکه این نگاره ی دیرین سال که در مغرب زمین به نخل بادبزنی ونیلو فر آبی شهرت یافته ودر فارس به شکل ساده تر وطبیعی تر آن گل کنگر می گویند ،متداول ترین نگاره ی فرش بافی دوران صفوی رابوجود آورده وبه «گل شاه عباسی » معروف شده است.[9]

وهمچنین اشاره پرهام در پیشگفتار کتاب به این مسئله که «گل شاه عباسی تکامل یافته ی نقش نیلوفر آبی در هنر ساسانی است » وبررسی دوره های تاریخی فرش بافی در ایران .

1- بررسی نقش نیلوفر آبی در نقوش ماهی درهم / هراتی

2- بررسی نقش اسطوره ای گل نیلوفر آبی : نقش این گل به مرور به گلهای اناری ودر زمان شاه عباس به گلهای شاه عباسی مبدل می شود ...[16]

3- نوشته های پروفسور پوپ دررابطه با نیلوفر آبی دربررسی هنر ایران

    وضمن بررسی نقشمایه ها وموتیف های این گل برروی ظروف سفالی مربوط به دوره های ساسانی وبعد از آن در کتاب بررسی هنر ایران ، می توان فرضیه های فوق را اینگونه ثابت کرد که پیدایش گل شاه عباسی که تکامل یافته ی گل نیلوفر آبی است مربوط به دوره های قبل از صفویه بوده وشکل گیری آن برروی ظروف سفالی دلیلی محکم بر این گفته است .

(در بررسی موتیف ها ، می توان سیر تکامل وتغییرات بر روی گل را بوضوح مشاهده کرد)

    پس با عنایت به مطالب فوق پیدایش این گل مربوط به درره ساسانی وقبل از اسلام بوده است . البته گفته هایی نیز بر این مبنی وجود دارد که گلهای نقش شده برروی فرش پازیریک را نیز نیلوفر آبی می نامند که شاید شکل گل نیلوفر آبی خود برگرفته از گلهای چند پر فرش پازیریک باشد که با توجه به این مطلب وهمچنین هجاری های سنگی مکشوفه در نینوا ، می توان پیدایش این گل را در دوره ی هخامنشیان نیز بررسی نمود . ولی چون چون دلایل کافی برای اثبات این مطلب موجود نیست ، همچنان بصورت فرضیه خواهد ماند .

 

5- جمع بندی وپیشنهادات :

     تلاش اینجانب در ارائه ی این مقاله این بود که بتوانم تنها گوشه ای از خصوصیات فرش ایران ، بالاخص طرح ونقوش قالیها رابه علاقه مندان این رشته عرضه نمایم .

در پایان نیز بر خود واجب می دانم ازهمه ی بزرگوارانی که بنده را در تهیه وانجام این پژوهش یاری کردند تشکر وقدردانی نمایم.

« هنر بی انتها است ، اما فرصتهای طلایی ما روزی به پایان خواهید رسید.»

                              پائیز وزمستان 1383

  

6-1-      فهرست منابع :

- دانشگر،احمد . فرهنگ جامع فرش یادواره (دانشنامه ی ایران).تهران . گلشهر.1376

- ژوله ، تورج . پژوهشی در فرش ایران . تهران . یساولی .  1381

- صور اسرافیل ، شیرین. طراحان بزرگ فرش ایران . تهران .پیکان.1381

- نصیری.، محمد جواد. سیری در هنرقالیبافی ایران. تهران .1374

- حصوری ، علی. مبانی طراحی سنتی در ایران . تهران . چشمه .1381

- ادواردز ، سیسیل. صبا ، مهین دخت. قالی ایران. تهران . فرهنگسرا.1368

- حشمتی رضوی ،فضل ا... . فرش ایران . تهران .دفتر پژوهشهای فرهنگی .1380

-کونل ،ارنست. مالکی ، شهریار . اقدسیه، هادی . اسلیمی وختایی ، گلهای شاه عباسی . تهران . فرهنگسرا .1367

- یساولی ،جواد. شناخت قالی ایران. تهران . فرهنگسرا .1375

- عصاره ، امیر حسین. آقا کابلی ، سیدعلی. فرهنگ واژگان فرش . اصفهان . گلدسته .1381

- پرهام ، سیروس . دستبافتهای عشایری وروستایی فارس . تهران .امیر کبیر.1371

- هانگلدین ، آرمن . کریمی ، اصغر . قالیهای ایرانی . تهران .فرهنگسرا .1375

- دهخدا، علی اکبر. لغت نامه . جلد چهاردهم

- معین،محمد . فرهنگ فارسی

- عصاره، امیر حسین . جزوه ی درسی سبک شناسی . دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد.1381

- پوپ،آپهام . بررسی هنر ایران

POP Arthuru: Ackerman , Phyllis.(Editor)

An In troduction  to Persian Art . since the seventh centry A.D 

Oriental   Rug  Review                                         

Orient  stars  A  carpet  collection.                       

Rugs   of  the  Mediterranean  countries.                

6-2- فهرست منابع وماخذ عنوان شده درپیشینه ی تاریخی وارائه یافته ها:

[1] فرهنگ جامع فرش ، احمد دانشگر ، صفحه ی 342و468و470و61و326

[2] پژوهشی در فرش ایران ،تورج ژوله، صفحه ی 20

[3] سیری در هنر قالیبافی ایران  ، محمد جواد نصیری، صفحه ی 71

[4] شناخت قالی ایران ، جواد سیاولی ، صفحه ی 98و106

[5] قالیهای ایرانی ،آرمن هانگلدین، صفحه ی61

[6] اسلیمی وختایی ، گلهای شاه عباسی ،ارنست کونل – شهریار مالکی –هادی اقدسیه، صفحه ی 78و88

[7] فرهنگ دو زبانه کاربردی تخصصی واژگان فرش، امیر حسین عصاره ، سید علی آقا کابلی ، صفحه ی 73و78و60

[8] فرهنگ فارسی ، محمد معین

[9] دستبافهای عشایری وروستایی فارس، سیروس پرهام، صفحه ی 104

[10] لغت نامه ، علی اکبر دهخدا، صفحه ی 20317

[11] آئین هنر وآموزش نقاشی ایرانی (گلهای ختایی) پرویز اسکندر پور خرمی ، صفحه ی 39تا41

[12] جزوه ی درسی دانشگاهی ، درس سبک شناسی ،استاد امیر حسین عصاره

[13] قالی ایران،سسیل ادواردز، صفحه ی 52

[14] بررسی هنر ایران ، پروفسور آبهام پوپ ، صفحه ی 2410تا2417

                                   Arthuru: Ackerman , Phyllis.(Editor)   POP

An In troduction  to Persian Art . since the seventh centry A.D                                                         2410-2417

[15] مبانی طراحی سنتی درایران ،علی حصوری ، صفحه ی 43و47

[16] مجموعه مقالات اولین سمینار ملی تحقیقات فرش دستباف، نقش واسطوره در فرش دستباف ایران، نازیلا دریایی، صفحه ی 77

           Summary:

Persian carpet has different  designs and plans. It is beautiful and my sterious and it is as old as the history of art in Iran . Every where in this country a design is drawn and the a carpet  based on the style of that region  is woven . Each of these designs and styles needs much consideration and deliberation .whose mind has created this masterpiece? And to which  age of this territory dose it belong?

By discovering Pazyryk carpet and after consideration of the designs and plans of this old carpet it was found that the history of carpet in this territory was older than what was supposed , although the allocation of this carpet to Iranian is because of the designs and plans found in persepolise and in the reign of Achaemenian.

In different circumstances of time and place the design of these carpets have always faced with cartain changes and transitions .these change of designs in different periods of carpet wearing in Iran have been based on the conditions and have been derived from people customs and belifs in   different parts of the contry .Investingating and evalusting these changes and transitions has had a major role  and determines important  points in the formation of a design and a style in a certain place and time in Iran . By clear look and investigation in the  designs of the carpets and careful study of the plans. Certain componets and combinations can be found –like flower  leaf  bush bird tree vase …….- which in  combinations with each other along with different methods and styles  make aplan called design and each of them has different plans too. In these design the flowers are the symbols of the beauty of the nature and carpets in Iran. In this article after considering the historical route of shah Abbasi designs and their formation the transition and evolution of palmette flower is reviewed.  

                                                                                    

 


 

[1] در قسمت مربوط به جامعه آماری  به این مبحث بیشتر پرداخته شده است .

[2] در رابطه با مطالب بیشتر در مورد نقشه  و گل شاه عباسی به پیشینه ی تاریخی تحقیق رجوع شود .

[3] دکتر علی حصوری در گفتگویی با تورج ژوله در کتاب پژوهشی در فرش ایران این مطلب را ذکر نموده اند .

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 07:38 ب.ظ

 

پدیده رحیمی/سمانه قاسمی

دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد

بافت :
1) دوتا ول یکی آبی
 2) سه تاول یکی
3) 5 تاول یکی موشی
4) 3 تاول 5 تا
5 ) 6 تا ول دو تا
 6 ) 2 تالاکی ول 3 تا آبی
7 ) سه تا موشی ول 8 تا سرمه ای
8 ) 15 خفت ول 25 خفت سفید .
صدتایی = 10 خانه که هرخانه شامل بر10 خفت می باشد.
رگ : هرخفت ازفرشی که بافته می شود.

اصطلاحات فرش
1- پایین کشی فرش
2- بالا گیری فرش
3- روخودی گیری درفرش
4- بالاکشی خفت
5- دفتین زدن
6- قیچی زدن
7- کُجی
8- ملیله بافی (دورشته نخ رنگی که ازمیان رشته های چله که به صورت 6تار6تار جدا شده است کشیده می شود تا به کمک آن بتوان ملیله کشی کرد.
9- درقاج وملیله
10- مارک قالی

 

معایب فرش
11- پوکی فرش
12- شمشیری شدن
13- شکم دادگی
14- ته خواب شدن
15- ترنج دارشدن
16- کیسی وکیس خوردن
17- شکست
18- ترکیدگی
19- جیرشدن
20- ابرش شدن

 

میلیله بافی :کاربافندگی قالی با سوف شروع می شود وبافنده درپایان آن، به بافت اصلی قالی می‌پردازد. ولی گاهی بین سوف وبخش بافت اصلی قالی، مرحلة ملیله بافی است وآنگاه با کمک چله و 2 رشته نخ رنگین 2 رج بافته می شود یا دراصطلاح ملیله داده می شود که به آن ملیله کشی یا دندانه شدن می گویند.
ملیله بافی برای یکنواخت کردن تقسیم بندی چله است.

پایین کشی : یعنی پایین کشیدن قالی ازدار،‌هنگامی که قالی به اندازة لازم، به طورمعمول نزدیک یک سوم «بالا آمد» اگردارثابت باشد نخهای تار را آزاد می کنند واگر نوردهای دار متحرک باشد گوه ها را شل می کنند وبخش بافته شده قالی با پیچاندن به دور زیردار پایین می کشند تا دنبالة کاردردسترس باشد وبافنده بتواند با تسلط به آخرین رج بافته شده به بافت قالی ادامه دهد. فرش را پس ازپایان بافت ازدار پایین می‌کشند،‌که به آن نیز « پایین کشی » می گویند.

بالاگیری درفرش : چنانچه نقوش برخی ازفرشها را ببینیم دربرخی ازقسمت های عرضی دچار شکستگی شده اند به شکلی که ادامة حرکت بندها دریک امتداد نبوده، حتی خطوط نگاره ها وگل ها نیز به صورت عرضی دریک ردیف قرار ندارند ودچار شکستگی هستند. این امر به علت حذف یک یا چند ردیف ازنقشة فرش است. چنانچه بافندگان به طور سهوی یا عمدی ازبافتن رج های نقشه خودداری می کنند نقوش دچارشکستگی می شوند. به این عمل درمناطق مختلف کشور بالاگیری وتودزدی گفته می شود. بالاگیری بیش ازاندازه درفرش علاوه برشکستگی باعث کوتاهی طول آن نیز می شود.

کجی : چوب کجی وسیله ای است که علاوه برتفکیک چله های زیرورو باعث جلوگیری ازکج شدن فرش درهنگام بافت می شود. زیرا مقدار پخش چله ها برروی چوب کجی وسردار بیشتر اززیر دار است.

دفتین زدن : دفتین وسیله ای است که برای کوبیدن گره های فرش پس ازبافتن یک رج، ونیز خواباندن پودهای ضخیم ونازک قالی مورد استفاده واقع می شود دفتین مورد استفاده درقالی اصفهان معروف به دفتین فارسی است که ازدو قسمت تشکیل شده است. یک قسمت تیغة دفتین که تماماً فلزی است وبخش دیگر دستة دفتین که اغلب چوبی است.

قیچی زدن : قیچی زدن درقالی اصفهان با قیچی فارسی انجام می پذیرد. این قیچی برروی هردو تیغة خود دارای لبه هایی است که ارتفاع لبه ها متناسب با ارتفاع پرزها دررجشمارهای مختلف تغییرمی یابد وجود این تیغه ها کمک می کند تا بافنده تمامی سطح فرش را یکسان ودریک اندازه قیچی کند. دراین نوع ازقیچی معمولاً برای سهولت کار،بین دسته وتیغه‌هااختلاف‌سطح‌وجود دارد یعنی دسته ها بالاتر ازتیغه ها قرارمی‌گیرند.

بالاکشی خفت : چنانچه بافنده قالی درحین بافت ،گره ای را اشتباهاً بزند وباعث خرابی نقشه شود می تواند آن گره رابیرون آورد وازخرابی نقشه جلوگیری کند به این عمل بالاکشی خفت گفته می شود.

مارک قالی : مارک قالی نشان دهندة نام استادکار قالی می باشد یعنی شخصی که سرمایه گذاری کرده وسرپرستی کار را به عهده دارد ونقشه وخامه ومصالح مورد نیاز را دراختیار بافنده قرار می دهد در بعضی ازقالیها مشاهده می شود که نام طراح وبافندة آن نیزدرمارک قالی دیده می شود.

پوکی : وقتی ازگره جفتی استفاده کنیم این اتفاق می افتد یعنی به جای اینکه روی 2 تار 1 گره بزنیم روی 4 تار 1 گره می زنیم دراین صورت تراکم بافت کم می شود واصطلاحاً می گویند فرش پوک است. وزن این فرش سبک تراست.

شمشیری شدن : پائین فرش یک گودی خاصی پیدا می کند.

شکم دادگی : « تورفتگی » زمانی که حاشیة فرش روی یک خط مستقیم قرارنگرفته باشد.

ته خواب شدن : وقتی که فرش را پرداخت می کنند وقیچی می زنند آنقدرکوتاه کنند که شما گره های ته فرش را ببینید که به آن ذرتی ولچکی هم می گویند.

ترنج دار شدن : ترنج در وسط قرارنگیرد.

کیسی وکیس خوردن : چین وچروک درسطح فرش یا کناره.

عمده ترین دلایل :
1- استفاده ازالیاف مصنوعی2- زمانی که فرش را تا می کنیم یک چیزی دروسط قرار گرفته باشد که سبب کیس خوردن شود   3- پائین کشی نا صحیح

لوچه شدن : کج شدن لبه های فرش را می گویند.

شکست : جابجا زدن پود ضخیم ونازک اگر فرش را به این صورت تا انتها ببافیم اگر فرش را تا کنیم پود پاره شده واصطلاحاً گفته می شود فرش شکست پیدا کرده است.

ترکیدگی : یعنی چله ها ازهم گسیخته می شود.

جیرشدن : پود نازک ازپشت  فرش دیده شود.

ابرش شدن : عدم رنگرزی مناسب باعث ایجاد این عیب می شود.

 

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 07:35 ب.ظ

 

 

سارا جمشیدی

دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد

استاد راهنما:علی امیری

ناشر:پایگاه علمی پژوهشی فرش ایران

تاریخ نشر:(21/آبان/1386)

 

 

از مرگ شاه اسماعیل دوم در سال 985 هـ . ق تا پادشاهی شاه عباس اول حدود 10 سال اوضاع سیاسی کشور دچار آشفتگی و نابسامانی بود . در این سالها حاکم اسمی حکومت محمد خدابنده بود . پس از وی شاه عباس 16 ساله وارث تاج و تخت گردید . از اولین اقدامات وی برای سامان دادن به این اوضاع جابجایی پایتخت از قزوین به اصفهان در سال 995 هـ . ق بود . کم کم اصفهان نماد قوت و ثبات سیاسی ایـــران گشت . او به رغم طغیان ها و مــــزاحمتهای ازبکان و عثمانی ها همواره به تحکیم سلطه خود می پرداخت و از حمایت هنرمندان و معماران دست بر نمی داشت و با کمک هنرمندان و معمـــاران خیابان ها عمارات و مساجد بزرگ و زیبایی بر پا داشت و شهر نه تنها مرکز حکومتی بلکه مرکز تجاری و نمادی از نظام جدید اجتماعی ایران شد .
« آغاز مکتب اصفهان در نقاشی منتسب به اواخر سال 997 هـ . ق  است ولی این نوع نگرش حداقل از 10 سال قبل آغاز شده بود » 1
« بطور کلی در اکثر دوره حکومت شاه عباس هنر بسیار مورد حمایت بوده ، معماری منسوجات فرشها و سفالگری این دوره ستایشگران پرو پا قرصی داشت با این وجود با توسل به نقدی منصفانه تقریباً در تمام هنرهای این دوره میتوان انحطاطی در سرزندگی و خلاقیت یافت که به طرق گوناگون نمودار میشود .... در هنر نقاشی و نتایج کما بیش متفاوت بود . البتـــه این تا حدی بدین علت که در این زمان نقاشی تا اندازه ای مستقل از حمایت دربار بود ... روحیه تازه ای از اصالت دیده میشود .»  2

« در نقاشی ایران تغییر و تحولات کلی بوجود آمد و هنرمندان به آزادی بیشتری نسبت به گذشته دست یافتند واز چهار چوب موضوعاتی که قبلاً هنرمندان روی آن کار کرده بودند فراتر رفت . نقاشی از درون صفحات کتابهای خطی بیرون آمد و نقاشی و طراحی به صورت تک ورقی رواج پیدا کرد ، بیشتر موضوع کار این نقاشان به تصویر کشیدن زندگی سنتی مردم و درباریان و تصویر کردن اشخاصی بود که لباسهای فاخر و الوان پوشیده اند و همچنین در همین زمان است که سبک طراحی به شیوه قلم گیـــری از اهمیت خاصی برخوردار میگردد .
 در مکتب اصفهان به علت کوشش وتوجه بیش از حد هنرمندان به نقاشی های ‹ تک چهره › نقاشی به شیوه قدیـــم که در آن تعـــداد زیادی پیکرهای انسانـــی کار شده از رونق می افتد . » 3
« در کتابسازی رفته رفته همکاری نزدیک هنرها کم میشود . تصاویر آشکار تر از پیش خود را به حاشیه تحمیل میکنند . تذهیب کتابها نیز اغلب سرسری و سطحی است ، رنگها گاه کیفیت متوسطی دارند و تصاویر پیکره دار کاملاً عادی و فاقد هر گونه شکوه هستند . » 4
از اواخر قرن 16 تاثیرات هنر اروپایی بر نقــاشی ایرانی بیشتر نمود پیدا میکند ، نقاشی پیکره های منفرد ، انجــام سایه پردازی ، رعایت پرسپکیتو و نقاشی های رنگ و روغن از جمله موارد تاثیر هنر اروپایی میباشد .

« اگـرچه طراحــی های این دوره تــاریخ و امضاء دارند ولی انتساب آنها به نقاشان مشخصی بی نهایت دشوار است . » 5
« 2 یا 3 نفر از هنرمندان کار آزموده سابق که در خـــدمت شاه طهماسب ، ابراهیم میرزا و اسماعیل دوم بودند ، بار دیگر در کتابخانه شاه عباس بکار گماشته شدند که برجسته ترین آنها صادقی بیک بود و در مقام رئیس کتابخانــه ابقا شد ولی شخصیت و طبع سرکش و مبتکر از وی فضای ناسالمی آفرید و از کار بــرکنار شد . اما نگارگـــری را همچنان پی گرفت ، افول  او در نتیجه درخشش شهرت رضا پسر علی اصغر بود .  » 6
« رضا پسر علی اصغر که از نگار گران دربار شاه اسماعیل دوم بود و حدود سال 995 هـ . ق به جمع نگارگران شاه عباس پیوست . »7
« این نقاش چیره دست جوان بتدریج سبکی را ابداع کرد که در عرض دو دهة آینده چهره نگار گری ایران را به کلی تغییر داد . کار و اثر او شامل طراحی بی عیب و نقش و در درجه اول رنگ آمیزی درخشان سبک عالی صفوی بود . اما با گذشت زمـــان چهره پیکره های جـوان او مملو از چشمان درشت ، بی لطافت ، طره های تکلف و گاهی هم چانه های پهن گردیـــد و همه  آنها در زیر درخت بیــد تصویر شد که تاثیر کمتری در پی داشت . جدول رنگ آمیــزی او کم کم تغییـر یافـت و رنگهای زرد ، قهــــوه ای و ارغوانی جــای قرمز روشن و لاجــوردی آثــار اولیــه را گرفـت . او آثـــار متاخــر خود

(که شاید منسوب بــه اوست ) به نام ‹‹ رضا ››  و یا ‹‹ آقا رضا ›› امضاء کرده ولی در اواخر قرن لقب افتخاری لقب ‹‹ عباسی ›› را نیز بـــدان افـــزود که احتمالاً از طرف شاه به او تفویض شده بود . سابقاً آقا رضا و رضا و رضا عباسی دو هنرمنــد مجزا و متفاوت فرض میشد ولی مرحوم دکتر بچوکین بالاخره توانست مردم را قانع سازد که هرسه اسم از یک نفر است. »  8
« میتوان نتیجه گرفت که همه آثاری که به امضاء آقا رضا و رضا عباسی موجود است همگی از آثار یک هنرمند میباشد . در ابتدای جوانی بنام آقارضا آثارش را رقم می زده و سپس در اصفهان در دربار شاه عباسی عنوان عباسی را کسب کرده و به نام رضای عباسی آثارش را امضاء کرده . در اینجا باید به نام دو هنرمند دیگر بنام های آقا رضا جهانگیری و علیرضا عباسی که در بعضی از منابع به اشتباه آنان را با رضای عباسی یکی دانسته اند اشاره شود . در مکتب اصفهان علاوه بر هنرمندانی که قبلاً نام آنها ذکر شده نقاشان دیگری کار میکردند که مهمترین آنها حبیب ا.. مشهدی ، محمد رضا تبریزی ، محمد طاهر ، لطف ا.. ، محمد حسن ، ملک حسین اصفهــانی و محمد رضا عراقی هستنـــــد . » 9
« در مـــورد خود رضا عباسی نکته گفتنی این که شباهت قابــل ملاحظه ای به شخصیت صادقی داشته است . یعنــی مشکل پسند و ســـر سخت و دارای استقلال عمـل شدیــــد دو مـــاخذ موجودی یعنی کتاب قاضی احمد و اسکند منشـــی ، هردو آنند که وی بـرای

مــدت کوتاهی که فراتر از آغاز قرن یازدهم هـ .ق نرفته از هنر خود دست کشید و اختلاط با مردان و لوندان اوقات او را ضایع ساخت و میل تمام به  تماشای کشتی گیران و وقوف در تعلیمات آن می یافت .
چنین مینماید که او علیرغم دلجویی و احترام و ملاحظه دربار از حمایت آن مضطرب و دلگیر بود . از سال 1029 به بعد آثار باقیمانده او بسیار زیاد است و اما از نظر شیوه ودلچسبی چندان به پای سبک طراحی ها و نقاشی ها ی اوایل زندگیش نمی رسد . تقریباً همه آثار او تصاویری آلبومی است که حاوی یک پیکره منفرد و یا گاهی دو پیکره است بغیر از شاهنامه سترگی که با کمک صادقی بیک تهیه شد ، فقط سه نسخه مذهب از او در دست است . .... رضا عبــاسی حتی پس از مرگ شاه عباس در سال 1038 /  1629 بـــرای دربار کار میکرد .» 10
«  شاه عباس همچون نیکان خود در سفارش اجرای نسخه با شکوهی از شاهنامه هیچ درنگ نکرد .... در نگاره های زیبای این نسخه میتوان شاهکارهایی از استاد کهنه کار صادقی بیک  نظیر زال و سیمـــرغ فریدون با فرزندان و زنانش  و ترکیب بندی های با شکــوه رضا جوان ( همچون طهمورث و دیو ها و رستم و فیل ) را مشاهده کرد . » 11
« شاهنامه شاه عباس در مجموعه اسپنسر از کتابخانه عمومی نیویورک موجود است. شاه عباس آنرا در سال 1019 هـ . ق شخصاً سفارش داد و حاوی چهل و چهار نگاره برگ است .

ایـــن نگاره ها بطـــور کلی تلفیقــی دقیق و درست از سبک شاهنامه بایسنقری سال  832 هـ . ق موجـــود در تهران است . چنین مینمایــد که دارای ترکیب بندی های اصیل است و موضوعـات که مطابق با نگاره های نسخه تهران – شاهنامه بایسنقری – تهران است مستقیماً از آن اقتباس نشده است . البته مگر در جایی که نسخه ثانوی از شاهنامه  بایسنقری اجازه یک چنین اقتباس غیر محسوس را داده است. چند تا از نگاره های این نسخه گو اینکه از حیث کیفیت پایین است ولی گاه به گاه رنگ عوض کرده است . » 12
 در میان پیروان رضا عباســـی معروف از همه محمد قاسم محمد یوسف و محمد علی هستند به غیر از نگاره های جدا و متعدد و طراحی های گوناگون که به نام آنهاست زیباترین آثار آنها را باید شاهنامه سال 1058 دانست که متعلق به قصــر وینزور است . افضل حسینی نیز از نقاشان به نام دیگر این ایام است که نگاره های مستقل او در زمینه مسائل عاشقانه و گرایش های منحط زمانه از بیان قوی برخوردار است او در مقایسه با نقاشان دیگر ، تعداد بیشماری از نگاره های تـوامند چشمگیر شاهنامه سترگ سال 61- 1051 هـ .ق را اجرا کرده است.» 13
« رضا عباسی عده ای پیرو نیز داشت که از آن میان حیدر نقاش از بهترین آنان بود . دیگر پیروان او عبــــارتند از افضل ، محمد یوسف ، محمد قاسم تبریزی ، محمد علی تبریزی و معین . » 14


« یکی از معروفترین هنرمندان بعد از حکومت شاه عباس اول محمد معین مصور است که در زمان چهار پادشاه صفوی ( صفی ، عباس دوم ، سلیمان و سلطان حسین ) زنــدگی میکرد و از جملـــه او از با استعداد ترین شاگران رضا عباسی به شمار میرود و جزو آخرین هنرمندان سنتی مکتب اصفهان میباشد و تا پایان عمر طولانی هنر خویش حدود 75 سال که همزمان با نفوذ نقاشی اروپا در این  بود ، علیرغم اینکه اکثر هنرمندان معاصرش همچون محمد زمان و علیقلی جبه دار که شدیداً تحت تاثیر هنر اروپا بودند او به خاطر احترام خاصی که به سنت استاد خویش داشت آثار خود را از نفوذ  هنر اروپایی حفظ کرد . معین مصور در اوایــل قــرن 11 هجری به دنیا آمد اولین اثر تاریخ دار او متعلق به سال 1043 هـ .ق میباشد و آخرین آثار او در تاریخ 1119 هـ . ق کار شده است . معین مصور علاوه بر تعداد زیادی طرحی و نقاشی تک ورقی تعــداد کتب خطی مصور شده نیز از او بر جا مانده است .
در برخی از این کتابها بیش از ده مینیاتور کارکرده است . بعضی از کارهای معین دارای ابعاد تاریخی است و گاهی موضوع کارش به یک اتفاق ساده روزمـــره اختصاص پیدا کرده است . مثلاً تصویــر یک مــــرد و خروس در بغل را مــی کشد و بر روی آن برای یکی از ســـه فرزندش با علاقــــه می نوشت ( با عجله برای فرزندم آقا زمان کشیدم پنجشنبه ( 1069 هـ . ق ) ، به امید خوشبختی ) . معین مصور تصویر از استادش رضا عباسی در سال 1404 هـ. ق کار کرده است .

از دیگـــر هنرمندان اواخر مکتب اصفهان محمد شفیع عباسی وافضل الحسینی است . محمد شفیع پسر رضا عباسی است . او تحت نظر پدرش آموزش یافت و در طراحی به درجه والایی دست یافت ، او علاوه بر اینکه در مینیاتور مهارت داشت ،طراح مهم پارچه هم بود . او همچنین در نقاشی گل ها که نوع جدیدی از نقاشی بـــود که در اواخر دوران صفویـــه از تاثیر نقاشی اروپا بوجود آمده بود مهارت کافی داشت ( این شیوه که مبتنی بر مطالعه گلها و پرندگان بود بعدها به وسیله نقاشان قاجار کاملاً گسترش یافت) . افضل الحسینی نیز از شاگردان رضا عباسی است کارهای افضل شباهت زیادی به آثار رضا عباسی دارد . تعدادی از نقاشی های شاهنامه عباس دوم که در موزه لینگراد نگهداری میشود به امضاء این هنر مند است . محمد علی ، محمد یوسف و محمد قاسم سه تن از هنرمندان اواخر مکتب اصفهان هستند که ظاهراً در دربار شاه عباس دوم و شاه سلیمان به موازات هم پیش رفته اند ، هر سه از پیروان و شاگردان رضا عباسی هستند و شیـوه استــاد خود را توسعــه داده اند . در طـراحی های آنها خطوط به نرمی تمام طـراحی شده است و زمینـه های منظره و صخره ها را با لطافت تمام تصویــر کرده اند ، موضوع کار آنها زن و مردهای ایستاده و یا نشسته دراویش ، حیوانات و پرندگان است . در طراحی های محمد قاسم و محمد یوسف علاوه بر رنگ مشکی از رنگ قرمز نیز استفاده شده است .


طراحی های محمد علی نیز از نظم و زیبایی خاصی برخوردار است و از مشخصات فنی طرحهای این استاد استفاده از رنگ صورتی در آثارش میباشد و بیشتر طراح های او در ابعاد کوچک کار شده است .
 محمد یوسف حدوداً 1042 هـ .ش از دنیا رفته و محمد قاسم نیز تا سال 1078 هـ . ش در قید حیات بوده است . این سه هنرمند جزء آخرین هنرمندان مکتب اصفهان به شمار میروند .
با هجوم فرهنگ بیگانگان ، تاخت و تاز یغماگران ، فقر و سوء حکومت ، تشویق و ترویج نقاشی اروپایی بوسیلـــه شاه عباس دوم و مرگ شاگــردان با وفای رضا عباسی موجبات فنا و اضمحلال سبک مینیاتور پر شکوه صفویه فراهم شد . مهمترین عامل این سقوط نفوذ هنر اروپا بود .... » 15 



پـی نـوشــت

1- نقاشی ایرانی ، ص 98
2- سیر تاریخ نقاشی ایرانی ، ص 376
3- کیمیای نقش ، صص 25و 26
4-  سیر تاریخ  نقاشی ایرانی ، ص 379
5- همان ، ص 382
6-  تاریخ هنر ایران (11 ) ( هنر نگار گری ایران ) ، ص 71
7- نقاشی ایرانی ، ص100
8-  تاریخ هنر ایران ( 11 ) ( هنر نگار گری ایران ) ، ص 73
9- کیمیای نقش، صص 28 ، 29
10 – تاریخ هنر ایران ( 11 ) ( هنر نگارگری ایران ) ، ص 75
11- همان ، ص 73
12- همان ، ص 76
13- همان ، ص 78
14- سیر تاریخ نقاشی ایران ، ص 390
15- کیمیای نقش ، صص 29،30،31


فهــرست منابـع و ماخـذ

 1-  بینیون ، لورنس و دیگران / سیر تاریخ نقاشی ایرانی / مترجم : محمد ایرانمنش
 موسسه انتشارات امیر کبیر / چاپ اول / تهران /1367
2- خزایی ، محمد / کیمیـــــای نقش ( مجموعه آثار طراحی اساتید بزرگ نقاشی ایران و بررسی مکاتب  نقاشی از مغول تا آخــــر صفوی ) / انتشارات حوزه هنـــــری سازمـــان تبلیغات اسلامی / چاپ اول /1368
3- رابینسن ، ب . و / تاریخ هنر ایران ( 11 ) ، هنر نگارگری / مترجم : یعقوب آژند
4- کن بای ، شیلار / نقاشی ایرانی / مترجم : مهدی حسینی / دانشگاه هنـر/ تهران/1378

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 07:33 ب.ظ
ردیف نام فارسی رنگ  تولیدی
1 اسپرک زرد - طلایی
2 برگ درخت تبریزی قهوه ای روشن - لیمویی
3 برگنو -  مندارچه زرد طلایی
4 بلوط سیاه نارنجی – نخودی - طلایی
5 پیاز مسی
6 ترشک -  حماض زرد تیره
7 تمشک خاکستری روشن
8 جعفری زرد- نخودی- طلایی
9 چای جنگلی -  غافث زرد
10 روناس قرمز
11 رویینه زرد طلایی
12 ریش بز -  اسپیره زرد مایل به سبز
13 زعفران زرد - نارنجی
14 ژنیستا رنگرزی زرد
15 سرخس عقابی سبز مایل به زرد
16 سماق خرمایی تا قهوه ای - خاکستری
17 سیتیزوس زرد
18 عرق الدم قرمز
19 علف چای -  هوفاریقون زرد
20 غالیون  - شیر پنیر قرمز - زرد
21 فلفل آبی -  هفت بند زرد طلایی
22 گردو قهوه ای تیره
23 گزنه زرد مایل به سبز
24 گل اشرفی نارنجی سیر -
زرد روشن
25 گل بابونه -  ستاره سفید زرد – طلایی - خاکی
26 گل برف زرد مایل به سبز - طلایی
27 گل رنگ - کافشه زرد
28 نیل آبی
del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 07:24 ب.ظ
کشور ایران و جهان درگذر از هزاره اول به هزاره دوم هجری قمری تحولات شگفت آوری را از سرگذرانده و تجربه کرد ه و همه سده های بعد از آن را تا امروز که درآنیم متاثر خود ساخته است. در چنین دورانی فعالیت ها و روابط فرهنگی با گستردگی و گوناگونی بی سابقه ای در حال شکل گیری بود، چنانکه تمامی ابعاد زندگی بشری همچون هنر، تفکر، صنعت و جامعه را دگرگون می کرد. در چنین شرایطی "اصفهان" به عنوان پایتخت صفویان انتخاب شد و در پیوندی زمانی مجموعه دستاوردهای سده های گذشته را به شکل تکامل یافته ای به منصه ظهور گذارد. همراه با این پیوند در زمانی برای بهره وری از تجربیات گذشته، ایران به عنوان یکی از مهمترین مراکز جهان اسلام به رفاقت و رقابت درون فرهنگی با حوزه های دیگر فرهنگی در جغرافیای اسلامی همچون شبه قاره، آسیای صغیر و آسیای میانه پرداخت. این تبادلات درون فرهنگی تاثیر و تاثرات سازنده بسیاری را در این حوزه ها موجب گردید، اما با تحول و توسعه وسایل نقلیه به ویژه دریایی و راه های زمینی، روابط ایرانیان به درون فرهنگی محدود نشد، بلکه به بینا فرهنگی میان ایران و کشورهای اروپایی و کشورهای شرق دور نیز منجر گردید که به نوبه خود دستاوردهای سازنده و گاه مخربی را به همراه داشت. این روابط در زمانی، درون فرهنگی و بینا فرهنگی موجب تحولاتی اساسی در اندیشه، هنر، ادبیات، جامعه، اقتصاد و سیاست این دوره شد چنانکه فصل نوینی را در تاریخ کشور ایران ورق زد. این فصل نوین چالش ها یا پیوستگی های عناصر گذشته و تازه و نیز، بیرونی و درونی را به همراه داشت چنانکه موجب ظهور سبک ها و مکاتب نو از جمله مکتب اصفهان گردید. این تحولات آنچنان وسیع و گسترده می باشد که هیچ هنری و تفکری از آن بی بهره و بی تاثیر نبوده است. در واقع، شناخت دقیق این دوره، شناخت علل بسیاری از جریانات فکری، اجتماعی، سیاسی و هنری ایران دوره جدید است. از جمله شاخه های گوناگون هنری، ادبی و فلسفی مکتب اصفهان می توان به نگارگری، خوش نویسی، موسیقی، هنرهای نمایشی، هنرهای صناعی، معماری و شهرسازی، ادبیات و حکمی - هنری اشاره کرد.

خوش نویسی:

خوش نویسی یکی از هنرهای ریشه ای و کهن ایران است که به لحاظ حضور همیشگی در عرصه تاریخ و تداوم و پیوند با سایر هنرهای ملی در فرهنگ این سرزمین نقش داشته و در طول قرن های متمادی و در جغرافیای سیاسی و فرهنگی و به دست توانای نوابغ بزرگ آن، سیر رشد و تعالی را پیموده و شهر تاریخی و هنری اصفهان یکی از مهم ترین حوزه های ابداع و قوام و دوام این هنر بوده است.

هنرهای صناعی:

پایگاه رفیع هنرهای صناعی در ایران دارای سابقه ای زیاد و درخشان در بسیاری از هنرهای بومی و سنتی از جمله فرش بافی، فلزکاری، هنرهای مرتبط با چوب، نساجی سنتی، سرامیک و کاشی سازی، سفال گری، شیشه گری و برخی از دیگر صنایع دستی کشورمان است. در این زمینه اگرچه پیش از دوران صفویه نیز اصفهان در برخی از این گونه هنرها دارای سابقه و حتی بعضا پیشگام و آغازگر بوده است، اما آنچه بررسی ها مسلم کرده از عهد صفویه و به ویژه زمان انتخاب اصفهان به عنوان پایتخت، درخشش و شکوفایی رشته های متعددی از صنایع دستی آغاز شده است.

هنرهای نمایشی:

در زمینه هنر نمایش انواع نمایش های تعزیه یا مصیبت خوانی، معرکه گیری، قصه خوانی یا نقالی و لعبت بازی به علاوه اشکال گوناگونی که از کنار هر یک از این نمایش ها به وجود آمده است، در زمان صفویه بر فضای هنر ایران بال گسترد و دامن گشود و در این میان، مولانا کمال الدین حسین واعظ کاشفی دردانه نظریه پردازی در تاریخ نمایش ایران، در دو کتاب "فتوت نامه سلطانی" و "روضه الشهدا" به توصیف آداب و قواعد انواع نمایش پرداخته که روح و جسم، دو عنصر تفکیک ناپذیری که نزد بسیاری از نظریه پردازان تئاتر غرب از هم جدا مانده اند، هنرهای نمایشی ایران را یکجا باز می شناساند. پیوند دوباره این دو عنصر در هنر نمایش امروز همراه با پیشرفت چشمگیر عصر جدید بر بستر پایه های محکم از پیش نهاده شده، شاید نیاز روح و جسم جدا افتاده در جهان امروز را دست کم در لحظه برخورد با هنر برآورد.

موسیقی:

در این حوزه نیز موسیقیدانان و موسیقی شناسان برجسته ای در اصفهان پا به عرصه وجود گذاشته اند و در تثبیت مکتب موسیقیایی دوره صفویه نقش مهمی ایفا کرده اند. آنان به نوعی سنت موسیقیایی دوره تیموری را که توسط نظریه پردازانی چون عبدالقادر مراغه ای تدوین و اشاعه یافته بود، تکمیل کردند. آثار تالیف شده در این حوزه، موید آن می باشد که ارتباط نزدیکی بین دربار صفوی و دربار عثمانی وجود داشته است. مبانی مکتب موسیقی اصفهان چه از لحاظ نظری و چه از نظر عملی، در آثار موسیقی این دوره به خوبی تثبیت شده است و با بررسی و تحلیل این آثار، می توان چهره جامعی از فرهنگ موسیقیایی اصفهان قرن یازدهم و اوایل قرن دوازدهم ترسیم کرد.

معماری و شهرسازی:

بدون تردید و بی اغراق نمود عینی خواست های آرمان گرایانه مردم ما در سده های 11 و 12 به ویژه در کانون فرهنگی تاریخی اصفهان از راه هنر معماری و شهرسازی آن جای تامل بسیار دارد. این همه، وامدار بزرگانی در بستر هنر معماری و شهرسازی بود که هر چند چهره تابناکشان در آثار ممتازشان جاودانه می درخشد، ولی شخصیت چند بعدی بی مانندشان شخصیت هایی همچون استادعلی اکبر معمار اصفهانی، استاد محمدرضا اصفهانی، استاد یوسف بنا اصفهانی، علیرضا امامی و بسیاری از ستارگان درخشان هنر معماری و شهرسازی دوران که باید آنان را شناخت تا راه و رسمشان چراغ راه نسل امروز و فردا گردد، هنوز آن طور که شایسته است، متاسفانه ناشناخته مانده اند.

فلسفه و حکمت:

یکی دیگر از عناصر مهم جنبش فرهنگی که از حدود سال 1000 هجری قمری در ایران رخ داد و تمدن ایران را به اوج شکوفایی رساند و بعدا به مکتب اصفهان مشهور گردید، فلسفه و حکمت معنوی خاص آن است. تفکر، مبنای فرهنگ و تمدن است و شناخت عمیق هیچ تمدنی بدون درک عمیق تفکری که اساس آن تمدن است، ممکن نیست. تمدن و فرهنگی که از آغاز هزاره دوم در ایران ظهور کرد بر پایه حکمت و فلسفه ای معنوی شکل گرفت که در نوع خود در همه تاریخ بی نظیر یا کم نظیر بود. حکیمانی چون میرداماد و صدرالمتالهین برجسته ترین نمایندگان حکمت معنوی این دوره به شمار می آیند.

ادبیات:

در این حوزه اهمیت موضوعاتی همچون نظم و نثر، شیوه های نقد ادبی، فرهنگ نویسی، تذکره نویسی، زیبایی شناسی و نوآوری های شعری و صورخیال در عصر صفوی غیرقابل چشم پوشی است.

نگارگری:

درباره هنر نگارگری به این بسنده می کنیم که سهم ویژه ای را در مکتب اصفهان ایفا می کند و بازشناسی، معرفی و حفظ ارزش های اصیل فرهنگی - هنری ایران به ویژه نقاشی عصر صفویه در اصفهان بسیار قابل بررسی و تامل است.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
یکشنبه 23 تیر‌ماه سال 1387 ساعت 07:23 ب.ظ

استان اصفهان یکی از بزرگترین مراکز تولید انواع مختلف صنایع دستی ایران محسوب می شود. این استان از قدیم الایام مهد هنرهای زیبا و صنایع ظریفه بوده است. تزئینات آجری، کاشی کاری، گچ بری و انواع خط در آثار تاریخی اصفهان، از حدود قرنها پیش تا دوره معاصر، بر اطراف و جوانب مناره ها و داخل و خارج مساجد، قصرها و هنرهای زری دوزی و قلم کاری، ترمه و نقره کاری و تذهیب و تحریر انواع کتاب، قرآن و قطعات نگارگری و نقاشی جملگی به مرکزیت هنری اصفهان گواهی می دهند.

سیم کشی، زرکشی، زربافی، گلابتون دوزی، پولک دوزی، زنجیره بافی، قالی بافی و نساجی از صنایع دستی رایج اصفهان است. این صنایع در عهد شاهان صفوی رونق فراوان داشت. در دوران قاجاریه، بازار صنایع دستی در اصفهان از رونق افتاد. ولی بعد از انقلاب مشروطه باز توسعه یافت. به طور کلی طرح و نقش عموم مصنوعات دستی اصفهان اعم از فرش و قلمکار و ظروف قلم زنی و کاشی، دوختنی های روی پارچه تحت تاثیر طرحهای تزئینی دوران صفویه قراردارد و طراحان اصفهان، به نسبت قدرت درک و مهارت خود از آثار قدیمی اقتباس می کنند و با خلاقیت خود، آنها را زیباتر می سازند. در حال حاضر اهم صنایع دستی استان عبارتنداز:

قالی بافی:

اصفهان در زمان صفویه یکی از مراکز عمده قالیبافی بود. در این شهر تعداد زیادی کارگاه وجود داشت که در آن قالیهای زر بفت بافته می شد. اصفهان در فتنه افغان آسیب فراوان دید و تعداد بسیاری از هنرمندان و صنعتگران خود را از دست داد ولی پس از چندی توانست رونق اولیه خود را به دست آورد. در زمان قاجاریه قالی بافی اصفهان دوباره احیاء شد. در جنگ جهانی اول اصفهان یکی از مراکز عمده تهیه قالیچه بود و پس از آن نیز بحرانهای زیاد اقتصادی تاثیر در کار قالی بافی نگذاشت چون قالیچه های آن بسیار ارزان تهیه می شد.
تعداد رنگهای انتخاب شده در قالیهای اصفهان بسیار محدود است. گره قالیهای اصفهان فارسی بوده و جفتی آن نیز کم نیست. رنگهای طبیعی بسیار کم مصرف می شود و بیشتر در قالیهای خوب از رنگهای شیمیایی دندانه ای استفاده می شود.
در روستاهای اطراف اصفهان نیز کم و بیش دارهای قالی وجود دارد. روی این دارها قالی و قالیچه ها طرح شاه عباسی و سایر طرحهای اصفهان بافته می شود. رنگهای بکاررفته در آنها عموماً نباتی بوده و بیشتر از روناس، قارا، اسپرک، گنده یا گندل، پوست گردو، پوست انار و چند گیاه دیگر استفاده به عمل می آید.
از توابع اصفهان که در هنر قالی بافی مشهور هستند از قالیچه های بختیاری و قالی های جوشقان بایستی نام برد. قالیچه های بختیاری را البته بیشتر در روستاهای شهرکرد و چهار محال می بافند. قالی و قالیچه های جوشقان از زمان صفویه مشهور عالم بوده است و سابقه قالی بافی جوشقان به پیش از زمان صفویان می رسد. ولی در روزگار شاه عباس این صنعت در آنجا توسعه بسیار یافت. در آن زمان کارگاههای متعدد شاهی در آنجا مشغول کار بوده اند. جوشقان در آن زمان از توابع کاشان بوده است. در موزه های اروپا و امریکا تعداد زیادی قالی وجود دارد که منصوب به این روستای کوچک بوده است. قالیهای جوشقان ریز بافت و دوپوده است.
نقش قالی جوشقان شکسته است و شاید از دویست و پنجاه سال پیش تابحال همچنین ثابت مانده است. رنگهای آن از بهترین رنگهای طبیعی انتخاب می شود و همچنین رنگها کاملاً زنده و شاداب است. نوع پشم قالی جوشقان بسیار خوب و خامه آن دستریس است و گره جفتی چندی است که در جوشقان رخنه کرده است. درمیمه واقع در سه فرسنگی جوشقان بر سر جاده اصفهان به تهران نیز قالیهایی با همان نقش شکسته جوشقانی اما ریز بافت و بهتر از کار خود جوشقان بافته می شود.
نایین در شمال یزد و کناره دشت کویر قرار دارد و پیش از این به بافتن عباهای بسیار لطیف شهرت داشت اما پس از آنکه در کشور ما مردم به لباس اروپایی درآمدند عبا منسوخ گشت. بافندگان نایین مانند شال بافان کرمان و مخمل و زیبا بافان کاشان به قالی بافی روی می آوردند. صنعت قالی بافی در نایین در آستانه جنگ دوم جهانی آغاز شد و چون بافندگان آنجا همواره با پشم نازکتر سروکار داشتند به بافتن قالیچه های بسیار ریز بافت پرداختند و از آنجا که میزان تولید کم و جنس بسیار خوب بود، بازار خوبی برای کالای خود یافتند. که در زمان جنگ باز بر رونق آن افزوده شد. بدین ترتیب قالی نایین که شاید بهترین قالی امروز ایران باشد پدید آمد. پشم نایین نازکتر و نرمتر از دیگر پشمهای ایران است. رنگها چندان دلاویز نیست و تنوع ندارد. شاید90 درصد قالیهای اصفهان دارای متنی است به رنگ کرم بایک ترنج سرمدادی یا آجری و حاشیه آجری