X
تبلیغات
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 04:47 ب.ظ

دیشب خواهر زادهٌ ۷ ساله ام اینطور نوشت در دفتر فارسیش:

خدایا زاینده رود را همیشه پر آب و زیبا نگه دار

آمین...

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 04:42 ب.ظ

شهرهای تاریخی جهان بعضاً به واسطه زمینه های تاریخی فرهنگی مشترکی که دارند، سعی در حفظ و حراست از آنها داشته و در این راستا نسبت به ایجاد یک رابطه غیر متمرکز از طریق انعقاد قراردادی موسوم به خواهرخواندگی اقدام نموده و سعی می کنند با اعزام گروههای کارشناسی از تجربیات یکدیگر استفاده نمایند.

شهر اصفهان نیز به عنوان اولین قدم در این زمینه با شهر تاریخی شیان از جمهوری خلق چین رابطه خواهرخواندگی برقرار و پس از آن یادداشت تفاهم دیگری با شهر کوالالامپور در کشور مالزی منعقد کرد.

براساس قرارداد خواهر خواندگی این شهرها در زمینه های مختلف فرهنگی، اجتماعی، عمرانی و ... با یکدیگر همکاری می کنند. شهر اصفهان نیز تاکنون پذیرای هیات های زیادی از شهرهای خواهرخوانده اش بوده است که حاصل این دیدارها تحولات به وجود آمده در این شهر تاریخی است.

هم اکنون اصفهان با 7 شهر دیگر قرارداد خواهرخواندگی دارد که عبارتند از:

بارسلونا- اسپانیا،     فلورانس- ایتالیا،     سن پیترزبورگ - روسیه،      یاش - رومانی     کوالالامپور - مالزی

فرایبورگ- آلمان،      ایروان - ارمنستان،      هاوانا – کوبا،      کویت – کویت      شیان- چین و لاهور پاکستان

بر اساس قرارداد خواهرخواندگی که در زمینه های مختلف فرهنگی - اجتماعی - عمرانی و ... منعقد میشود. شهرهای مذکور پذیرای هیئتهای زیادی بوده اند. حاصل این دیدارها، تحولات بوجود آمده در این شهر تاریخی است.

 

پرچم کشور

تاریخ عقد خواهرخواندگی

نام کشور

نام شهر

17 اردیبهشت 1368

چین

شیان

2 تیر 1376

مالزی

کوالالامپور

6 آبان 1376

آلمان

فرایبورگ

22 شهریور 1377

ایتالیا

فلورانس

20 اردیبهشت 1378

رومانی

یاش

24 دی 1378

اسپانیا

بارسلون

8 اردیبهشت 1379

ارمنستان

ایروان

30 خرداد 1379

کوِیت

کویت

18 اسفند 1379

کوبا

هاوانا

1 مرداد 1383

پاکستان

لاهور

20 آبان  1383

روسیه

سن پِترزبورگ

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 03:29 ب.ظ

عنوان : الاصفهان
پدید آورنده : میر سید علی و ژان شاردین
محل نشر : تهران
ناشر : سازمان میراث فرهنگی کشور

 

عنوان : Isfahan GH
پدید آورنده : Hossein Arab
محل نشر : tehran
ناشر : Farhang sara yassavali

 

عنوان : اصفهان
پدید آورنده : لطف اله هنر فر
محل نشر : تهران
ناشر : شرکت انتشارات علمی وفرهنگی

 

عنوان : الاصفهان
پدید آورنده :علی جناب
محل نشر : اصفهان
ناشر : گلها

 

عنوان : اصفهان بهانه بود ایرانم آرزوست
پدید اورنده : علی سربندی
محل نشر : تهران
ناشر : پیکان

 

عنوان : اصفهان پیش از اسلام (دوره سامانی )
پدید آورنده : علیرضا جعفری زند
محل نشر : تهران
ناشر : آن

 

عنوان : اصفهان از نگاهی دیگر
پدید اورنده : محمد علی موسوی فریدنی
محل نشر : اصفهان
ناشر : نقش خورشید

 

عنوان : اصفهان
پدید آورنده : انتشارات ندای دانش
محل نشر : تهران
ناشر : ندای دانش

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 03:22 ب.ظ

عنوان : اصفهان قدیم از دیدگاه سیاحان و خاور شناسان جهان
پدید آورنده : علی جانزاده
محل نشر : تهران
ناشر : جانزاده

 

عنوان : اصفهان شهر صنعت و هنر
پدید آورنده : رضا عبدالهی
محل نشر : تهران
ناشر: رضا نور بختیار

 

عنوان : اصفهان شهر چهره های جهانی
پدید آورنده : هوشمند مظاهری
محل نشر : اصفهان
ناشر : غزل

 

عنوان : اصفهان ، شکوه سالها
پدید آورنده : حسین شیرازدی ، علیرضا حسین زاده
محل نشر : تهران
ناشر : تندیس

 

عنوان : اصفهان (زادگاه جمال و کمال)
پدید آورنده : نعمت اله میر عظیمی
محل نشر : اصفهان
ناشر : گلها

 

عنوان : اصفهان
پدید آورنده : دفتر شعر جوان
محل نشر : تهران
ناشر : دفتر شعر جوان

 

عنوان : اصفهان در انقلاب : دوره بحران
پدید آورنده : محمد حنیف
محل نشر : تهران
ناشر : موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی

 

عنوان : اصفهان تصویر بهشت
پدید آورنده : هانری استرلین
محل نشر : تهران
ناشر : پژوهش فروزان روز

 

عنوان : اصفهان بهشتی کوچک اما زمینی
پدید آورنده : محمود رضا شایسته ، منصور قاسمی
محل نشر : اصفهان
ناشر : قاسمی ، شایسته
تاریخ نشر : 1382

 

عنوان : از مکتب خانه تا دانشگاه : شتاب دگرگونی های مردم اصفهان در هشتاد سال اخیر
پدید آورنده : عباس ادیب
محل نشر : اصفهان
ناشر : دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی اصفهان ، معاونت پژوهشی

 

عنوان : اصفهان
پدید اورنده : رضا نور بختیار
محل نشر : تهران
ناشر : خانه فرهنگ و هنر گویا

 

عنوان : اشک قلم ، مجموعه خط ، دریچه ای به باغ هنر اصفهان
پدید آورنده : عباس حسامی ( احساس)،
محل نشر : تهران
ناشر : الهام

 

عنوان : استان اصفهان
پدید اورنده : واحد پژوهشی نشر ایرانگردان
محل نشر : تهران
ناشر : موسسه تحقیقات و انتشارات ایرانگردان

 

عنوان : آئین فرزانگی
پدید اورنده : عطا ئ اله اربابیان
محل نشر : اصفهان
ناشر : وزارت آموزش و پرورش

 

عنوان : آنان که خاک را به نظر کیمیا کنند
پدید آورنده : کامران عدل
محل نشر : تهران
ناشر : صدا سیما

 

عنوان : اصفهان
پدید اورنده: دفتر شعر جوان
محل نشر : تهران
ناشر : دفتر شعر جوان

 

عنوان : اصفهان
پدید اورنده : نصراله کسرائیان
محل نشر :  تهران
ناشر : روزنه کار

 

عنوان : استان اصفهان
پدید اورنده : واحد پژوهشی نشر ایرانگردان
محل نشر : تهران
ناشر : موسسه تحقیقات و انتشارات ایرانگردان

 

عنوان : اصفهان
پدید اورنده : رضا نور بختیار
محل نشر : تهران
ناشر : خانه فرهنگ و هنر گویا

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 03:09 ب.ظ

عنوان : ملاحضات دهلی – دیدار اصفهان
پدید آورنده : عباس پهلوان
محل نشر : تهران
ناشر : جاویدان

 

عنوان : سفر نامه حاجی پیر زاده
پدید آورنده : محمد علی پیر زاده نائینی
محل نشر: تهران
ناشر : دانشگاه تهران

 

عنوان : سفر نامه تاورنیه
پدید آورنده : ژان باتیست تاورنیه
محل نشر : اصفهان
ناشر :

 

عنوان : اصفهان نصف جهان
پدید آورنده : جلال الدین تهرانی
محل نشر : تهران
ناشر :

 

تعداد بازدید :0
Visitors:0
Print


 

عنوان : سفری از هندوستان به انگلستان از طریق ایران
پدید آورنده : جان جانسون
محل نشر : لندن
ناشر :

 

عنوان : ایران در گذشته وحال
پدید آورنده : ویلیام جکسون
محل نشر : تهران
ناشر : خوارزمی

 

عنوان : سفر در ایران
پدید آورنده : چاپلند جیمز
محل نشر : پاریس
ناشر :

 

عنوان : رساله ی سیاح فرهنگی موسوم به بصیرت نامه
پدید اورنده : عبد الرزاق بیک ، دنبلی
محل نشر :
ناشر :
بی نا، بی تا

 

عنوان : یک سفر پائیزی در غرب ایران
پدید آورنده : ئی آر دوراند
محل نشر : لندن

 

عنوان : سفر نامه پیترودولا واله
پدید آورنده : پیترو دولاواله
محل نشر : تهران
ناشر : شفا

 

عنوان : سفر نامه مادام دیو لافوا
پدید آورنده : مادام دیو لافوا
محل نشر : تهران
ناشر : خیام

 

عنوان : سفر به ایران
پدید آورنده : کاراکات رستم
محل نشر : لندن
ناشر :

 

عنوان : از خراسان تا بختیاری
پدید آورنده : هانری رنه دالمانی
محل نشر : تهران
ناشر : امیر کبیر ، بی تا

 

عنوان : سفر به ایران
پدید آورنده : استیفن روبرت
محل نشر : لندن
ناشر :

 

عنوان : کشور صوفی بزرگ
پدید آورنده : استیونس روجر
محل نشر : لندن
ناشر :

 

 

عنوان : دولت صفویه وسفر نویسان اروپائی
پدید آورنده : سید کاظم روحانی
محل نشر :
ناشر :
کیهان ، اندیشه

 

عنوان : ایران در سیاحت نامه ها
پدید آورنده : علی رهبر
محل نشر :
ناشر :
کاوه

 

عنوان : سفر نامه فرد ریچاردز
پدید آورنده : فرد ریچاردز
محل نشر : تهران
ناشر : بنگاه ترجمه ونشر کتاب

 

عنوان : سفر به ارمنستان وایران
پدید آورنده : پیر آمده ژوبر
محل نشر : تهران
ناشر : بنیاد فرهنگ ایران

 

عنوان : سفر نامه سانسون
پدید آورنده : سانسون
محل نشر : تهران
ناشر : بی تا

 

عنوان : نظریات سیاحان و جغرافی دانان در باره اصفهان از ادوار قدیم تا امروز
پدید آورنده :
محل نشر :
اصفهان
ناشر : دانشگاه اصفهان

 

عنوان : سفر نامه سیف الدوله
پدید آورنده : سلطان محمد سیف الدوله
محل نشر : تهران
ناشر : بی نا ، بی تا

 

عنوان : سفر نامه شاردن
پدید آورنده : ژان شاردن
محل نشر : حسین عریضی
ناشر : بی نا

 

عنوان : سیاحت نامه ژان شاردن
پدید آورنده : ژان شاردن 
محل نشر : تهران
ناشر : امیر کبیر

 

عنوان : ایران صفوی از دید گاه اروپائیان (پژوهش در روابط سیاسی و اقتصادی ایران )
پدید آورنده :
محل نشر :
تهران
ناشر : امیر کبیر

 

 

عنوان : سیاحت در ایران و اثر آن در اندیشه فرانسه قرن هجدهم
: پدید آورنده
محل نشر :
تهران
ناشر : دانشگاه تهران

 

عنوان : سفر نامه شرلی
پدید آورنده : آنتوان شرلی
محل نشر : تهران
ناشر : 1330

 

عنوان : آثار و افکار حکماء و عرفای مشهور اصفهان ( از قرن دوازدهم تا عصر حاضر(
پدید آورنده : اعظم رجالی
محل نشر : اصفهان
ناشر : دانشگاه آزاد خراسان

 

عنوان : اطلس شهر اصفهان مقیاس 700 و 12 : 1
پدید آورنده : سازمان جغرافیایی و کارتو گرافی گیتا شناسی
محل نشر : تهران
ناشر : سازمان جغرافیایی و کارتو گرافی گیتا شناسی

 

عنوان : اصفهانی های شوخ و حاضر جواب
پدید آورنده : حسین نور بخش
محل نشر : تهران
ناشر : سنایی

 

عنوان : اصفهان نهان دل من
پدید آورنده : آلن بایاش
محل نشر : تهران
ناشر : فرهنگسرا ایسا ولی

 

عنوان: آشنایی با بازیگران تئاتر ،سینما،و تلویزیون اصفهان
پدید آورنده: حسین بخشی دستجردی
محل نشر: اصفهان
ناشر: یکتا

 

عنوان : اصفهان نگین سرزمین ایران
پدید آورنده : موسسه فرهنگی هنری طاهر
محل نشر : تهران
ناشر : موسسه فرهنگی هنری طاهر

 

عنوان : اصفهان نگین جهان

پدید آورنده : نور بختیار  

ناشر : هنر سرای گویا

 

 

عنوان : آشنائی با شهر تاریخی اصفهان
پدید آورنده : لطف اله هنر فر
محل نشر : اصفهان
ناشر : گلها

 

 

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 02:15 ب.ظ

عنوان : سفرنامه ابن بطوطه
پدید آورنده: ابن بطوطه
محل نشر : تهران
ناشر : بنگاه ترجمه و نشر

 

عنوان : از هند به ایران
پدید آورنده: الکساندر جیمی ، ادوارد
محل نشر : لندن
ناشر :

 

عنوان : نصف جهان فی تعریف الاصفهان
پدید آورنده: محمد مهدی اصفهانی
محل نشر : اصفهان
ناشر

 

عنوان : سفرنامه ونیزیان در ایران
پدید آورنده: منوچهر امیری
محل نشر : تهران
ناشر : خوارزمی

 

عنوان : یک ماه مسافرت در اصفهان
پدید آورنده: عبدالحسین امین تبریزی
محل نشر : مشهد
ناشر : فرهنگ نخعی

 

عنوان : سفرنامه اوئن اوژن
پدید آورنده:  اوئن اوژن
محل نشر : پاریس
ناشر :

 

عنوان : ایران سرزمین ائمه
پدید آورنده: جیمز بارت
محل نشر : لندن
ناشر :

 

عنوان : سفرنامه بارنز
پدید آورنده: الکسی بارنز
محل نشر : مشهد
ناشر : آستان قدس رضوی

 

عنوان : یکسال در میان ایرانیان
پدید آورنده: ادوارد براون
محل نشر : تهران
ناشر : معرفت

 

عنوان : سفرنامه موریس برونو
پدید آورنده: موریس برونو
محل نشر : تهران
ناشر :

 

عنوان : سفرنامه کرونی برونی
پدید آورنده: کرونی برونی
محل نشر : پاریس
ناشر :

 

عنوان : سفر نامه کورنی برونی در شرق
پدید آورنده : کورنی برونی
محل نشر : پاریس
ناشر :

 

عنوان : در زیر آسمان ایران
پدید آورنده : موریس بریر
محل نشر : تهران
ناشر :

 

عنوان : دون زوان ایرانی
پدید آورنده : اروج بیک بیات
محل نشر : تهران
ناشر : بنگاه ترجمه ونشر کتاب

 

عنوان : سفر هیئت سلطنتی پروس به ایران در سال 1860 و 1861
پدید آورنده:  ه. ی بروک
محل نشر : لایپزیک
ناشر :

 

عنوان : سفر نامه پولاک
پدید آورنده : ادوارد پولاک
محل نشر : تهران
ناشر : خوارزمی

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 02:05 ب.ظ

عنوان : سفر نامه به سوی اصفهان Vers Isfahan
پدید آورنده : پیرلوتی (مستعار)
محل نشر : تهران
ناشر : اقبال

عنوان : سفر نامه شاردن : بخش اصفهان
پدید آورنده : جان شاردن
محل نشر : تهران
ناشر : نگاه

 

عنوان : سقوط اصفهان به روایت کروسینسکی
پدید آورنده : جواد طباطبائی
محل نشر : تبریز
ناشر : ستوده

 

عنوان : سقوط اصفهان ؛ گزارشهای گیلاننتز درباره حمله افغانان و سقوط اصفهان
پدید آورنده : پطرس دی سر کیس گیلاننتز
محل نشر : اصفهان
ناشر : گلها

 

عنوان : شاردن و ایران
پدید آورنده : دیرک وان دن کرویس
محل نشر : تهران
ناشر : فروزان روز

 

عنوان : شعرای اصفهانی شبه قاره
پدید آورنده : ساجداله تفهیمی
محل نشر : اسلام آباد
ناشر : مرکز تحقیقات فارسی و پاکستان

 

عنوان : شعر گلپایگان شعر اصفهان
پدید آورنده : عباس سرمدی
محل نشر : تهران
ناشر : نقش هستی

 

عنوان : شناخت استان اصفهان
پدید آورنده : ایرج افشار سیستانی
محل نشر : تهران
ناشر : هیرمند

 

عنوان : صحنه خاطره اصفهان
پدید آورنده : محمد علی میاندار اصفهانی
محل نشر : اصفهان
ناشر : صنوبر

عنوان : سیمای اجتماعی استان اصفهان
پدید آورنده : رضا اسماعیلی و...(دیگران)
محل نشر : تهران
ناشر : مبین پژوه

 

عنوان : سفر نامه اصفهان
پدید اورنده : غلام حسین افضل الملک
محل نشر : تهران
ناشر : وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

 

عنوان : سفر نامه اصفهان و شیراز
پدید آورنده : حسین قلی سالور قاجار عماد السلطنه
محل نشر : تهران
ناشر : کارنگ

 

عنوان : راه های باستانی ناحیه اصفهان و بناها ی وابسته به آنها
پدید آورنده : ماکسیم سیرو
محل نشر : تهران
ناشر : سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران

 

عنوان : رجال اصفهان در علم و ادب و هنر
پدید آورنده : محمد باقر کتابی
محل نشر : اصفهان
ناشر : گلها

 

عنوان : رضا عباسی اصلاح گر سرکش
پدید آورنده : شیلا کلنبی
محل نشر : تهران
ناشر : فرهنگستان هنر

 

عنوان : غذاهای سنتی اصفهان به همراه نکاتی برجسته از بزرگان
پدید آورنده : صدیقه عاصمی
محل نشر : اصفهان
ناشر : خاتم الانبیا

 

عنوان : غزل مردان اصفهان از دیروز تا امروز
پدید آورنده : خسرو احتشامی هونه گانی
محل نشر : اصفهان
ناشر : مانا

 

عنوان : فرهنگ پستی آبادیهای استان اصفهان
پدید آورنده : شرکت پست جمهوری اسلامی ایران
محل نشر : تهران
ناشر : پگاه

 

عنوان : فرهنگ جامع نام ها و آبادیهای کهن اصفهان
پدید آورنده : محمد مهر یار
محل نشر : اصفهان
ناشر : فرهنگ مردم

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 01:39 ب.ظ

اصفهان نیمه جهان گفتند
                                         نیمی از وصف اصفهان گفتند (ملک الشعرای بهار)

اصفهان (سپاهان) مرکز استان اصفهان، با پهنه‌ای حدود 250 کیلومترمربع، در دل فلات ایران قرار گرفته است. آب و هوای شهر اصفهان نیمه خشک و معتدل است، به طوری که متوسط درجه حرارت سالانه این شهر حدود 16 درجه سانتیگراد و متوسط بارندگی سالانه این شهر در حدود 13 میلیمتر می باشد. به طور کلی، اصفهان شهر کم آبی است ولی به واسطه وجود رودخانه زاینده رود، کشاورزی در این استان توان رشد پیدا کرده است. اصفهان به لحاظ واقع ‏شدن در مرکز جغرافیایی ایران و با داشتن آب و هوایی معتدل و خاکی حاصلخیز و آب ‏کافی زاینده ‏رود (زنده رود)، از دیرباز به‏ عنوان مکانی برای سکونت، مورد توجه بوده است.

خوشا روزی که منزل در سواد اصفهان سازم
                                                                    ز وصف زنده رودش خامه را رطب اللسان سازم (صائب)

نقشه  و راهنمای گردشگری شهر اصفهان؛ نقشه و راهنمای گردشگری شهر اصفهان
نقشه و راهنمای گردشگری شهر اصفهان


احتمالا از عصر ساسانیان که سپاهیان (اسپهان) در دشت حاصلخیز اطراف شهر گرد آمدند به این‏ نام خوانده شده است. در سال 19 ه. ق. اصفهان بدون جنگ و خونریزی و با انعقاد یک صلحنامه به دست سپاهیان اسلام افتاد و جزیی از سرزمین وسیعی شد که اسلام بر آن حکومت می‏کرد. در دوره سیصد ساله پس از آن، این شهر اغلب دست ‏به‏ دست می‏شد تا اینکه در قرن چهارم هجری، در زمان آل ‏زیار و آل ‏بویه، به‏ عنوان پایتخت مورد استفاده قرار گرفت. در قرن پنجم، در دوران سلجوقیان، پایتخت امپراطوری وسیعی شد که یک مرز آن رود سیحون و مرز دیگرش سواحل شرقی دریای مدیترانه بود.
غارت وحشیانه شهر به دست تیمور لنگ و قتل ‏عام ساکنان آن در سال 789 ه. ق. اصفهان را به وضع اسف‏باری دچار کرد.
در زمان اولین حکمرانان صفوی در قرن دهم هجری، اصفهان از مراکز مهم تجارت، فرهنگ و صنعت گردید. در اوایل قرن یازدهم (1006 ه.ق.) پایتخت شاه ‏عباس از قزوین به اصفهان انتقال یافت و قریب یک قرن ‏و نیم این شهر پایتخت سلسله صفویه بوده و به همین واسطه از شهرت جهانی برخوردار شد.


صنایع دستی اصفهان؛ عکس از آنوبانینی

صنایع دستی اصفهان؛ عکس از آنوبانینی
صنایع دستی اصفهان


شهر اصفهان از روزگاران کهن تا کنون به نامهای: آپادانا، آصف‌هان، اسباهان، اسپاتنا، اسپاهان، آسپدان، اسپینر، اسفاهان، اصپدانه، انزان، بسفاهان، پارتاک، پاری، پرتیکان، جی، دارالیهودی، رشورجی، سپانه، شهرستان، گابا، گابیان، نصف جهان و یهودیه مشهور بوده است. در شاهنامه فردوسی نیز بارها به اصفهان (سپاهان) اشاره شده و از آن نام برده شده است:

از آن پس ز کشور مهان جهان
                                              برفتند یکسر سوی اصفهان (شاهنامه)


هنرمندان اصفهان؛ اصفهان؛ عکس از آنوبانینی
هنرمندان اصفهان؛ اصفهان


شهر اصفهان با انتخاب شدن به عنوان نخستین پایتخت فرهنگی کشورهای اسلامی در سال 2005 در میان مردم این کشورها بیش از پیش مشهور گشته و گردشگران بسیاری را به خود جلب کرده است. این شهر از لحاظ صنایع دستی مهمترین شهر کشور به شمار می آید که بیشتر صنایع دستی کشور اعم از قلم کاری، خاتم کاری، ترمه و... در آن تولید می شود و گردشگرانی که مشتاق به تهیه سوغات ایرانی هستند تقریبا صنایع دستی و سوغاتی های تمام نقاط ایران را در حاشیه میدان نقش جهان و در بازار قدیمی اصفهان می توانند تهیه کنند.


صنایع دستی اصفهان؛ عکس از آنوبانینی
صنایع دستی اصفهان


در میان شیرینی های اصفهان گز و پولکی اصفهان از همه معروفتر هستند؛ مهمترین غذای محلی اصفهان از نظر آنوبانینی؛ که بسیار مورد توجه مسافران و گردشگران است "بریانی" (بریونی) نام دارد که خوراکی گوشتی و بسیار چرب بوده و در بیشتر نقاط شهر می توان آن را تهیه کرد. عمده آثار باستانی اصفهان مربوط به دوره صفویه و مهمترین مناطق گردشگری آن در حاشیه زاینده رود قرار دارد.
عمارت عالی قاپو، مسجد شیخ لطف الله، مسجد امام (مسجد شاه)، کلیسای وانک، منار جنبان، کاخ چهل ستون، کاخ هشت بهشت، چهار باغ، آتشگاه،گورستان قدیمی تخته فولاد،بازار تاریخی اصفهان، میدان نقش جهان، باغ پرندگان، پل خواجو، پل شهرستان، سی و سه پل (پل الله وردی خان) و... از مهمترین نقاط دیدنی و تاریخی شهر اصفهان می باشند.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 01:34 ب.ظ
 شرح حال
نام: محمود
نام خانوادگی : ماهر النقش
محل تولد : اصفهاان
تاریخ تولد : 1301
رشته تحصیلی : معماری
زندگینامه:
تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در اصفهان و تهران گذراند. درباره معماری ایران مطالعاتی را انجام داد و در سال 1338 دعوت دانشگاه علم و صنعت ایران را برای تدریس دانسته های خود به این دانشگاه رفت . وی د رسالهای 42 تا 47 طراح سوالات امتحانی رشته ساختمانی برای دانشجویان ورود به دانشگاه بود. چون در آن برهه زمانی ، کتابی برای تدریس ساختمان در هیچ دانشگاه ، هنرستان و حتی کشور وجود نداشت و جای خالی آن کاملا محسوس بود ، اولین کتاب خود را با نام « اصول عملی ساختمان » د رسال 1344 به رشته تحریر درآورد.
وی تدریس و برنامه ریزی برای تکنیکوم نفیسی و بعضی از هنرستان ها را نیز به عهده دارد. از سال 1360 تا به امروز کتابهای متعددی در زمینه ساختمان ، هنر و آجرکاری و کاشیکاری ایران تالیف کرده که تعداد آنها به 25 مجلد می رسد. مقالات زیادی در فصلنامه هنر ، مجله موزه ها و مجله هنرو معماری وابسته به انجمن آرشیتکت های ایران و مقاله آجر کاری و کاشیکاری بین المللی سال 1383 .
هم اکنون حدود 6 سال است که مشاور هنری آستان قدس رضوی است و همچنین مشاور هنری مصلی تبریز بوده و در ضمن عضو هیات علمی همایش بین المللی ریاضیات ایران در سال 1386 نیز است.
کتب تالیف شده :
1.اصول علمی ساختمان / چاپ اول 2. اصول فنی ساختمان ، چاپ یازدهم 3. کتابهای درسی هنرستان 4. تعمیرات ساختمان
5. کاشیکاری ایران 6. خط بنایی 7. معماری مسجد حکیم 8. آلبوم نقش فیروزه 9. نقش در نقش 10. آجر و نقش 11. کاشی و کاربرد آن 12. نگاهی به کاشیکاری ایران 13. میراث آجرکای ایران
del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 01:27 ب.ظ

 

باغ های تاریخی اصفهان    

  • فهرست باغهایی که از آغاز انتخاب اصفهان به پایتختی صفویه در سال 1000 هجری تا افول ستاره اقبال این سلسله در سال 1135 هجری به وجود آمده و هر یک از آنها دهها جریب وسعت داشته به شرح زیر است : باغ بادامستان، باغ جزایرخانه، باغ فراشخانه ، باغ خرگاه یا خیمه ‌گاه، باغ نارنجستان و عمارتی که داشته است، باغ خیاط خانه، باغ خلیل‌ خانه و توحید خانه، باغ کجاوه‌ خانه جنب بازار رنگرزان، باغ تخت در ضلع غربی چهارباغ، باغ ماما سلطان، باغ کاج، باغ باباامیر، باغ مستمند، باغ توپخانه و باغ عسکر، باغ نسترن در ساحل رودخانه، باغ طاووس خانه، باغ پهلوان حسین که مادی نیاصرم از وسط آن می گذشته است، باغ سیف‌الدوله مشهور به باغ آلبالو، باغ عموطاهر، باغ زین‌ خانه و فتح‌آباد، باغ گلدسته، باغ شیرخانه در ضلع شرقی چهارباغ، باغ صالح آباد و باغ نظر وباغ قراخان در ساحل شمالی زاینده ‌رود، باغ بزرگ عباس آباد در ضلع غربی چهارباغ، باغ سلطانعلــی خان ، باغ فیل خانه ، باغ چیـنی خانه در حوالی چهارباغ، باغ زرشک، باغ قورچی‌ باشی علیا و سفلی، باغ ایشیک آقاسی باشی، باغ قرچقای ‌خان، باغ توشمال ‌باشی، باغ داروغه، باغ رضاقلی خان ، باغ تفنگچی آقاسی، باغ چرخاب، باغ داروغه دفتر، باغ وقایع ‌نویس، باغ دیوان ‌بیگی، باغ قوشچیان وغلامان مطبخ، باغ اعتماد‌الدوله، باغ میرآخور، باغ مهردار، باغ جلودار، باغ هزارجریب که از همه باغهای دیگر وسیع‌ تر و زیباتر بوه و در دامنه شمالی کوه صفه و در محل فعلی دانشگاه اصفهان و شرق و شمال آن گسترده بوده است و سیاحان خارجی عصر صفویه و از آن جمله توماس هربرت و ژان شاردن به تفصیل از آن سخن گفته‌اند و توماس هربرت این باغ را در سفرنامه خود « بهشت شاه‌عباس» و نیز باغ عباس‌آباد که به شخص شاه عباس اول انتساب دارد نام داده است. باغ کلاه‌ شاه، باغ جون ‌کمر، باغ سپهسالار، باغ محمود، باغ برج و باغ حاج صالح درضلع شرقی چهارباغ نو ( مقصود چهارباغ خواجو است)، باغ جنت در شمال بستر زاینده‌ رود، باغ نگارستان در حوالی چهارباغ، باغ چهلستون، باغ هشت بهشت یا باغ بلبل که کاخ سکونت شاه سلیمان صفوی در این باغ قرار داشته است، باغ قوشخانه در محله قدیمی طوقچی که مرکز تربیت قوشهای شکاری و محل استقبال شاهان صفوی از مهمانهای خود بوده است، باغ کومه و باغ وحش در لنجان اصفهان که شکارگاه و محل نگهداری حیوانات وحشی بوده است و بالاخره باغ جشاران یا جوشاران ( گشاران)، باغ فرنگ، باغ ارم، باغ صفی‌آباد، باغ قورچی ‌ها و باغ انارستان و سقاخانه که در حال حاضر به استثنای باغ چهلستون و باغ هشت بهشت و چهار باغ اثر دیگری از باغهای مشهور آن زمان باقی نمانده است.
  • به نقل از کتاب آشنایی با شهر تاریخی اصفهان، دکتر لطف الله هنرفر

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 01:24 ب.ظ

مجموعه تخت فولاد اصفهان ----- قسمت دوم

تکیه تویسرکانی
تکیه تویسرکانی از جمله تکایای دوره قاجاریه می باشد که در جبهه غربی کاروانسرای ملک روبه روی گنبد رکن الملک واقع شده و اولین تکیه ای است که در محور واله-میرفندرسکی قرار گرفته است.
این تکیه برای میرزا عبدالغفار تویسرکانی از علما و مدرسین برجسته اصفهان در قرن سیزدهم هجری متوفی 1319 ه.ق بنا گردیده است. تکیه بصورت صحنی مربع مستطیلی بوده با حجره هایی در اطراف و بقعه ای در وسط که در حال حاضر حجرات تکیه تخریب شده اند.ورودی آن به صورت هشتی در جانب شمال شرقی رو به کوچه واله قرار داشته است.بقعه به سبک متعارف قاجار با پلان هشت ضلعی ساخته شده و دهانه های آن را با مشبک آجری گرفته اند و گنبدی کوتاه سقف آن را پوشانده است و کف آن با کاشی های فیروزه ای پوشیده شده است.
حوض که از جمله عناصر معماری تخت فولاد به شمار می رود در جبهه شمالی تکیه قرار گرفته است.
این تکیه مدفن عالمان و هنرمندان برجسته ای همچون:
-آیت الله میر سید علی نجف آبادی از مدرسین برجسته اصفهان متوفی 1362 ه.ق
-حاج سید محمد علی مبارکه ای عالم،خطیب و ادیب عالیقدر متوفی 1365 ه.ق
-حاج میرزا حبیب الله نیر،ادیب و شاعر معروف متوفی 1379 ه.ق
-میرزا عبدالحسین قدسی شاعر ادیب و هنرمند خوشنویس متوفی 1366 ه.ق
-میرزا حسن قدسی،ادیب عالم و استاد خوشنویسی متوفی 1377 ه.ق

 
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه آباده ای
تکیه حاج محمد جعفر آباده ای از جمله تکایای دوره قاجار می باشد که در سمت راست خیابان فیض، چسبیده به ضلع جنوبی مسجد رکن الملک واقع شده است.
محل تکیه جزو باغ بزرگ واله بود که رکن الملک این قسمت را از بازماندگان وی خریداری نمود و به سال1324هـ .ق دستور ساخت بقعه ای برای محمد جعفر آباده ای فقیه و مجتهد برجسته (متوفی 1280هـ .ق) که در آن محل مدفون بود را صادر کرد.
این تکیه شامل بقعه ای در وسط و دو صحن شرقی و غربی است و حجراتی که در اطراف صحن ها ایجاد شده است. تکیه آباده ای از نمونه های عالی معماری دوره قاجار است.
سردر ورودی تکیه مزین به کتیبه ای است به خط میرزا فتح ا... جلالی و اشعار طغرل اصفهانی و وجود نمونه های بی نظیر هنر کاشیکاری، خوشنویسی و آجرکاری از جلوه های هنری این تکیه می باشد.
تکیه آباده ای مدفن معاریف و بزرگان فقه و وعظ و خطابه می باشد.
از جمله:
-حاج محمد جعفر آباده ای مجتهد عالیقدر صاحب آثاری همچون« فقه جعفری و نقود المسائل و...»
-میرزا محمود صدر المحدثین از وعاظ معروف و از آزادیخواهان عصر مشروطه متوفی1332
-شیخ محمد حسن یزدی عالم و از وعاظ بی نظیر صاحب کتاب« سیف الواعظین و الذاکرین» متوفی1286
-میرزا اسدا... اشتری، ادیب و محقق فرزانه متوفی 1395هـ .ق
-و...
 
--------------------------------------------------------------------------------------------
مسجد رکن الملک
مسجد رکن الملک از جمله بناهای ارزشمند تخت فولاد می باشد که به دست میرزا سلیمان خان رکن الملک شیرازی از رجال سیاسی و خوشنام عهد قاجار در فاصله سالهای 1318 تا 1325 ه.ق در کنار باغ والهیه سمت غربی ابتدای دروازه تخت فولاد بنا گردید.
این مسجد بزرگ و زیبا از دو بخش تشکیل شده است:
بخش اول مشتمل بر صحنی چهار ایوانه است با شبستانی در شمال غربی و گنبد خانه ای در جنوب غربی و ایوانی مقابل گنبدخانه که جبهه شمال شرقی صحن را تشکیل می دهد.
گنبد که از نوع دو پوش می باشد با کاشی های خشتی لاجوردی مزین به نقوش اسلیمی پوشیده است.
بخش دوم شامل صحنی کوچکتر که سر دری زیبا دارد با کاشی های رنگ به رنگ و نقوش و کتیبه های زیبا که نظر هر بیننده ای را جلب می کند. آب انبار مشهور رکن الملک نیز در کنار همین صحن قرار گرفته است.
در بین دو صحن بقعه ای به صورت اتاقی کوچک قرار دارد که آرامگاه رکن الملک شیرازی متوفی 1331 ه.ق می باشد و بر سردر آن تصویری از رکن الملک نقاشی و کاشیکاری شده است.
مسجد رکن الملک را می توان نخستین عمارت با شکوه تخت فولاد محسوب کرد.




__________________
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه واله
این تکیه از جمله زیباترین تکایای تخت فولاد محسوب می شود که بر بخشی از باغ نگارستان یکی از چهارباغ صفوی بنا گردیده است. این تکیه توسط محمد حسین خان صدر حاکم اصفهان برای آقا محمد کاظم واله شاعر و خوشنویس بزرگ آن زمان که بسیار مورد علاقه محمد حسین خان بود بنا گردید و باغ والهیه نام گرفت. آقا محمد کاظم پس از بنای این باغ روزگار خود را در آن سپری نمود و اینجا محفلی برای شاعران و هنرمندان بود.
آقا محمد کاظم واله بنایی زیبا در وسط باغ جهت آرامگاه خود ایجاد نمود که به صورت سکویی هشت ضلعی بود با هشت ستون سنگی با نقوش اسلیمی که به ظرافت تراشیده شده بود و گنبدی آجری که در حوالی سال 1350 شمسی به کاشی فیروزه ای مزین شد.
واله اصفهانی سنگ قبری زیبا به خط تعلیق برای خود آماده نمود که پس از مرگ بر روی مزارش قرار گرفت.
در گلویی داخلی گنبد اشعاری از طلعت اصفهانی که در رثای واله سروده شده به خط استاد حبیب ا... فضائلی گچبری شده است.
در جبهه غربی باغ، مجموعه اتاق هایی به سبک معماری قاجاری ساخته شده که محل اقامت و عبادت واله بوده است.
__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه فاضل سراب
نخستین تکیه در محدوده شمالی تخت فولاد تکیه فاضل سراب است که در باغ انارستان از باغات چهارگانه صفوی قرار داشته و مدفن عالم فقیه علامه محمد بن الفتاح تنکابنی متوفی 1124هـ .ق می باشد. این تکیه شامل صحنی با حجره ها و اتاق هایی در پیرامون و بقعه ای در وسط که اتاق ها در اثر گذر زمان تخریب شده اند .بقعه بنایی آجری می باشد با پلان هشت ضلعی که بر روی سکویی ساخته شده و از هر سو دهانه های آن باز می باشد و گنبدی عرقچین که از نمونه های جالب معماری بقعه های موجود در تخت فولاد می باشد، بر روی بنا قرار گرفته است.
ورودی تکیه سردری زیبا داشت که تخریب شده بود و اخیراً توسط مجموعه تخت فولاد مرمت و تجدید بنا شد. به واسطه وجود مزار علما و بزرگان محله جوباره که از اعقاب خاندان فاضل سراب می باشند، به تکیه جوباره ای نیز معروف است.
از جمله مدفونین در این تکیه:
-میرزا محمد مهدی جوباره ی فقیه و عالم، متوفی 1325هـ .ق
-میرزا محمد مهدی خان مازندرانی «شحنه»، ادیب شاعر متوفی 1247هـ .ق
-سید عطاء ا... درب امامی عالم و فقیه، متوفی1395 هـ .ق
-استاد حسین خطایی مینیاتوریست و نقاش، متوفی 1395 هـ .ق
-میرزا حسن آتش شاعر و ادیب، متوفی1349 هـ .ق
__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه شهشهانی

تکیه شهشهانی از جمله تکایای اواخر دوره قاجار است که در ابتدای جانب شمال شرقی تخت فولاد قرار گرفته و بنا به گزارش منابع، اولین تکیه پس از دروازه تخت فولاد ، تکیه شهشهانی می باشد .
این تکیه به لحاظ نوع معماری از نمونه های منحصر به فرد معماری آرامگاهی تخت فولاد به شمار می رود .
پلان خارجی تکیه چهارگوش و صحن وداخل به صورت هشت ضلعی منظمی طراحی شده است .
هشت حجره در هشت وجه تکیه قرار داشته که در ارتباطی تنگاتنگ با بقعه که در مرکز تکیه قرار داشت ، بودند . بقعه نیز پلانی هشت ضلعی داشت و از هر وجه به یکی از حجرات راه داشت .
تکیه از طریق هشتی با فضای خارج ارتباط برقرار می کرد . در حال حاضر تنها بقعه ، بر جای مانده و حجرات و حصار وهشتی همگی تخریب شده اند .
این تکیه پس از وفات آقا میر سید محمد شهشهانی به سال 1278 هـ.ق شکل گرفت و بزرگان دیگری هم در آنجا مدفون شده اند از جمله :

1-حاج میرزا بدیع موسوی درب امامی عالم ادیب و فقیه مجتهد متوفی 1318 هـ.ق
2-میرزا عبد الحسین صنیع همایون هنرمند نقاش و استاد قلمدان سازی متوفی 1341 هـ.ق
3-ملا مهدی شاه طوری فقیه و عالم فاضل متوفی 1319 هـ.ق

__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه جهانگیر خان قشقایی
تکیه جهانگیرخان قشقایی از جمله تکایای دوره قاجار در محدوده لسان الارض می باشد.این تکیه پس از وفات فقیه عالیقدر آقا سید محمد ترک خویی به سال 1266 ه.ق و دفن وی در این بخش از تخت فولاد شکل گرفت و پس از دفن حکیم جهانگیر خان قشقایی به سال 1378 ه.ق،اهمیت فراوان یافته و مورد توجه علماء و مردم قرار گرفت.
در این تکیه بقعه و آرامگاهی وجود نداشت و قبر حکیم جهانگیر خان بر روی سکویی برجسته در جبهه شرقی تکیه واقع شده بود که در سال 1378 ه.ش به منظور تجلیل از مقام والای این حکیم و عارف بلند مرتبه آرامگاهی آجری با پلان هشت ضلعی به سبک مدرن بر سر مزارش بنا گردید. سر در بقعه مزین به کتیبه ای به خط بنایی بر زمینه کاشی لاجوردی است که نام و تاریخ وفات جهانگیر خان قشقایی را بر آن حک نموده اند.در انتهای ضلع شرقی تکیه بقعه ای کوچک با ستون های سنگی و گنبدی زیبا قرار دارد که آرامگاه روزنامه نگار و ادیب گرانمایه احمد عرفان متوفی 1371 ه.ق می باشد.
از دیگر مدفونین این تکیه :
سید محمد جواد مسائلی فقیه و عالم فاضل متوفی 1340 ه.ق
سید محمد نجم اصفهانی عالم و مفسر قرآن متوفی 1347 ه.ق
نورالله نور شرق ادیب فاضل و روزنامه نگار متوفی 1331 ه.ق
سید محمد گلستانه استاد و هنرمند خوشنویس متوفی 1351 ه.ق
__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه ابولمعالی کلباسی
تکیه کلباسی واقع در شمال شرقی گورستان تخت فولاد از تکایای دوره قاجار می باشد که بعد از فوت حاج میرزا ابوالمعالی کلباسی از علمای عالیقدر اصفهان، به سال 1315هـ .ق توسط حاج میرزا احمد ملا باشی شاگرد و داماد وی ایجاد گردید و بقعه ای آجری به سبک معمول دوره قاجار با پلان هشت ضلعی بنا گردید. این بقعه دارای مشبک آجری می باشد که در ساخت آن ها نهایت دقت و ظرافت اعمال گردیده است. تکیه شامل بقعه ای در وسط و اطاق هایی بر گرداگرد بود که بعد از سال 1378ش در ساماندهی و محوطه سازی آن توسط مجموعه ، فرهنگی تاریخی و مذهبی تخت فولاد، اتاق ها برچیده شد و بقعه هم مرمت گردید.
لازم به ذکر است به علت اینکه قبر حاج محمد حسین خراسانی کرباسی جد مرحوم کلباسی در تخت فولاد (شمال غرب تکیه خواجویی) قرار داشت وی نیز در نزدیکی قبر جدش به خاک سپرده شد.
تکیه کلباسی از جمله تکایایی است که محل آرام گرفتن بسیاری از علما می باشد همچون:
میرزا ابوالمعالی کلباسی متوفی 1315 ق فقیه و عالم برجسته/ میرزا ابوالهدی کلباسی متوفی 1356 ق از فقها و علمای برجسته/ میرزا عبدالرحیم کلباسی و... .
حاج شیخ محمد حسین اشنی، شیخ نور الدین اشنی، سید حسن کاشانی سلطان الواعظین، استاد علی بدیع الصنایع و... .

__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه فاضل هندی
از جمله تکایای اواخر عهد صفوی که در بخش جنوب غربی لسان الارض واقع شده و در حال حاضر در حاشیه شرقی خیابان فیض قرار دارد، تکیه فاضلان یا فاضل هندی می باشد.
پس از درگذشت عالم و فقیه برجسته عهد صفوی بهاء الدین محمد فاضل اصفهانی به سال1131هـ .ق و دفن وی در این قسمت، تکیه ایجاد گردید که به علت آشوب و هرج و مرج حاکم بر اصفهان در پایان حکومت صفویان و شرایط نامساعد سیاسی آن زمان، آرامگاهی برای این عالم نامدار ساخته نشد و پس از آن این محل آرامگاه بسیاری از عالمان و بزرگان بود از جمله ملا محمد نائینی معروف به فاضل نائینی که پس از دفن وی، این تکیه فاضلان نام گرفت.
در سال1375هـ .ش به همت مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد بقعه ای چهارگوش با گنبدی عرقچی بر روی سکویی، بر سر مزار این فقیه بی همتا بنا گردید. گنبد این بنا پوشیده از کاشیهایی به رنگ فیروزه که با نقوش هندسی و کاشی های رنگی تزئین شده است و جلوه ای خاص در تخت فولاد دارد. در پیرامون ستون های گنبد، آیاتی در تقدس علم و علما به خط زیبای استاد حبیب ا... فضائلی بر زمینه کاشی لاجوردی نقش بسته است. این تکیه مدفن بزرگانی همچون:
-ملا محمد نائینی، عالم و فقیه متوفی 1263هـ .ق
-آقا سید محمدرضا خراسانی، متوفی 1397هـ .ق ، عالم محقق و رئیس حوزه علمیه اصفهان
-میر محمدحسین حسینی میرمحمد صادقی، متوفی 1288هـ .ق عالم و فقیه کامل
-آقا سیدزین العابدین طباطبایی ابرقویی، متوفی1372هـ .ق عالم و عارف وارسته
-سیدعلی جهاد اکبر، متوفی 1369هـ .ق مدیر روزنامه جهاد اکبر
__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه درویش عبدالمجید
در محوطه جنوب تکیه میر و مقابل جلوخان ورودی آن آرامگاه درویش عبدالمجید طالقانی نابغه خطاطان شکسته نویس و ادیب و عارف متوفی 1185 هـ.ق قرار دارد . مقبره این هنرمند نامی تا اوایل قرن چهاردهم شمسی در زیر خاک مدفون بود تا آنکه توسط استاد جلال الدین همایی از زیر خاک بیرون کشیده شد . پیرامون قبر درویش عبدالمجید هیچ قبر قدیمی به چشم نمی خورد و قبورهمگی متعلق به قرن چهادرهم هجری می باشند . البته احتمال بر این است که برخی از شاگردان و مریدان او در اطراف وی مدفون باشند ولی مدرکی در این خصوص در دست نیست . قدمت تکیه به دوره زندیه می رسد .
از دیگر مدفونین بنام در این تکیه محمد امین می باشد که از چهره های ناشناخته علم عرفان در قرن یازدهم هجری بوده است .


__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه ملا اسماعیل خواجویی
از جمله تکایایی که در قسمت لسان الارض واقع شده تکیه ملا اسماعیل خواجویی می باشد که به واسطة وجود تعداد بیشماری از عالمان حوزه حکمت و فلسفه، از اهمیت بالایی برخوردار می باشد.
این تکیه پس از وفات ملا اسماعیل خواجویی از بزرگ ترین علما و حکمای عصر افشاریه که بیشترین آثار و رسالات علمی را بین علمای مدفون در تخت فولاد دارد، به سال 1173هـ .ق و دفن وی در این بخش از تخت فولاد ایجاد شد. این تکیه بقعه و آرامگاه مخصوص نداشت البته پیرامون مزار خواجویی چهار طاقی هایی وجود داشته از جمله چهار طاقی مربوط به کتابفروش خوانساری که از بین رفته اند.
در سال 1378هـ .ش پس از ساماندهی و محوطه سازی تکیه خواجویی توسط مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد بقعه ای آجری بر سر مزار مولی اسماعیل خواجویی بنا گردید.
از جمله بزرگان مدفون در این تکیه:
-ملا علی اکبر اژه ای عالم و فقیه برجسته متوفی 1232هـ .ق
-حاج محمد حسن خراسانی کلباسی متوفی 1190هـ .ق از فقهای برجسته
-میرزا محمد شمس الکتاب متوفی 1367هـ .ق خوشنویس و هنرمند
-ملا محمد ابراهیم جدلی متوفی 1199هـ .ق از علمای بزرگ و برجسته و استاد ملا علی نوری
__________________
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
آیت الله فقیه احمدآبادی

آیت الله فقیه احمدآبادی به سال 1301 هجری در اصفهان متولد شد ودر سال 1348 در همان جا وفات یافت، یعنی چهل وهفت سال در این جهان زندگی کرد و از سنین جوانی قدم در مرحلة پیری نهاد. یا وجود این آثار ارزندة اودر حدّ کمال و پختگی و ژرف نگری وریشه دار است، و این به خاطر خلوص نیت و پاکی قصد ونظر در تحصیل علم و پیمودن مراحل تعلیم می باشد که در عمل، تلاش خالصانه اش در توجه به سوی الله بوده، از غیر بریده بود.
اضافه برآن ارادت شدیدی نسبت به خاندان رسالت و ائمه هدی علیه السلام داشت، و در تمام احوال به آنها توسل می جست ودر همة افعال و اقوالش به آنها اقتدا می­کرد واز آنها پیروی می نمود، وازتعالیم مقدسه آنها بهره می گرفت.
به خصوص به امام منتظر حجت بن الحسن عجل الله فرجه الشریف توجّه ویژه ای داشت، در معرفت آن حضرت و انجام وظایفی که لازم است اهل ایمان در زمان غیبت انجام دهند به مراحل و منازل والا وشامخی نایل آمده بود، به طوری که چند کتاب و رسالة مهم و سودمند در این باره تألیف کرده که مهمترین آنها همین کتاب ( مکیال المکارم ) است.
در زندگی این سید بزرگوار خصوصیات قابل تقدیری وجود دارد که لازم است به آن توجه شود وآن عبارت است از اینکه: او به شئون و زرق وبرق دنیا توجه ای نداشت، و به اندکی از امور معیشت وکمی مادیت قناعت کرده بود.
در امور مادی جامة قناعت پوشیده ، از خلق اعراض نموده و به طلب علم وکمال پرداخته بود. نه در پی جاه و جلال می رفت و نه در جمع مال ومنال می کوشید؛ دنیا وآخرت خویش را با ولای خاندان رسول الله آباد ساخته بود.
از جمله دیگر فعالیت های مؤلف که در کنار کارهای ارزندة علمی خود انجام داده، نسخه برداشتن از روی کتابهای گرانبها که به مطالعه ودرس آنها نیاز داشته است.
سید بزرگوار در ساعتهای فراغت قصاید و ابیاتی می سروده و اشعار خود را به خاندان عصمت به ویژه امام مهدی (عجل الله فرجه) اختصاص دارد .
اشعار او در لابلای تألیفات و نوشته هایش پراکنده می باشد، و تخلص او (تقی) و احیاناً شرعی زاده بوده است.
وی در مسجد مرقد مطهر سید اسماعیل نوادة امام زین العبدین (ع) در جای پدرش اقامة جماعت می­کرد، ودر جمع کردن اخبار وآثار وارده دربارة حضرت مهدی (ع) بسیار اهتمام داشت.
البته باید گفت از خط خوبی نیز برخوردار بوده است.


__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
شیخ محمد باقر زند کرمانی
عالم فاضل فقیه واعظ مجتهد برجسته از شاگردان مرجع عالیقدر تشیع عبدالکریم حائری مؤسس حوزة علمیه قم و از روحانیون آگاه به علوم جدید و آشنا به چند زبان خارجی بود. وی نماز عید فطر را با جمعیت زیادی از نمازگزاران در مصلی تخت فولاد برگزار می نمود. ایشان باعث و بانی خدمات اجتماعی ارزشمندی همچون تأسیس بیمارستان عسگریه در شهر اصفهان بود. از جمله‌ آثار او می توان به الف) رسالة استدلالی در احکام آبها ب) الفیوزات الامعه ج) امارة الولایه د) رسالة در تاریخچة نفت اشاره نمود. سرانجام وی به سال 1389هـ .ق درگذشت و در تخت فولاد در تکیه ای که بعد ها به نام وی نام گذاری گردید دفن شد.

مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد
__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
سید مصلح الدین مهدوی
سید مصلح الدین مهدوی فرزند سید محمد تقی ملقب به سید شهاب الدین نحوی مهدوی در بامداد پانزدهم محرح الحرام 1334 ق در خاندان گرانقدر و اهل فضل و تقوا متولد شد پدرش سید شهاب الدین از علمای پرهیزکار زمان و ادیبی برجسته بود.
وی در 6 سالگی از نعمت وجود پدر محروم شد و به وسیله مادرش که دختر علامه فقیه آخوند ملا محمد حسین کرمانی و زنی فاضله بود تربیت شد. دوره تحصیلات ابتدایی را در مدارس جدید « اقدسیه » و « گلبهار » گذراند و همزمان با تحصیل علوم جدید، با اشتیاق به کسب علوم و معارف اسلامی به مدارس علمیّه روی آورد.صرف و نحو ، معانی و بیان و فقه و اصول را در این مدارس فراگرفت و سیوطی و مغنی و مطوّل را از محضر آقا محمد علی میرزا معلم حبیب آبادی فراگرفت و آشنایی مصلح الدین با این رجالی و مورخ برجسته وی را علاقمند به تاریخ و رجال ساخت.
از دیگر استادان وی باید به سید محمد حسین شوندی، مولی محمد همامی ، آیت الله میر سید حسن مدرس میر محمد صادقی، حاج میرزا محمدباقر امامی، حاج شیخ محمد علی کرمانی،شیخ محمد حسن قاضی عسگر و کمال الدین خوانساری در اصفهان وشیخ محمد حسین فاضل تونی و آیت الله سید محمد کاظم عصار در تهران اشاره کرد.
بنا به نوشته خود در زندگی نامه اش به دریافت اجازه اجتهاد از محضر چند تن از بزرگان و مجتهدان شده که از جمله آنها آیات عظام مرعشی نجفی، شیخ آقا بزرگ تهرانی، حاج شیخ محمد باقر کمره ای، شیخ محمدعلی عراقی، سید ضیاء الدین علامه ، علامه فانی و محقق گرانمایه حاج سید محمد علی روضاتی می باشند. وی همچنین از جلسات درس آیات عظام میلانی و شیرازی در مشهد مقدس بهره مند گردیده است.
این محقق گرانمایه بیش از سی سال از عمر شریف خود را با شور و اشتیاق فراوان و پشت کار وصف ناشدنی در راه تعلیم و تربیت صرف نمود و در دبیرستانهای اصفهان و تهران اشتغال به تدریس داشت و پس از بازنشستگی به تحقیق و تألیف پرداخت و آثار ارزشمند متعددی در بارۀ امامان شیعه، دانشمندان، شخصیت های علمی و فرهنگی جهان تشیع و فرهنگ و ادب و هنر اصفهان از خود به یادگار گذارده که بالغ بر 25 اثر از آثار وی به زیور طبع آراسته گردیده که از جملۀ آنها:
ابطال الصفا، ارمغان اصفهان، بیان المفاخر، تاریخچه شهر سامراء، تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، تذکره الشعرای اصفهان، دانشمندان و بزرگان اصفهان یا تذکره القبور، سیر ی در تاریخ تخت فولاد، مزارات اصفهان، زندگی نامه حضرتین عسکریین(ع) ، زندگانی امام محمد باقر (ع) ، زندگی نامه علامه مجلسی ، محیط ادب و... می باشد.
به جز آثار چاپ شده بنا به نوشته خودشان بالغ بر چهل و پنج کتاب و مقاله دیگر تألیف نموده اند که هنوز به زیور چاپ آراسته نگردیده است. از جمله :
امامزاده­های اصفهان و توابع، اصفهان یا دارالعلم شرق ( دردست چاپ)، تاریخ کاظمین، فدک و سیر تاریخی آن و... .
این مورخ و محقق عالیقدر پس از عمری پر برکت توأم با اخلاق حمیده و سماحت و بزرگواری که به راه تعلیم و تربیت و تحقیق و تألیف در حوزه فرهنگ و تاریخ اسلام طی شد سرانجام در چهارم تیر ماه 1374 شمسی برابر با 26 محرم الحرام 1416 قمری چشم از جهان فانی فرو بست و در مزار مقدس تخت فولاد تکیه خانوادگی مهدوی به خاک سپرده شد. روانش شاد و راهش پر رهرو باد.

__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
آقا سید رضی الدین محمد حسینی شیرازی
عالم جلیل و فقیه مفسر آقا سید رضی الدین حسینی شیرازی فرزند محمد تقی از اعاظم علما و فقها و مفسرین برجسته عصر صفوی می باشد.
این عالم ربانی در حوزه اصفهان از محضر اساتید برجسته همچون شیخ حر عاملی، ملا محسن فیض کاشانی، شیخ صالح بن عبدالکریم بحرانی، شیخ قاسم بن محمد کاظم و عبدالعلی حویزی بهره مند گردید و به دریافت اجازه اجتهاد از جانب این بزرگان نائل آمد.
وی پس از تکمیل علوم و معارف دینی به تدریس علوم دینی پرداخت و سالها به این امر اشتغال داشت. آقا سید رضی از، ائمه جماعت مسجد جامع عباسی ( مسجد امام فعلی ) بوده است .
این فقیه برجسته آثار متعددی در فقه و اصول و تفسیر مکاشفات نگاشته است از جمله « جامع الکلام فی مسائل الحرام» به عربی، تفسیر« نور الانوار و مصباح الاسرار» که این اثر هم به عربی می باشد که پس از ایراد دوازده مقدمه ، تفسیر آیات آغازنموده است و در ذیل هر آیه به مباحث قرائت ترکیب اقوال و روایات را به ترتیب آورده است. این تفسیر که از تفاسیر مأثوره به شمار می رود یک نوع تفسیر فرجی تلفیقی می باشد. که در چهار جلد بزرگ تألیف شده است. از این تفسیر یک نسخه از آن در کتابخانه آستان قدس رضوی و یک نسخه در کتابخانة گلپایگانی موجود است که یک کپی هم در کتابخانه تخت فولاد نگهدار می شود.
صاحب تراجم الرجال می گوید: که بر تفاسیر او در مقام معرفی وی نوشته اند چنین آمده : « عالم فاضل محقق جلیل عظیم المنزله، زاهد پرهیزگار از مدرسین و امام جماعت..............
سرانجام این عالم ربانی و فقیه صمدانی به سال 1113 ﻫ . ق در اصفهان وفات یافت و در تخت فولاد به خاک سپرده شد و مردم اصفهان اعتقاد خاصی به زیارت قبر وی دارند و برای برآورده شدن حاجاتشان به این مزار متوسل می شوند.
__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
رجبعلی گلزار
از اساتید فن شعر و ادب و شاعر معروف اصفهانی و صاحب دیوان اشعار است.
در مطلع دیوان اشعارش این شعر نوشته شده است.

مرتب کردم این دیوان به نام احمد و آلش
که تا گردد شفاعت خواه در روز شمار از من

مگر خواننده روزی به خیر از من کند یادی
مگر آیندگان گیرند وقتی اعتبار از من

در این دیوان که گلزاری است گلزار از گل آکنده
فکندم عکسی از خود تا بماند یادگار از من

امید است از دعای خیر نیکان در صف محشر
بشوید گرد عصیان ابر لطف کردگار از من
بر روی سنگ قبرش غزلی با مطلع ذیل حک شده است:
چو بلبل این همه افغان و آه از آن دارم
که مرغ قدسم و در خاک آشیان دارم

وی در سال 1366هـ .ق فوت نمودند و او را در تکیه ای که بعدها به نام خودش معروف شد دفن کردند.

مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد

__________________
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
حاج آقا محمد مقدس
حاج آقا محمد مقدس ( اصفهانی ) فرزند حجة الاسلام « سید عبدالحسین مقدس» « ره» در سال 1304 ق در اصفهان متولد شد و دور دوران تحصیل خود را در اصفهان و قم و نجف اشرف نزد علمای بزرگ به پایان رسانید و با اخذ اجازه از اساتید معظّم « نجف» به اصفهان مراجعت کرد.
پاکدامنی ، تقدس و فضایل آن جناب به طوری در اصفهان شایع شد که اهالی با اردات خالص از حضورش تقاضا کردند به ارشاد و اقامه جماعت بپردازد.
در ده سال آخر عمر پر برکتش ،به امر مرحوم آیه الله العظمی آقای بروجردی (قدس سره) برای رسیدگی به وضع تحصیل طلاب علمیه قم به آن سرزمین مقدس مهاجرت فرمود.
سپس به سبب تقوی و کیاستی که در این راه نشان داد، مأمور تفقد از حال نیازمندان و بیماران و گرفتاران و از محصلین و دانشجویان و امثال آنها نیز گردید آن مرحوم همچون پدر غمخوار با نهایت زهد وصداقت این مأموریت را انجام می داد.
سرانجام در سال 1378 ق بیمار شد و پس از عمل جراحی با ملکوتیان دمساز گردید.
آن بزرگوار دارای ذوقی سر شار و سلیقه ای بس عالی بود به تدریج به جمع آوری گلهای باغ علم همّت گماشت، ودر زادگاه خود باغستانی مشتمل بر هرگونه شجر و ثمری از علوم و فنون تشکیل داد.
هر زمان که به اصهان مراجعت می فرمود نواقص آن را تکمیل می کرد ، تا کتابخانه ای بالغ بر دو هزار جلد کتاب خطّی و چاپی شامل انواع مجلّات زبده و کتب علمی عربی و فارسی فراهم شد. بنا بر وصیّت آم مرحوم، برادر ارجمندش مرحوم ثقة الاسلام حاج آقا حبیب مقدس (ره) تمام آنها را در اختیار مرحوم آیه الله العظمی آقای بروجردی (ره) قرار داد تا ب کتابخانه اعظم شهر مقدّس قم ودر قفسه مخصوص منتقل گردد.


__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
معمارى تکیه کازرونی
طرح بقعه در سال 1336ه.ق. توسط تاجر خوشنام و نیکوکار حاج محمّدحسین کازرونى ریخته شد و با معمارى آقا سیّد میرزا درب‏امامى اجرا و احداث گردید و بعد از دفن مرحوم گزى یعنى سه سال بعد در این بقعه، بناى تکیه و بقعه به اتمام رسید.

بقعه
بقعه شامل یک پلان هشت‏ضلعى است که بر روى سکویى به ارتفاع 55 سانتى‏متر در وسط تکیه قرار گرفته است. بناى بقعه به صورت هشت‏ضلعى متساوى با پنجره‏هاى مشبک آجرى مى‏باشد که عرض هریک برابر با 325 سانتى‏متر است واندازه‏ى هریک از اضلاع هشت‏ضلعى ایوان بقعه 520 سانتى‏متر و ارتفاع دیوارهاى بقعه از کف ایوان بقعه تا لب بام 455سانتى‏متر است. در ورودى بقعه نیز در سمت شمالى آن واقع شده است که اندازه‏ى این در 130 سانتى‏متر عرض و 270 سانتى‏مترطول مى‏باشد.در داخل بقعه 7 شاه‏نشین متساوى وجود دارد که در هریک از آنها قبورى قرارگرفته‏اند، عرض شاه‏نشین‏ها 170 سانتى‏متر و ارتفاع آنها 350


بقعه تکیه کازرونى
دیوارهاى این شاه‏نشین وظیفه‏ى مهمّ تحمّل بار گنبد را انجام مى‏دهند. ارتباط دیوارها با گنبد این بقعه توسط کاربندى‏ها صورت مى‏گیرد که این نوع پوشش نیز به نوبه‏ى خود وظیفه تحمّل بار سنگین گنبد را نیز به عهده دارد. تنها تزیین روى گنبد وکاربندى‏ها عبارتند از: چند ردیف کاشى فیروزه‏اى بر روى آن است که در یک ردیف از ابتداى زیر گنبد شروع و تا نقطه مرکزى گنبد ادامه مى‏یابد، عنصر اصلى تزیین گنبد آجرهاى سنّتى با ملاط گچ است. ارتفاع بقعه از کف تا زیر گنبد 6 متر است. از مشاهیر مدفون در این بقعه مى‏توان میرزا محمدهاشم کلباسى، میرزا محمدمهدىکازرونى، فرزند حاج محمدحسین، سیّد مرتضى خراسانى، سیّد سیّد محمدباقردرچه‏اى، سیّد مهدىدرچه‏اى، شیخ عبدالکریم گزى، شیخ محمدحسن عالم نجف‏آبادى، و شیخ اسماعیل معزّى را نام برد. اتاق حاج ملاّ حسین‏علىصدّیقین در ضلع جنوبى بقعه، اتاقى با پلان مستطیلى شکل وجود دارد که بالاترینموقعیت مکانى را در این اتاق به خود اختصاص داده است. اتاق بدون هیچ‏گونه تزیینات هنرى داراى چند کتیبه از جمله آیه‏الکرسى، زیارت عاشورا، زیارت وارث، زیارت اهل قبور مى‏باشد که بر دیوارهاى آن نقش بسته است. تعداد سیزده قبر در ایناتاق قرار دارد که برخى مشاهیر آن عبارتند از:
سیّد محمود موسوى درب‏امامىدرب‏امامى ، شیخ محمدباقرصدّیقین، ، شیخ ملاّ حسین‏على
صدیقین، شیخ محمدباقرفقیه‏ایمانى، ، شیخ هبه‏اللّه هرندى، و حسین منتصرمیرزا.

آرامگاه آیت الله صدیقین و بزرگان مدفون در جوارش
اتاق صدیق‏الاطبأء
در کنار اتاق مرحوم صدیقین، حجره‏ى دکتر سیّد محمدصادق صدیق‏الاطبأء15 قرار گرفته است، تعداد پنج سنگ قبر در آن قرار دارد که همگى متعلّق به خاندان صدیق‏الاطبأء(صدیق لقمانى) بوده و در بیرون از اتاق نیز چندین نفر از این خاندان(در صحن تکیه) مدفونند.

اتاق خاندان بنکدار اتاق خاندان بنکدار
در ضلع غربى تکیه، اتاق بزرگى وجود دارد که اُرُسى آن نظر بیننده را به خود جلب مى‏کند و داراى دو هشتى ورودى است که گنبد مرکزى آن در آستانه ورودى اتاق قرار دارد، فضاى داخلى اتاق عبارت است از یک اتاق بزرگ با گنبد مرکزى و
اندرونى کنار آن که شش قبر از خاندان بنکدار در خود جاى داده است.
del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 01:22 ب.ظ

مجموعه تخت فولاد اصفهان ----- قسمت اول

تکیه میرفندرسکی
تکیه میرفندرسکی در شمال غربی گورستان تخت فولاد از تکایای ممتاز و منحصر به فرد این قبرستان می باشد. اصل وجود تکیه از اوایل صفویه و شاید به قرون هشتم و نهم مقارن با تکیه بابارکن الدین برسد که اساس اولیه آن به صورت مقبره و خانقاه درویشان بوده که شاردن هم به آن اشاره دارد. شهرت این تکیه به واسطه وجود مزار عارف و فیلسوف برجسته زمان شاه عباس اول میر ابوالقاسم فندرسکی متوفی 1050 هـ .ق می باشد.
مجموعه این تکیه شامل یک صحن مستطیلی چهار ایوانه با محور شرقی، غربی و حجره هایی در اطراف و سردری زیبا در جبهه جنوبی با قطاربندی های زیبایی که به رنگ اخرایی قلم گیری شده است.
سبک معماری تکیه صفوی می باشد شامل طاق و چشمه و فضاهای محصور کننده.
در جبهه غربی اتاقی با ارسی سه دری و گوشواره هایی در طرفین قرار داشته که در اواخر عهد قاجار با تیغة آجری مسدود شده است. این اتاق ظاهراً محل عبادت و خلوت نشینی میر فندرسکی بوده که قبر وی نیز به صورت سکویی مرمرین مقابل آن در صحن تکیه واقع شده است. بر دیوار این اتاق کتیبه ای به خط میر عماد حسنی استاد برجسته خوشنویسی متوفی 1020هـ .ق به زیبایی گچبری شده که غزلی از حافظ می باشد با مطلع« روضه خلد برین خلوت درویشان است».
این تکیه تغییرات و الحاقاتی داشته از جمله در جبهه جنوبی که به صورت تکیه ای مجزا مدفن بختیاریها می باشد.
از عناصر ارزشمند معماری و هنری این تکیه، سقاخانه ای در جبهه جنوبی با مشبک آجری لعابدار که در طول زمان تخریب شده بود و به تازگی مرمت شده است و همچنین سنگابی مکعب شکل از عهد صفوی می باشند. درختی کهنسال که خشکیده شده نشانگر فضایی مصفا به صورت باغی مشجر و زیبا با حوضی بزرگ در وسط که از نهر 250 مشروب می شده، است که بخشی از آن در نیمه غربی صحن تکیه باقی مانده است.
بزرگانی در این تکیه آرمیده اند از جمله:
-عباس بهشتیان محقق و مؤلف گرانمایه متوفی 1408هـ .ق
-سید روح ا... کشفی ادیب و شاعر، متوفی 1382هـ .ق
-میرزا تقی خان حکیم باشی« سرتیپ» ادیب محقق و روزنامه نگار متوفی 1303هـ .ق
-میرزا محمد حسین عنقا شاعر و هنرمند خوشنویس، متوفی 1308هـ .ق
__________________
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
 
تکیه صاحب روضات
تکیه صاحب روضات که به تکیه چهارسوقی هم معروف است در قسمت جنوب غربی گورستان تخت فولاد است. از شمال به مسجد مصلی و در جهت شرقی به تکیه سید رضی منتهی می شود. با توجه به وجود سنگ قبری از عهد صفوی به سال 1094 هـ .ق متعلق به ملا حسن دیلمانی، قدمت تکیه به دوره صفوی می رسد. در سال 1313ق که علامه آقا سید محمد باقر موسوی خوانساری چهارسوقی ( صاحب روضات) از اخلاف ملا حسن دیلمانی وفات یافت و در این تکیه به خاک سپرده شد به همت سلیمان خان رکن الملک شیرازی و تلاش فرزندانش بقعه ای آجری بر سر قبر او بنا شد و بعد از آن فرزندان و نوادگانش در همان تکیه مدفون شدند. در ضلع جنوبی تکیه مسجدی جهت برپایی مراسم عزاداری و اقامة نماز بنا گردید و در طی پنجاه سال اخیر در اطراف صحن تکیه اطاق هایی ساخته شد که در سال 1379 به منظور هم سطح سازی و محوطه سازی تکیه، این اتاق ها از سوی دفتر مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد برچیده شد. مهمترین امتیاز این تکیه وجود قبور بسیاری از بزرگان و مشاهیر است از جمله:
1-آقا میرزا سید محمد باقر موسوی چهارسوقی مورخ و عالم رجال و مجتهد برجسته صاحب "روضات الجنات" .
2-میرزا عطاء ا... چهارسوقی فرزند صاحب روضات عالم و فقیه زاهد صاحب "مفتاح الروضات".
3-ملا محراب گیلانی عالم و عارف وارسته
4-میرزا حسین کشیکچی «هالو» از یاران امام زمان
5-عباسعلی خرم لنبانی ادیب و شاعر
__________________
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه ریزی

تکیه ریزی در منتها الیه جنوبی تخت فولاد قرار گرفته و احداث خیابان سعادت آباد که از میان تخت فولاد عبور کرده موجب افتراق این تکیه با تخت فولاد شده است .
این تکیه توسط حاج محمد حسین کازرونی بر سر مزار شیخ مرتضی ریزی فقیه عالیقدر متوفی 1329 هـ.ق احداث گردیده است واز جمله تکایای قاجاری به شمار می آید .
تکیه مشتمل بر صحن مربع گونه می باشد با حجراتی در اطراف و بقعه ای در وسط که حجره های اطراف همگی برچیده شده اند . بقعه با پلانی هشت ضلعی بر روی سکویی قرار گرفته که هشت وجه به صورت مشبک آجری ساخته شده است و مسقف به گنبدی آجری که از بیرون و درون با کاشی های سبز رنگ زینت یافته است .
پس از احداث این تکیه تجار و اعیان در پیرامون آن اتاقها و حیاط هایی احداث نمودند که در حال حاضر همگی تخریب شده و تنها در ضلع جنوبی پشت دیوار تکیه ، تکیه حاج فاتح الملک قرار دارد .
در این تکیه بزرگانی آرمیده اند از جمله :
آخوند ملا محمد حسین فشارکی عالم و فقیه عالیقدر متوفی 1353 هـ.ق
ملا محمد جواد آدینه ای فیلسوف و حکیم گرانمایه متوفی 1339 هـ.ق
ملا لطف الله شمس الواعظین عالم جلیل و واعظ خبیر متوفی 1356 هـ.ق
محمد حسین میرزا خاقانی « فصیح » ادیب و شاعر توانا متوفی 1333 هـ.ق
میر محمد مهدی خلیقی پور هنرمند خطاط متوفی 1371 هـ.ق


 
-----------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه بروجردی
تکیه بروجردی در جنوب اراضی تخت فولاد و در شرق تکیه ریزی قرار دارد. این تکیه پس از وفات فقیه و مجتهد عالیقدر حاج میرزا ابولحسن برجردی طباطبایی به سال 1348 ه.ق ایجاد گردید.
این تکیه صحن بزرگی داشته و در چهار طرف آن اتاق هایی توسط متمولین و تجار ساخته شده است که همگی تخریب شدند.بقعه آجری به سبک قاجاری با پلان هشت ضلعی در وسط تکیه قرار دارد،که با مشبک های آجری محصور شده است.
برخی مدفونین در این تکیه عبارتند از:
1-شیخ احمد بیدآبادی فقیه و مجتهد برجسته متوفی 1357 ه.ق
2-سید صدر الدین طاهلی کوپایی حکیم،مفسر و ادیب عالیقدر متوفی 1372 ه.ق
3-حاج شیخ ابوالقاسم زفره ای«حاج آخوند»عالم و جامع علوم معقول و منقول متوفی 1352 ه.ق
4-میرزا محمد تقی ادیب طوسی فاضل و ادیب و روزنامه نگار متوفی 1362 ه.ق
5-بانو ربابه الهی شهرکی عالم فاضله متوفی 1400 ه.ق
6-سید محمد صمصام از سادات کریم النفس متوفی 1359 ش
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه امین التجار
تکیه امین التجار در حاشیه خیابان سعادت آباد و جبهه غربی تکیه آقا محمد بیدآبادی از جمله تکایای اواخر دورة قاجار می باشد که توسط سید محمد علی امین التجار ( متوفی 1326هـ .ق) پدر بانو مجتهده امین ایجاد گردیده است. این تکیه از تکایای خصوصی تخت فولاد به شمار می آید و وسعت کمی دارد.
اهمیت تکیه امین التجار( تکیه امین) به واسطه وجود قبر عالمة پارسا بانو مجتهده نصرت بیگم امین می باشد. این یگانه دهر که از بزرگان علم و عرفان زمان خود بود، اول رمضان 1403هـ .ق مطابق23 خرداد1362ش چشم از جهان فرو بست و در آرامگاه خانوادگی شان( تکیه امین التجار) در تخت فولاد اصفهان به خاک سپرده شد. بر سر مزار این عالمه بی همتا بقعه ای شکوهمند بنا گردیده است آجری با سردری مزین به کتیبه ای کاشیکاری مشتمل بر آیات قرآن و داخل بقعه نیز از تزئینات کاشیکاری برخوردار می باشد. سبک بنا که تلفیقی از معماری مدرن و سنتی می باشد، نماد حجاب و پوشش زن مسلمان است.
از دیگر آرمیدگان در این تکیه:
1-حاج میرزا حبیب ا... امین التجار متوفی 1369هـ .ق که از سیاست مداران و بزرگان اصفهان بوده و پنج دوره نمایندگی مردم اصفهان را در مجلس
عهده دار بوده است.

2-حاجیه خانم عفت الزمان افتخار امین متوفی 1397هـ .ق از زنان عالمه و دانشمند قرن چهاردهم و از شاگردان بانو امین صاحب کتاب « چهل حدیث امین».
__________________
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه آقا حسین خوانساری
تکیه آقا حسین خوانساری ( قبه العلماء) در قسمت جنوب غربی گورستان تخت فولاد از زیباترین و بهترین تکایای تخت فولاد می باشد که از جهت شرقی به تکیه مادر شاهزاده ( شیخ محمد تقی رازی) و جهت غربی و ورودی آن به طرف خیابان فرعی مصلی می باشد. این تکیه به سال 1099 هـ .ق که آقا حسین خوانساری وفات یافت و در آنجا دفن شد، ایجاد گردید و به فرمان شاه سلیمان صفوی بقعه ای شکوهمند بر سر مزار این فقیه و عالم بلند مرتبه بنا شد که دارای سردر مقرنس کاری و گنبدی کاشی کاری شده می باشد و از زیباترین و نفیس ترین نمونه های معماری و هنری دوران شاه سلیمان به شمار می رود. در دوره قاجار این تکیه و بقعه توسط حاج محمد تقی تاجر نقشینه مرمت شد و تزئیناتی نیز در داخل بقعه همچون نقاشی هایی با موضوعات مذهبی در همین زمان انجام گرفته است. از دیگر عناصر هنری سنگ قبوری مرمرین که به خط ثلث و نستعلیق عالی حجاری شده اند.
به علت کثرت علمای مدفون در بقعه، آن را قبه العلماء یا گنبد العلماء هم می نامند . از جمله بزرگان مدفون در این تکیه:
1-آقا حسین خوانساری از مفاخر فقه و حکمت در عصر صفوی
2-آقا جمال الدین خوانساری فقیه و عالم برجسته عصر صفوی
3-ملا محمد باقر فشارکی
4-زین العابدین اشرف الکتاب خوشنویس عصر قاجار
5-میر عبدالعال نجات ادیب و شاعر

__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه بید آبادی
مقبره آقا محمد بیدآبادی از جمله بقاع و تکایای جنوب غربی گورستان تخت فولاد که در اصل صحن شرقی تکیه خوانساری می باشد. پس از وفات آقا محمد بیدآبادی حکیم و عارف و فقیه برجسته اصفهان در به سال1198هـ .ق بنا به وصیت خودش در نزدیک قبر میر معصوم خاتون آبادی که قبر پدرش هم در آنجا قرار داشت به خاک سپرده شد. این عارف بلند نظر که بی اعتنای به ذخارف و ظواهر دنیوی بود وصیت نمود که بقعه و آرامگاهی بر سر مزارش بنا نگردد.
اما پس از 120 سال از رحلت وی در فاصله های 24-1319 به دستور میرزا سلیمان خان رکن الملک شیرازی بقعه ای چهارگوش و آجری بر سر مزارش بنا گردید. این بقعه با گذشت زمان دچار تخریب و فرسودگی شده بود.
در سال 1382هـ .ش از طرف مجموعه تاریخی، فرهنگی و مذهبی تخت فولاد تجدید بنا و مرمت شد. کتیبه سنگ مزار آقا محمد بیدآبادی که به خط زیبای آقا محمد کاظم واله از جاذبه های هنری این تکیه می باشد.
این بقعه محل دفن بزرگانی می باشد همچون:
1-آقا محمد بیدآبادی عارف، فقیه و فیلسوف
2-ملا محمد رفیع گیلانی فقیه و عالم پدر آقا محمد بید آبادی
3-شیخ عبدالوهاب قاضی از سلسله مشایخ بیدآبادی
4-شیخ محمود مفید عالم و فقیه و مدرس فلسفه و حکمت و...
__________________
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه شیخ محمد تقی رازی(مادر شاهزاده)
از جمله تکایای ارزشمند و تاریخی تخت فولاد تکیه شیخ محمد تقی رازی یا مادر شاهزاده می باشد که در بخش جنوب غربی تخت فولاد و شمال تکیه خوانساری قرار گرفته است.
اصل تکیه به پیش از دوره قاجار می رسد که اسباب مرمت و تزئین و ساخت بقعه توسط آقا شیخ محمد تقی رازی فقیه و مجتهد عالیقدر متوفی 1248 ه.ق به خواست و وصیت مریم بیگم دایه سیف الدوله قاجار متوفی 1246 ه.ق انجام گرفت.
سبک معماری تکیه صفوی می باشد و مشتمل بر صحنی مربع شکل چهار ایوانه است و جبهه شمالی که سردر زیبای ورودی را نیز شامل می شود مهمترین جبهه بنا می باشد.
سر در که به صورت نیم هشتی به طرف بیرون کشیده شده مزین به مقرنس هایی زیبا و ظریف گچی و گره های آجری و معقلی زیبا است.
در جبهه غربی تنها ایوانی عنصر معماری است که در زیر آن فضایی می باشد سرداب گونه که چله خانه می نامندش. که قبر آقا میرزا جواد حسین آبادی فقیه و محقق متوفی 1312 ه.ق می باشد.
بقعه در مرکز صحن با پلان هشت ضلعی با هشت ستون سنگی حجاری شده و سقف آن گنبدی است مقرنس کاری شده،پیرامون بقعه با مشبک های آجری گرفته شده که نور از این مشبک ها به وجهی نیکو بر روی سنگهای زیبای قبور می تابد.
وجود الواح قبور ارزشمند به خط استادان بنام خوشنویسی از دیگر جاذبه های این تکیه است. این تکیه مدفن بزرگانی چون
1-شیخ محمد تقی رازی مدرس و مجتهد برجسته دوره قاجار و جد خاندان نجفی متوفی 1248 ه.ق
2-آقا سیدزین العابدین خوانساری عالم فاضل متوفی 1275 ه.ق
3-میرزا ابولحسن سلطان الاطباء طبیب حاذق متوفی 1269 ه.ق
4-حاج سید محمد جواد صدر عاملی عالم و فقیه عارف متوفی 1347 ه.ق
5-زهرا بیگم عاملی بانویی عالم و دانشمند
6-حاج محمد صادق تخت فولادی عارف ربانی متوفی 1290 ه.ق
__________________
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه بابارکن الدین
آرامگاه بابارکن الدین با گنبدی ترکین و فیروزه ای در حاشیه خیابان سعادت آباد با چشم اندازی زیبا، از عناصر شاخص معماری تخت فولاد به شمار می آید که بر سایر ابنیه موجود در تخت فولاد اشراف دارد.
بنای تکیه به عهد ایلخانان بر می گردد که محل عبادت و ریاضت بابارکن الدین عارف نامدار عصر ایلخانی بوده که پس از وفات به سال769هـ .ق در همان جا به خاک سپرده شده است و بقعه ای بر سر مزارش بنا گردیده که در عهد صفوی تجدید بنا و مرمت شده است.
سبک معماری بنا رازی و از نوع مرسوم عهد ایلخانی می باشد. بقعه با پلانی 5 ضلعی که صحنی مخمس با پنج ایوان همسان را شامل می شود که ایوان شرقی محل قبر بابارکن الدین می باشد. سقف بنا گنبدی دو پوش می باشد که پوش داخلی آجری مدور و پوش خارجی به صورت رک دوازده ترک که با کاشی های فیروزه ای، سیاه و سفید پوشیده و مزین به نقوش و طرح های اسلیمی می باشد.
سردر ورودی تکیه که در پیشخوان شمالی قرار گرفته دارای کتیبه ای است به خط ثلث محمد صالح مولوی اصفهانی. نمای بیرونی بقعه که به علت اضافه شدن پیشخوان شمالی، هفت ضلعی می باشد به صورت طاق نماهایی با لچکی های منقوش و کاشی کاری شده چشم را می نوازد. اتاق هایی در طرفین پیشخوان ورودی و سنگابی مکعب شکل در مقابل اتاق ضلع شرقی قرار دارد.
بنایی آجری به سبک معماری صفوی در جبهه شمالی تکیه که برخی آن را چله خانه
می نامند از دیگر جاذبه های ان تکیه می باشند.

این تکیه مدفن بزرگانی است همچون:
-مسعود بن عبدا... بیضاوی، عارف برجسته قرن هشتم متوفی 769 هـ .ق
-میرزا حسن خان جابری انصاری مورخ، محقق و ادیب متوفی 1376هـ .ق
-ملا محمد علی نوری مازندرانی عالم و عارف جلیل القدر، متوفی 1253هـ .ق
-ملا حسن نائینی آرندی عارف کامل و عالم ربانی متوفی 1270هـ .ق
-جواد مجدزاده صهبای کرمانی ادیب و فرهنگی، متوفی 1364هـ .ق




__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه خاتون آبادی
از جمله تکایای ارزشمند بازمانده از عصر صفوی تکیه خاتون آبادی می باشد که خصلت مسجد و مدرسه را هم داراست.
این تکیه توسط میر محمد اسماعیل خاتون آبادی از بزرگ ترین علماء و حکمای عهد صفوی بنا گردید. وی در این تکیه اقامت نموده و به تدوین و تألیف تفسیر بزرگ قران پرداخت و پس از وفات به سال 1116هـ .ق در همان حجره ای که مدرسش بود، دفن گردید.
ضلع غربی این تکیه از چند طبقه تشکیل شده: طبقه زیرین به صورت سردابی محل قبر حاج میرزا حسین نایب الصدر از فقها و مجتهدین عالیقدر متوفی 1326هـ .ق و طبقه همکف به صورت صحنی با حجره هایی در اطراف که اتاق اصلی و محل قبر خاتون آبادی در جبهه غربی قرار دارد. طبقه فوقانی قبر به صورت اتاقی بزرگ و و مصفا و سه ایوانه که بر بالای حجره اصلی و مرقد خاتون آبادی قرار گرفته و گنبد بقعه نیز بر روی همین اتاق واقع شده است. این گنبد که از نوع گنبدهای پیازی شکل می باشد کاشیکاری زیبایی دارد و تداعی کنندة گنبد زیبای مدرسه چهارباغ است. در ضلع جنوبی، مسجد تکیه به صورت شبستانی با محراب مقرنس کاری شده، قرار گرفته است.
این تکیه از ضلع جنوب شرقی از طریق دالانی به تکیه آغاباشی که از تکایای عهد قاجار و مدفن دراویش پاقلعه ای که از اعقاب خاتون آبادی هستند، راه دارد.
از دیگر مدفونین این تکیه:
- میر محمد باقر خاتون ابادی ملاباشی، از مجتهدان طراز اول زمان شاه سلطان حسین و متوفی 1127هـ .ق.
__________________
---------------------------------------------------------------------------------------------------------------
تکیه سیدالعراقین
تکیه سیدالعراقین واقع در ضلع شرقی تکیه خاتون آبادی در محور تاریخی میر فندرسکی-واله از تکایای زیبا و مصفای تخت فولاد می باشد که در دوره معاصر ایجاد شده است.
این تکیه پس از وفات فقیه و مجتهد و مدرس برجسته میر سید عبدالحسین خاتون آبادی ملقب به سیدالعراقین در سال 1350 ه.ق احداث شد و آرامگاهی در وسط تکیه بر سر مزار این عالم برجسته بنا گردید . بقعه دارای پلان هشت ضلعی است که چهار وجه آن با مشبک آجری و چهار وجه به طور کامل با آجر ساخته شده و سقف آن با معماری زیبا شامل یک گنبد مرکزی و چند طاق چشمه ضربی می باشد.
این تکیه از لحاظ بناها و حجره ها ی موجود پر تراکم ترین تکیه تخت فولاد به شمار می رود که بخش اعظم این اتاق ها از بین رفته و در حال حاضر نیز چند بنا و بقعه در آن به چشم می خورد.از جمله آرامگاه استاد جلال تاج اصفهانی که به صورت چهار طاقی با گنبدی زیبا می باشد و آرامگاه خاندان نیک پی در جبهه جنوبی تکیه با دو گنبد زیبا یکی هرمی شکل و پوشیده از کاشی های مزین به نقوش اسلیمی و دیگری مدور آجری که در حال حاضر این بنا مرمت شده وبه گنجینه سنگ نبشته های تخت فولاد تبدیل شده است .
از مدفونین در این تکیه :
میر محمد صادق خاتون آبادی فقیه و مجتهد عالیقدر متوفی 1348 ه.ق
شیخ محمدرضا حسام الواعظین ادیب،واعظ و هنرمند خطاط متوفی 1381 ه.ق
عباس خان شیدا شاعر وادیب متوفی1369 ه.ق


del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 12:44 ب.ظ

موطن اصلی کاشی،ایران بوده است وصنعتگران دوره ی هخامنشی مبتکر و خالق این هنر بوده اند.ولی در زمان اسکندر این هنر از کشور ایران کوچ کردودر دوره ی هلاکوخان به سبکی نوبه میهن باز گشت.در قرن ششم هجری(دوازدهم میلادی)،یعنی در دورهی سلجوقیان،کاشیکاری،بویژه معرق کاری،به سمت کمال رفت وبسیار متداول شد.در قرن هشتم هجری (چهاردهم میلادی)هنر مندانی که همیشه به فکر نو آوری بودند موفق شدند اجزاء معرق را ریزتر و کوچکتر کنند وزیباترین اشکال هندسی وگل و بوته ها را در مجموعه هایی از رنگ های لطیف نمایش دهندوبهترین کاشیکاری را در سطوح بنا ها جلوه گر نمایند.به عبارت ساده خلاصه می توان گفت که کاشیکاری در عهد چنگیز و تیموریان،صنعتی به کمال رسده بودکه در عهد صفویه به منتهای عظمت خود دست یافت.    

بعد از دوره ی صفویه کاشیکاری ایران سیر نزولی طی کرد.در زمان قاجاریه بعضی از آثار کاشیکاری را تعمیر کردند،در این دوره هیچگونه نوآوری پدیدار نشد وکاشیکاری که انجام گرفت ظرافت دورهی صفویه را ندارند.

موطن اصلی کاشی،ایران بوده است وصنعتگران دوره ی هخامنشی مبتکر و خالق این هنر بوده اند.ولی در زمان اسکندر این هنر از کشور ایران کوچ کردودر دوره ی هلاکوخان به سبکی نوبه میهن باز گشت.در قرن ششم هجری(دوازدهم میلادی)،یعنی در دورهی سلجوقیان،کاشیکاری،بویژه معرق کاری،به سمت کمال رفت وبسیار متداول شد.در قرن هشتم هجری (چهاردهم میلادی)هنر مندانی که همیشه به فکر نو آوری بودند موفق شدند اجزاء معرق را ریزتر و کوچکتر کنند وزیباترین اشکال هندسی وگل و بوته ها را در مجموعه هایی از رنگ های لطیف نمایش دهندوبهترین کاشیکاری را در سطوح بنا ها جلوه گر نمایند.به عبارت ساده خلاصه می توان گفت که کاشیکاری در عهد چنگیز و تیموریان،صنعتی به کمال رسده بودکه در عهد صفویه به منتهای عظمت خود دست یافت.    

بعد از دوره ی صفویه کاشیکاری ایران سیر نزولی طی کرد.در زمان قاجاریه بعضی از آثار کاشیکاری را تعمیر کردند،در این دوره هیچگونه نوآوری پدیدار نشد وکاشیکاری که انجام گرفت ظرافت دورهی صفویه را ندارند.

انواع کاشی:

1.گره کشی:کاشی هایی که با طرح و نقش های مختلف با اشکال چند ضلعی های هندسی که پهلوی یکدیگر قرار گرفته وتشکیل نقشهای کلی را می دهند به نام گره کشی معروف هستند

 

2.معرق کاری:عبارت است ار قطعه های بریده شده ی کاشی از روی نقوش مختلف ورنگهای متفاوت ،تراشیده و پهلوی یکدیگر به شکل قطعه های بزرگ در آمده روی کار نصب می شوند. این نقوش گاهی از شکل های گره کشی و گاهی از نقش های مختلف مانند گل و بته سازی وغیره هستند که به نام  اسلیمی وختایی و نقوش دیگر مشهور شده اند.

 

3.کاشی هفت رنگ:که شهرت زیادی دارند،به شکل چهارگوش ساخته می شوند و اندازهی تقریبی آنها 15در15 cm یا بیشتراست.در این شیوه کاشی را پس از پخت اول و ترسیم نقش روی آن دوباره در کوره حرارت می دهند،و پس از خارج شدن از کوره ،کاشی ها رادر محل ،نصب می کنند.هفت رنگ متداول در این نوع کاشی کازی عبارتند از:سفید،سیاه،لاجوردی،فیروزه ای،قرمز،زرد،حنایی. در مسجد شاه اصفهان(امام)از این کاشی کاری بسیار استفاده شده است.

 4.معقلی:نقوش معقلی که ازمصالحی مانند آجر و کاشی(جداگانه و در هم)ساخته می شود وترسیم آن معمولا در جدول های ساده انجام پذیر است

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 12:23 ب.ظ

مقدمه ای بر هنر کاشی کاری

 


صنعت کاشی سازی و کاشی کاری که بیش از همه در تزیین معماری سرزمین ایران، و به طوراخص بناهای مذهبی به کار گرفته شده، همانند سفالگری دارای ویژگی های خاصی است. این هنر و صنعت از گذشته ی بسیار دور در نتیجه مهارت، ذوق و سلیقه کاشی ساز در مقام شیئی ترکیبی متجلی گردیده، بدین ترتیب که هنرمند کاشیکار یا موزاییک ساز با کاربرد و ترکیب رنگ های گوناگون و یا در کنار هم قرار دادن قطعات ریزی از سنگ های رنگین و بر طبق نقشه ای از قبل طرح گردیده، به اشکالی متفاوت و موزون از تزیینات بنا دست یافته است. طرح های ساده هندسی، خط منحنی، نیم دایره، مثلث، و خطوط متوازی که خط عمودی دیگری بر روی آنها رسم شده از تصاویری هستند که بر یافته های دوره های قدیمی تر جای دارند، که به مرور نقش های متنوع هندسی، گل و برگ، گیاه و حیوانات که با الهام و تأثیر پذیری از طبیعت شکل گرفته اند پدیدار می گردند، و در همه حال مهارت هنرمند و صنعت کار در نقش دادن به طرح ها و هماهنگ ساختن آنها، بارزترین موضوع مورد توجه است.

این نکته را باید یادآور شد که مراد کاشی گر و کاشی ساز از خلق چنین آثار هنری هرگز رفع احتیاجات عمومی و روزمره نبوده، بلکه شناخت هنرمند از زیبایی و ارضای تمایلات عالی انسانی و مذهبی، مایه اصلی کارش بوده است. مخصوصاً اگر به یاد آوریم که هنرهای کاربردی بیشتر جنبه ی کاربرد مادی دارد، حال آن که خلق آثار هنری نمایانگر روح تلطیف یافته انسان می باشد، همچنان که «پوپ» پس از دیدن کاشی کاری مسجد شیخ لطف الله در «بررسی هنر ایران» می نویسد، «خلق چنین آثار هنری جز از راه ایمان به خدا و مذهب   نمی تواند به وجود آید».

 

هنر موزاییک سازی و کاشی کاری معرق، ترکیبی از خصایص تجریدی و انفرادی اشیاء و رنگ هاست، که بیننده را به تحسین ذوق و سلیقه و اعتبار کار هنرمند در تلفیق و ترکیب پدیده های مختلف وادار می سازد. تزیینات کاشی بر روی ستون های معبدالعبید در بین النهرین باقی مانده از سال های نیمه ی دوم هزاره ی دوم ق.م. نشانگر اولین کار برد هنرکاشی کاری در معماری است. این شیوه تزیینی که با ترکیب سنگ هایی الوان و قرار دادن آنها در کنار یکدیگر و با نظم و تزیینی خاص هم چنین با استفاده از اشیاء رنگین مانند صدف، استخوان و ... ترتیب یافته، بیشتر شبیه به شیوه ی موزاییک سازی است تا کاشی کاری، که به هر حال اولین تلفیق اشیاء الوان تزیینی است که با نقوش مختلف هندسی زینت بخش نمای بنا شده، و پایه ای جهت تداوم هنر کاشی کاری به خصوص نوع معرق آن در آینده گردیده است. هم چنین اولین تزیینات آجرهای لعابدار و منقوش نیز بر دیواره های کاخ های آشور و بابل به کار گرفته شده است.

در ایران مراوده فرهنگی، اجتماعی، نظامی، داد و ستدهای اقتصادی و رابطه صنعتی، گذشته از ممالک همجوار، با ممالک دور دست نیز سابقه تاریخی داشته است. این روابط تأثیر متقابل  فرهنگی را در بسیاری از شئون صنعتی و هنری به ویژه هنر کاشی کاری و کاشی سازی و موزاییک به همراه داشته، که اولین آثار و مظاهر این هنر در اواخر هزاره ی دوم ق.م.    جلوه گر می شود. در کاوش های باستان شناسی چغازنبیل، شوش و سایر نقاط باستانی ایران، علاوه بر لعاب روی سفال، خشت های لعابدار نیز یافته شده است. فن و صنعت موزاییک سازی یعنی ترکیب سنگ های رنگی کوچک و طبق طرح های هندسی و با نقوش مختلف زیبا در این زمان به اوج ترقی و پیشرفت خود رسیده که ساغر بدست آمده از حفریات مارلیک را می توان نمونه عالی و کامل آن دانست. این جام موزاییکی که از ترکیب سنگ های رنگین به شیوه ی دو جداره ساخته شده از نظر اصطلاح فنی به «هزار گل» معروف است و از لحاظ کیفیت کار در ردیف منبت قرار دارد.

تزیینات به جای مانده از زمان هخامنشیان حکایت از کاربرد آجرهای لعابدار رنگین و منقوش وترکیب آنها دارد، بدنه ی ساختمان های شوش و تخت جمشید با چنین تلفیقی آرایش شده اند، دو نمونه جالب توجه از این نوع کاشی کاری در شوش به دست آمده که به «شیران وتیراندازان» معروف است. علاوه بر موزون بودن و رعایت تناسب که در ترکیب اجزاء طرح ها به کار رفته، نقش اصلی همچنان حکایت از وضعیت و هویت واقعی سربازان دارد. چنان که چهره ها از سفید تا تیره و بالاخره سیاه رنگ است، وسایل زینتی مانند گوشواره و دستبندهایی از طلا در بردارند و یا کفش هایی از چرم زرد رنگ به پا دارند. از تزیینات کاشی هم چنین برای آرایش کتیبه ها نیز استفاده شده است. رنگ متن ، اصلی کاشی های دوره ی هخامنشیان اغلب زرد، سبز و قهوه ای می باشد و لعاب روی آجرها از گچ و خاک پخته تشکیل شده است.

 

نمونه های دیگری از این نوع کاشی های لعابدار مصور به نقش حیوانات خیالی مانند «سیمرغ» و یا «گریفن» دارای شاخ گاو، سر و پای شیر و چنگال پرندگان نیز طی حفریات چندی به دست آمده است. قطعاتی از قسمت های مختلف کاشی کاری متنوع زمان هخامنشیان در حال حاضر در مجموعه ی موزه لوور و سایر موزه های معروف جهان قرار دارد.

در دوره ی اشکانیان صنعت لعاب دهی پیشرفت قابل ملاحظه ای کرد، و به خصوص استفاده از لعاب یکرنگ برای پوشش جدار داخلی و سطح خارجی ظروف سفالین معمول گردید، وهم چنین غالباً قشر ضخیمی از لعاب بر روی تابوت های دفن اجساد کشیده می شده است. در این دوره به تدریج استفاده از لعاب هایی به رنگ های سبز روشن و آبی فیروزه ای رونق پیدا کرد. بنا به اعتقاد عده ای از محققان، صنعت لعاب سازی در زمان اشکانیان در نتیجه ارتباط تجاری و سیاسی بین ایران و خاور دور به چین راه یافته، و سفالگران چین در زمان سلسله هان (206ق م 220 میلادی) از فنون لعاب دهی رایج در ایران برای پوشش ظروف سفالین استفاده می کرده اند. با وجود توسعه فن لعاب دهی به علت ناشناخته ماندن معماری دوره اشکانی در ایران، گمان می رود در این دوره هنرمندان استفاده چندانی از لعاب برای پوشش خشت و آجر نکرده و نقاشی دیواری را برای تزیین بناها ترجیح داده اند. دیوار نگاره های کاخ آشور و کوه خواجه سیستان یادآور اهمیت و رونق نقاشی دیواری در این دوره است.

طرح های تزیینی این دوره از نقش های گل و گیاه، نخل های کوچک، برگ های شبیه گل «لوتوس» و تزیینات انسانی و حیوانی است، که در آرایش دوبنای یاد شده نیز به کار رفته است.

امید است در کاوش های آینده در نقاط مختلف کاشی های بیشتری از دوره اشکانیان یافت شود که امکان مطالعه و بررسی دقیق در این زمینه را فراهم آورد.

 

در عصر ساسانیان هنر و صنعت دوره ی هخامنشیان مانند سایر رشته های هنری ادامه پیدا کرد، و ساخت کاشی های زمان هخامنشیان با همان شیوه و با لعاب ضخیم تر رایج گردید.

نمونه های متعددی از این نوع کاشی ها که ضخامت لعاب آن ها به قطر یک سانتیمتر         می رسد در کاوش های فیروز آباد و بیشابور به دست آمده است. در دوره ساسانیان علاوه بر هنر کاشی سازی هنر موازییک سازی نیز متداول گردید. مخصوصاً پوشش دو ایوان شرقی و غربی بیشابور ازموزاییک به رنگ های گوناگون وتزیینات گل و گیاه و نقوشی از اشکال پرندگان و انسان را در بر می گیرد. کیفیت نقوش موزاییک های مکشوفه در بیشابور گویای ادامه سبک و روش هنری است که در دوره ی اسلامی به شیوه معرق در کاشی سازی و کاشی کاری تجلی نموده است. رنگ آمیزی های متناسب، ایجاد هماهنگی و رعایت تناسب از ویژگی های کاشی کاری های این دوره می باشد.

 

پس از گسترش اسلام، به مرور هنر کاشی کاری یکی از مهمترین عوامل تزیین و پوشش برای استحکام بناهای گوناگون به ویژه بناهای مذهبی گردید. یکی از زیباترین انواع کاشی کاری را در مقدس ترین بنای مذهبی یعنی قبةالصخره به تاریخ قرن اول هجری می توان مشاهده کرد.

از اوایل دوره ی اسلامی کاشی کاران و کاشی سازان ایرانی مانند دیگر هنرمندان ایرانی پیشقدم بوده و طبق گفته ی مورخین اسلامی شیوه های گوناگون هنر کاشی کاری رابا خود تا دورترین نقاط ممالک تسخیر شده - یعنی اسپانیا-  نیز برده اند.

هنرمندان ایرانی از ترکیب کاشی های با رنگ های مختلف به شیوه موزاییک، نوع کاشی های «معرق» را به وجود آوردند وخشت های کاشی های ساده و یکرنگ دوره ی قبل از اسلام را به رنگ های متنوع آمیخته و نوع کاشی «هفت رنگ» را ساختند. همچنین ازترکیب کاشی های ساده با تلفیق آجر و گچ، نوع کاشی های «معقلی» را پدید آوردند. و به این ترتیب از قرن پنجم هجری به بعد کمتر بنایی را می توان مشاهده کرد که با یکی از روش های سه گانه فوق و یا کاشی های گوناگون رنگین تزیین نشده باشد.

در این مختصر سعی خواهد شد تحول هنر کاشی سازی ازاوایل دوره اسلامی تا عصر حاضر مورد بررسی قرار گیرد، و هم چنین به طور اجمال نحوه تزیین وکاربرد آن در قرون مختلف اسلامی شرح داده شود.

 

هنر سفالگـری، پـیش از اسلام

 

کهـنـترین ظرفی که در ایران یافت شده است، ظرف سیاه دود آلودیست هـمانـند قـدیمی تـرین ظروف سفالی کهن که در جاهـای دیگـر پـیـدا شده است و متعلق به هزاره چهارم پیش از میلاد است.

در شش هزار سال پیش ازمیلاد اولین نشانه پیدایش کوره پخت، درصنعت سفال دیده می شود و در سه هزار و پانصد سال پیش از میلاد چرخ سفالگری ساده ای که با دست حرکت می کرد ساخته شد. پیدایش چرخ سفالگری تحوّل بزرگی را در ین صنعت به وجود آورد.

از آغاز نیمه سده گـذشته باستان شناسان تعـداد زیادی ظروف سفالی و اشیاء دیگـر در منطقه ای از مشرق ایران تا عراق و از قـفـقاز تا دره سند را از زیر خاک بـیـرون آوردند. سفالهـای پـیش از تاریخ که در این مـنطقه وسیع یافت شده در شیوه و سبک ساختـن، تـقـریـبا با مخـتصر تـغـیـیر یکـنواخت و در سطح فـنی به طرز اعـجاب انگـیزی پـیـشرفـته است. نخستین نمونه های آن از شوش - در ایلام - که اولین سکونت گـاه ایرانیان در پای فلات ایران بود بـدست آمد. سـفالهـای شوش نه تـنهـا مربوط به خود شوش است بلکه سفالینه هـایی که از تـپه موسیان در 160 کیلومتری شوش و از سومر و تـل حلف در عراق و از شمال غربی هـندوستان و بلوچستان، یا از فلات ایران در تـپه گـیان و تـپه حصار و تورنگ تـپه و سیلک، یا در قسمت شرق تا آنائـو که امروز در تـرکستان روسیه است، جزو طبقه سفالهای شوش نامیده می شود. سفالهـایی که بـه نام شوش اول معـروف است مـتعـلق به زمانی است در حدود 3500تا 2500سال پـیش از میلاد مسیح می باشد. در اینجا باید متـذکـر شد که مردمانی با تـمدن نوسنگـی نیز در ایالت کانسوی چـین پـیدا شدند و ظروف سفالی آنهـا ویـژگـیهـایی هـمانـند ظروف سفالی شوش از لحاظ روش و فنِّ تولید دارد.

نخـستیـن ظرفـهـای سفالی که با روش کربن 14 تاریخ آن بـدست آمده و متعـلق به هـزارهً چـهـارم پـیش از میـلاد مسیح است ،در بـین النهـرین یافت شده است. کهـنـترین ظرفی که در ایران یافت شده است، ظرف سیاه دود آلودیست هـمانـند قـدیمی تـرین ظروف سفالی کهن که در جاهـای دیگـر پـیـدا شده است و  آن هم متعلق به هزاره چهارم پیش از میلاد است؛ این ظرف دست ساز ِ نسبتـاً ابتدایی، به دنـبال خود ظرفی سرخ با لکـه های سـیـاه نـاشی از پـخـت ناقـص داشت که باعث پـیـشرفت فـنی در حرفه کوزه گری گردید و سبب به وجود آمدن سبک جـدیـدی شد، این سبک با تـغـیـیرات و وقـفـه هایی که داشت بـیش از 2000سال در بعـضی از مناطق فلات ایران دوام کرد.

معـروفـتـرین پـیـشرفـتهای فـنی در رشته سفالینه سازی از این قـرار است:

1 - بـدنه ای از خاک رس ظریف که بدون تـردید آبـدیـده شده است. این ظرف در کوره پـخـته می شد و رنگ آن لیموئی، کرم، زرد، صورتی یا گـاهـی اوقات سرخ تـیـره بود. تـیـغـه های کـرم یا لیمویی رنگ که پـیـدا شده است نشان می دهـد که پـخـت آن در اتـمسفـر احـیا کـنـنده ای انجام شده است.

2- تمام ظروف دارای ضخامت یکـنواخت است، آنهـایی که بـلنـدیـشان بـیش از 10 سانـتـیمتر بود 3/0 سانـتیمتر ضخامت داشتـند و بزرگـترین آنها که پـیـدا شده است 30 سانتی متر ارتـفاع و 95/0سانتی متر ضخامت داشت.

3- گـردی کامل و بعـضی عـلاماتی که در موقع چرخ دادن آن بـدست آمده نشان می دهـد که لااقـل در آنروز چرخ کوزه گـری با سرعـت کم که پـیـش درآمد چرخـهـای فعـلی کوزه گـری است به کار برده می شده است.

4 - تمام ظروف پـیدا شده در دوغ آب خاک رس بـسـیار نـرمی فـرو برده شده بود که سطح آنهـا را اینـقـدر صاف کرده است.

5 - یک ماده رنگی که از گـرد اسید آهـن آبـدار و اکسید منگـنـز ساخته شده بود درآمیخـته ی فوق به کـار بـرده می شد. در پـخـت دوم این رنگـهـا سیاه و قهـوه ای سیر می شد.

6 - پـیش از پـایان هـزاره چـهـارم قـبـل از میـلاد چرخ کـندر و کوزه گـری بصورت چرخ تـند امروزی درآمد. لااقـل این موضوع در مورد سفالهـایی که در سیلک، مرکـز ایران و تـپـه حصار در شمال شرقی ایران پـیدا شده است، صدق می کـند.

7 - تـقـریـباً در هـمان زمان نوعـی از کوره در ایران بوجود آمد که آتـشخـانه آن در زیر محـل سفالهـا بود و یک در ِ آجری آنهـا را از هـم جـدا می کرد، کوره ها باید از این نوع باشـند. تا نظارت و بـررسی اتـمسفـر لازم برای تولید رنگـهـای کرم و نخودی عـملی باشد. این نوع کوره هـا هـنوز در سراسر کـشور از طرف کوزه گـران و آجرپـزان به کار برده می شود و هـنوز هـم رنگ نخودی را برای آجر تـرجـیح می دهـند.

8 - سفالهـای قالبی در تـپه حصار و تـل باکـون در جـنوب ایران پـیـدا شده است. در قـسمتهـای مخـتـلف کشور قالبهـای گـلی پخـته شده برای تولید زیاد مجسمه های متعـلق به سالهـای 2500 تا 1750 سال قـبل از مسیح بدست آمده است.

9 - سفالینه های خاکستری رنگ با لعـاب سیاه درخشان ابـتـدا در حدود 2000 پـیش از مسیح در تـپـه حصار و در سیلک بوجود آمد. این سفالهـا که در کوره ی احیا کـنـنده پـخـته شده اند، اولین نوع سفالسازی لعـابی است که از آن اطلاع داریم. اینجا بجاست یادآور شویم که لعـابکـاری سفال در قرون وسطی در کاشان مـتـداول گـردید، و کاشان تـنـها چـند کیلومتر دورتر از سیلک است.

تـمام این پـیـشرفـتهـای فـنی در مـدت کـوتاهـی سفالسازی را یکی از حـرفـه های سامان یافـته کـرد و از آن تاریخ تا کـنون به هـمین نحـو باقـی مانده است. اما مهـارت و استادی کوزه گـران باستان تـنـهـا از نظر فـنی نبوده است، زیـبایی این فراورده هـا فوق العـاده است. به کار بردن رنگـیزه های اکسیدی با قـلم مـو با حرکات متـوالی کاملاً مشهـود است. تـزئینات نقـش حـیوانات و نباتات را تـقـریـباً با طرح هـندسی دقیق نشان می دهـد.

منبع:

کتاب تاریخ هنر- نوشته انور الرفاعی

هنر سفالگـری، پـیش از اسلام

 

هنر سفالگـری، پـیش از اسلام
کهـن ترین ظرفی که در ایران یافت شده است، ظرف سیاه دود آلودیست هـمانـند قـدیمی تـرین ظروف سفالی کهن که در جاهـای دیگـر پـیـدا شده است و متعلق به هزاره چهارم پیش از میلاد است.
در شش هزار سال پیش ازمیلاد اولین نشانه پیدایش کوره پخت، درصنعت سفال دیده می شود و در سه هزار و پانصد سال پیش از میلاد چرخ سفالگری ساده ای که با دست حرکت می کرد ساخته شد. پیدایش چرخ سفالگری تحوّل بزرگی را در ین صنعت به وجود آورد.
از آغاز نیمه سده گـذشته باستان شناسان تعـداد زیادی ظروف سفالی و اشیاء دیگـر در منطقه ای از مشرق ایران تا عراق و از قـفـقاز تا دره سند را از زیر خاک بـیـرون آوردند. سفالهـای پـیش از تاریخ که در این مـنطقه وسیع یافت شده در شیوه و سبک ساختـن، تـقـریـبا با مخـتصر تـغـیـیر یکـنواخت و در سطح فـنی به طرز اعـجاب انگـیزی پـیـشرفـته است. نخستین نمونه های آن از شوش - در ایلام - که اولین سکونت گـاه ایرانیان در پای فلات ایران بود بـدست آمد. سـفالهـای شوش نه تـنهـا مربوط به خود شوش است بلکه سفالینه هـایی که از تـپه موسیان در 160 کیلومتری شوش و از سومر و تـل حلف در عراق و از شمال غربی هـندوستان و بلوچستان، یا از فلات ایران در تـپه گـیان و تـپه حصار و تورنگ تـپه و سیلک، یا در قسمت شرق تا آنائـو که امروز در تـرکستان روسیه است، جزو طبقه سفالهای شوش نامیده می شود. سفالهـایی که بـه نام شوش اول معـروف است مـتعـلق به زمانی است در حدود 3500تا 2500سال پـیش از میلاد مسیح می باشد. در اینجا باید متـذکـر شد که مردمانی با تـمدن نوسنگـی نیز در ایالت کانسوی چـین پـیدا شدند و ظروف سفالی آنهـا ویـژگـیهـایی هـمانـند ظروف سفالی شوش از لحاظ روش و فنِّ تولید دارد.
نخـستیـن ظرفـهـای سفالی که با روش کربن 14 تاریخ آن بـدست آمده و متعـلق به هـزارهً چـهـارم پـیش از میـلاد مسیح است ،در بـین النهـرین یافت شده است. کهـنـترین ظرفی که در ایران یافت شده است، ظرف سیاه دود آلودیست هـمانـند قـدیمی تـرین ظروف سفالی کهن که در جاهـای دیگـر پـیـدا شده است و آن هم متعلق به هزاره چهارم پیش از میلاد است؛ این ظرف دست ساز ِ نسبتـاً ابتدایی، به دنـبال خود ظرفی سرخ با لکـه های سـیـاه نـاشی از پـخـت ناقـص داشت که باعث پـیـشرفت فـنی در حرفه کوزه گری گردید و سبب به وجود آمدن سبک جـدیـدی شد، این سبک با تـغـیـیرات و وقـفـه هایی که داشت بـیش از 2000سال در بعـضی از مناطق فلات ایران دوام کرد.
معـروفـتـرین پـیـشرفـتهای فـنی در رشته سفالینه سازی از این قـرار است:
1 - بـدنه ای از خاک رس ظریف که بدون تـردید آبـدیـده شده است. این ظرف در کوره پـخـته می شد و رنگ آن لیموئی، کرم، زرد، صورتی یا گـاهـی اوقات سرخ تـیـره بود. تـیـغـه های کـرم یا لیمویی رنگ که پـیـدا شده است نشان می دهـد که پـخـت آن در اتـمسفـر احـیا کـنـنده ای انجام شده است.
2- تمام ظروف دارای ضخامت یکـنواخت است، آنهـایی که بـلنـدیـشان بـیش از 10 سانـتـیمتر بود 3/0 سانـتیمتر ضخامت داشتـند و بزرگـترین آنها که پـیـدا شده است 30 سانتی متر ارتـفاع و 95/0سانتی متر ضخامت داشت.
3- گـردی کامل و بعـضی عـلاماتی که در موقع چرخ دادن آن بـدست آمده نشان می دهـد که لااقـل در آنروز چرخ کوزه گـری با سرعـت کم که پـیـش درآمد چرخـهـای فعـلی کوزه گـری است به کار برده می شده است.
4 - تمام ظروف پـیدا شده در دوغ آب خاک رس بـسـیار نـرمی فـرو برده شده بود که سطح آنهـا را اینـقـدر صاف کرده است.
5 - یک ماده رنگی که از گـرد اسید آهـن آبـدار و اکسید منگـنـز ساخته شده بود درآمیخـته ی فوق به کـار بـرده می شد. در پـخـت دوم این رنگـهـا سیاه و قهـوه ای سیر می شد.
6 - پـیش از پـایان هـزاره چـهـارم قـبـل از میـلاد چرخ کـندر و کوزه گـری بصورت چرخ تـند امروزی درآمد. لااقـل این موضوع در مورد سفالهـایی که در سیلک، مرکـز ایران و تـپـه حصار در شمال شرقی ایران پـیدا شده است، صدق می کـند.
7 - تـقـریـباً در هـمان زمان نوعـی از کوره در ایران بوجود آمد که آتـشخـانه آن در زیر محـل سفالهـا بود و یک در ِ آجری آنهـا را از هـم جـدا می کرد، کوره ها باید از این نوع باشـند. تا نظارت و بـررسی اتـمسفـر لازم برای تولید رنگـهـای کرم و نخودی عـملی باشد. این نوع کوره هـا هـنوز در سراسر کـشور از طرف کوزه گـران و آجرپـزان به کار برده می شود و هـنوز هـم رنگ نخودی را برای آجر تـرجـیح می دهـند.
8 - سفالهـای قالبی در تـپه حصار و تـل باکـون در جـنوب ایران پـیـدا شده است. در قـسمتهـای مخـتـلف کشور قالبهـای گـلی پخـته شده برای تولید زیاد مجسمه های متعـلق به سالهـای 2500 تا 1750 سال قـبل از مسیح بدست آمده است.
9 - سفالینه های خاکستری رنگ با لعـاب سیاه درخشان ابـتـدا در حدود 2000 پـیش از مسیح در تـپـه حصار و در سیلک بوجود آمد. این سفالهـا که در کوره ی احیا کـنـنده پـخـته شده اند، اولین نوع سفالسازی لعـابی است که از آن اطلاع داریم. اینجا بجاست یادآور شویم که لعـابکـاری سفال در قرون وسطی در کاشان مـتـداول گـردید، و کاشان تـنـها چـند کیلومتر دورتر از سیلک است.
تـمام این پـیـشرفـتهـای فـنی در مـدت کـوتاهـی سفالسازی را یکی از حـرفـه های سامان یافـته کـرد و از آن تاریخ تا کـنون به هـمین نحـو باقـی مانده است. اما مهـارت و استادی کوزه گـران باستان تـنـهـا از نظر فـنی نبوده است، زیـبایی این فراورده هـا فوق العـاده است. به کار بردن رنگـیزه های اکسیدی با قـلم مـو با حرکات متـوالی کاملاً مشهـود است. تـزئینات نقـش حـیوانات و نباتات را تـقـریـباً با طرح هـندسی دقیق نشان می دهـد.

 

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 12:20 ب.ظ

کاشی کاری

کاشیکاری یکی از روشهای دلپذیر تزئین معماری در تمام سرزمینهای اسلامی است. تحول و توسعه کاشی ها از عناصر خارجی کوچک رنگی در نماهای آجری آغاز و به پوشش کامل بنا در آثار تاریخی قرون هشتم و نهم هجری انجامید. در سرزمینهای غرب جهان اسلام که بناها اساسا سنگی بود، کاشی های درخشان رنگارنگ بر روی دیوارهای سنگی خاکستری ساختمانهای قرن دهم و یازدهم ترکیه، تأثیری کاملا متفاوت اما همگون و پر احساس ایجاد می کردند.
جز مهم کاشی، لعاب است. لعاب سطحی شیشه مانند است که دو عملکرد دارد: تزیینی و کاربردی. کاشی های لعاب دار نه تنها باعث غنای سطح معماری مزین به کاشی می شوند بلکه به عنوان عایق دیوارهای ساختمان در برابر رطوبت و آب، عمل می کنند.
تا دو قرن پس از ظهور اسلام در منطقه بین النهرین شاهدی بر رواج صنعت کاشیکاری نداریم و تنها در این  زمان یعنی اواسط قرن سوم هجری، هنر کاشیکاری احیا شده و رونقی مجدد یافت. در حفاری های شهر سامرا، پایتخت عباسیان، بین سالهای
836 تا  883 میلادی بخشی از یک کاشی چهارگوش چندرنگ لعابدار که طرحی از یک پرنده را در بر داشته به دست آمده است. از جمله کاشی هایی که توسط سفالگران شهر سامرا تولید و به کشور تونس صادر می شد، می توان به تعداد صد و پنجاه کاشی چهارگوش چند رنگ و لعابدار اشاره کرد که هنوز در اطراف بالاترین قسمت محراب مسجد جامع قیروان قابل مشاهده اند. احتمالا بغداد، بصره و کوفه مراکز تولید محصولات سفالی در دوران عباسی بوده اند. صنعت سفالگری عراق در دهه پایانی قرن سوم هجری رو به افول گذاشت و تقلید از تولیدات وابسته به پایتخت در بخش های زیادی از امپراتوری اسلامی مانند راقه در سوریه شمالی و نیشابور در شرق ایران ادامه یافت. در همین دوران، یک مرکز مهم ساخت کاشی های لعابی در زمان خلفای فاطمی در فسطاط مصر تأسیس گردید.

نخستین نشانه های کاشیکاری بر سطوح معماری، به حدود سال 450  ه.ق باز می گردد که نمونه ای از آن بر مناره مسجد جامع دمشق به چشم می خورد. سطح این مناره با تزئینات هندسی و استفاده از تکنیک آجرکاری پوشش یافته، ولی محدوده کتیبه ای آن با استفاده از کاشیهای فیروزه ای لعابدار تزئین گردیده است.
شبستان گنبد دار مسجد جامع قزوین(
509  ه.ق) شامل حاشیه ای تزئینی از کاشیهای فیروزه ای رنگ کوچک می باشد و از نخستین موارد شناخته شده ای است که استفاده از کاشی در تزئینات داخلی بنا را در ایران اسلامی به نمایش می گذارد. در قرن ششم هجری، کاشیهایی یا لعابهای فیروزه ای و لاجوردی با محبوبیتی روزافزون رو به رو گردیده و به صورت گسترده در کنار آجرهای بدون لعاب به کار گرفته شدند.

 تا اوایل قرن هفتم هجری، ماده مورد استفاده برای ساخت کاشی ها گل بود اما در قرن ششم هجری، یک ماده دست ساز که به عنوان خمیر سنگ یا خمیر چینی مشهور است، معمول گردید و در مصر و سوریه و ایران مورد استفاده قرار گرفت.

در دوره حکومت سلجوقیان و در دوره ای پیش از آغاز قرن هفتم هجری، تولید کاشی توسعه خیره کننده ای یافت. مرکز اصلی تولید، شهر کاشان بود. تعداد بسیار زیادی از گونه های مختلف کاشی چه از نظر فرم و چه از نظر تکنیک ساخت، در این شهر تولید می شد. اشکالی همچون ستاره های هشت گوش و شش گوش، چلیپا وشش ضلعی برای شکیل نمودن ازاره های درون ساختمانها با یکدیگر ترکیب می شدند. از کاشیهای لوحه مانند در فرمهای مربع یا مستطیل شکل و به صورت حاشیه و کتیبه در قسمت بالایی قاب ازاره ها استفاده می شد. قالبریزی برخی از کاشی ها به صورت برجسته انجام می شد در حالی که برخی دیگر مسطح بوده و تنها با رنگ تزئین می شدند. در این دوران از سه تکنیک لعاب تک رنگ، رنگ آمیزی مینائی بر روی لعاب و رنگ آمیزی زرین فام بر روی لعاب استفاده می شد.

تکنیک استفاده از لعاب تک رنگ، ادامه کاربرد سنتهای پیشین بود اما در دوران حکومت سلجوقیان، بر گستره لعابهای رنگ شده، رنگهای کرم، آبی فیروزه ای و آبی لاجوردی-کبالتی- نیز افزوده گشت.
ابوالقاسم عبد الله بن محمد بن علی بن ابی طاهر، مورخ دربار ایلخانیان و یکی از نوادگان خانواده  مشهور  سفالگر اهل کاشان به نام ابوطاهر، توضیحاتی را در خصوص برخی روشهای تولید کاشی، نگاشته است. وی واژه هفت رنگ را به تکنیک رنگ آمیزی با مینا بر روی لعاب اطلاق کرد. این تکنیک در دوره بسیار کوتاهی بین اواسط قرن ششم تا اوایل قرن هفتم هجری از رواجی بسیار چسمگیر برخوردار بود.


p کاشی های هشت پر ستاره ای و چلیپا - قرن هفتم هجری - امامزاده جعفر دامغان


p کاشی زرین فام - قرن پنجم هجری - کاشان

لعاب زرین فام که ابوالقاسم آن را دو آتشه می خواند، رایج ترین و معروف ترین تکنیک در تزئینات کاشی بود. این تکنیک ابتدا در قرن دوم هجری در مصر برای تزیین شیشه مورد استفاده قرار می گرفت. مراحل کار به این شرح بوده که پس از به کار گیری لعاب سفید بر روی بدنه کاشی و پخت آن، کاشی با رنگدانه های حاوی مس و نقره رنگ آمیزی می شده و مجددا در کوره حرارت می دیده و در نهایت به صورت شیء درخشان فلزگونه ای در می آمده است. با توجه به مطالعات پیکره شناسی که بر روی نخستین کاشیهای معروف به زرین فام انجام گرفته و نیز از آنجایی که در این نوع از کاشی ها بیشتر طرح های پیکره ای استفاده  می شده تا الگوهای گیاهی، می توان گفت این نوع از کاشی ها به ساختمانهای غیر مذهبی تعلق داشته اند.

 ویرانی حاصل از تهاجم اقوام مغول در اواسط قرن هفتم هجری، تنها مدت کوتاهی بر روند تولید کاشی تأثیر گذاشت و در واقع هیچ نوع کاشی از حدود سالهای 642-654  ه.ق بر جای نمانده است. پس از این سال ها، حکام ایلخانی اقدام به ایجاد بناهای یادبود کرده و به مرمت نمونه های پیشین پرداختند. نتیجه چنین اقداماتی، احیای صنعت کاشی سازی بود. در این دوران، تکنیک مینایی از بین رفت و گونه دیگری از تزئین سفال که بعدها عنوان لاجوردینه را به خود گرفت، جانشین آن شد. در این تکنیک، قطعات قالب ریزی شده با رنگهای سفید، لاجوردی و در موارد نادری فیروزه ای، لعاب داده می شدند و پس از اضافه شدن رنگهای قرمز، سیاه یا قهوه ای بر روی لعاب، برای بار دوم در کوره قرار داده می شدند.

در اوایل دوره ایلخانی، تکنیک زرین فام بر روی لعاب بدون هیچ رنگ افزوده ای به کار برده می شد، لکن در ربع پایانی قرن هفتم، رنگهای لاجوردی و فیروزه ای به میزان اندکی مورد استفاده قرار گرفتند.
با نزدیک شدن به قرن هشتم هجری، آبی لاجوردی از رواج و محبوبیت بیشتری برخوردار شد و سرانجام تکنیک نقاشی زیر لعاب با استفاده از رنگهای آبی لاجوردی و اندک مایه ای از رنگهای قرمز و سیاه، جایگزین نقاشی زرین فام شد که کاشی های تولید شده با چنین تکنیکی معمولا با نام کاشی های سلطان آباد شناخته می شوند. این تکنیک تا اواسط قرن هشتم مورد استفاده قرار می گرفت و پس از آن منسوخ شد.

با رو به زوال نهادن حاکمیت ایلخانیان در اواسط قرن هشتم، عصر طلایی تولید کاشی پایان یافت. کاشی های معرق-موزائیکی- تک رنگ و نه چندان نفیس در رنگهایی متفاوت جانشین قابهای عظیم زرین فام و کتیبه ها شدند.
این تکنیک برای نخستین بار در آغاز قرن هفتم هجری در آناتولی اقتباس شده و یک قرن بعد در ایران و آسیای مرکزی پدیدار شده است. این نوع از کاشی ها برای ایجاد طرحی پیچیده در کنار یکدیگر چیده می شده و از آنها برای تزئین محراب ها استفاده می شد. شیوه کار به این صورت بوده است که سفالهای لعاب داده شده را بر مبنای طرح اصلی می بریدند و سپس با در کنار هم قرار دادن آنها، طرح اصلی را می ساختند. در دوره ایلخانیان برای نخستین بار این تکنیک مورد استفاده قرار گرفت؛ مانند آنچه که در مقبره امام زاده جعفر اصفهان (
726  ه.ق) به چشم می خورد؛ اما کاربرد وسیع آن در دوره میانی قرن نهم هجری رواج پیدا کرد. طیف وسیع و پیشرفته ای از کاشی های معرق بر روی تعدادی از بناهای مهم یادبود این دوران دیده می شوند که به عنوان نمونه می توان به مسجد گوهرشاد در مشهد، مدرسه آلغ بیک در سمرقند و مدرسه خرگرد اشاره کرد.


p
کاشی معرق - پنجره مشبک کاری مسجد شیخ لطف الله اصفهان

 

با توجه به وقت گیر بودن نصب کاشی های معرق، در اواخر قرن نهم هجری تکنیک ارزان تر و سریع تری با نام هفت رنگ، جایگزین آن شد. این تکنیک، ترکیب رنگهای مختلف و متعددی را بر روی کاشی ممکن ساخته بود. همچنین در چنین شیوه ای، رنگ ها مجزا بوده و درون مرزهای یکدیگر نفوذ نمی کردند؛ زیرا توسط خطوط رنگینی مرکب از منگنز و روغن دنبه از یکدیگر جدا می شدند. در بسیاری از بنا های تیموریان شاهر رواج مجدد کاشی کاری به شیوه هفت رنگ هستیم که به عنوان نمونه، می توان از مدرسه غیاثیه خردگرد که در سال 846  ه.ق تکمیل شده یاد کرد.


p کاشی هفت رنگ - قرن هشتم هجری - ایران


p کاشی هفت رنگ - قرن دهم هجری - ترکیه

مساجد و مدارس صفویه به طور کلی با پوششی از کاشی ها در درون و بیرون بنا تزیین شده اند. در حالیکه کاربرد کاشی های معرق تداوم می یافت، شاه عباس که برای دیدن بناهای مذهبی کامل نشده اش بی تاب بود، استفاده بیشتر از تکنیک سریع کاشی هفت رنگ را تقویت کرد.  
در عصر صفویه، کاشی هفت رنگ در قصرهای اصفهان به نحوی گسترده مورد استفاده قرار گرفت و نصب کاشی های چهارگوش درون قابهای بزرگ، منظره هایی بدیع همراه با عناصر پیکره ای و شخصیتهای مختلف، به وجود آورد.

در قرن دوازدهم هجری، با روی کار آمدن زندیه عمارت سازی در اندازه های جاه طلبانه به ویژه در شیراز، پایتخت زندیان، از سر گرفته شد و به همین دلیل، جنبش جدیدی در صنعت کاشی سازی پدید آمد. در این عصر، تصاویر کاشی ها با نوعی رنگ جدید صورتی که در دوران حکمرانی قاجار نیز استفاده می شده، نقاشی می شوند.

صنعت کاشی سازی اسلامی در دوره هایی از پورسلین-ظرف چینی وارداتی از دوران تانگ و سونگ- تأثیر پذیرفته است. حاصل این تأثیرات، ساخت کاشی هایی با لعاب سفید و طرح های آبی است. اقتباس هنرمندان اسلامی از چینی های آبی-سفید قابل ملاحظه است. در اواسط قرن نهم هجری، نقشمایه های چینی کاملا در نقشمایه های دوران اسلامی جذب شده و حاصل آن، پدیدار شدن یک سبک اسلامی-چینی دو رگه دلپذیر و قابل قبول بود.

هنر کاشی کاری ترکیه تا حد زیادی تحت تأثیر سنتهای ایرانی قرار داشت. در قرن نهم هجری (تا سال 875  ه.ق) هنرمندان تبریزی با انگیزه اشتغال به فعالیت در ترکیه می پرداختند.


p کاشی ایزنیک - قرن پنجم هجری - ترکیه

در قرن دهم هجری، ایزنیک مرکز تولید ظروف سفالی و کاشی در ترکیه محسوب می شد. یک رنگ قرمز درخشان جدید و یک دوغاب غنی شده از آهن به صورت ضخیم غیر قابل نفوذ به زیر لعاب، به کار گرفته می شده که از ویژگی های کاشی ایزنیک به شمار می آمد. یک سبک برگدار زیبا با طراحی های واقعی از گل های لاله، سنبل و میخک نیز بر روی کاشی ها، منسوجات، جلدسازی و سایر هنرهای ترکیه قرن دهم مورد استفاده قرار گرفتند اما پس از قرن یازدهم هجری، کیفیت کاشی ایزنیکی رو به افول گذاشت و از این دوران به بعد، ساخت کاشی در شهر کوتاهایا در مرز فلات آناتولی ادامه یافت.

ساخت کاشی در سوریه نیز صورت می گرفته است. سفالگران دمشقی در قرن نهم هجری کاشی های سفید-آبی تولید می کردند اما یک قرن بعد طرح کاشی های سوریه ای بازتاب کاشی های ایزنیک بود. کاشی های سوریه در رنگ های سبز روشن، فیروزه ای و ارغوانی تیره خاصی در زیر لعاب نقاشی شده اند. بهترین دوره برای کاشی سازان دمشق، قرن دهم هجری است. پس از آن، گرچه تولید کاشی تا قرن سیزدهم ادامه یافت اما کیفیت آن کاهش یافت و طرح های کاشی های سوریه یک دست شد.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 12:15 ب.ظ

هندسه کاشی‌کاری

ساناز فرهنگی

اگر بخواهید معنی کاشیکاری را بدانید و یک لغتنامه باز کنید، خواهید دید که نوشته است: "کاشیکاری یعنی کنار هم چیدن منظم قطعات کوچک به نحوی که شکل موزائیکی درست بشود. معادل این لغت در زبان انگلیسی Tessellate است که از واژه یونانی "Tessers" مشتق شده است. این کلمه عجیب و غریب هم یعنی "چهار". چون اولین کاشی ها، چهارگوش یا مربع بودند.

حتما همه شما کاشیکاریهای بسیار زیبای مساجد را دیده اید. آدم می تواند ساعتها در مسجد امام یا شیخ لطف الله اصفهان به کارش های کوچک نگاه کند و خسته نشود. اما آیا می دانید کاشیکاری چه ارتباط نزدیکی با هندسه دارد؟

قصه را باید از چند ضلعی های منتظم شروع کرد چون "کاشیکاری منتظم" به سطحی گفته می شود که تماماً از چند ضلعی های هم نهشت منتظم پوشیده شده باشد. حتماً به یاد دارید که منتظم بودن یعنی طول تمام ضلعها یکسان باشد و دو چند ضلعی هم نهشت آنهایی هستند که شکل و اندازه یکسانی دارند.

رابطه هندسه و کاشی از اینجا شروع می شود که در فضای اقلیدسی، یعنی همین فضای سه بعدی معمولی خودمان همه شکلهای منتظم نمی توانند سطوح را پوشش دهند. این خاصیت تنها در مثلث، مربع و شش ضلعی وجود دارد. ما نمی توانیم تمام صفحه را نشان بدهیم، چون همانطور که می دانید تا بی نهایت امتداد دارد؛ اما به شکلهای زیر دقت کنید و تصور کنید که آنها را از یک سطح کاشیکاری شده بریده ایم:
 

وقتی به این سه نمونه دقت می کنید به سادگی متوجه می شوید که کاشی های مربعی به ترتیب در پی هم چیده شده اند اما مثلثها و شش ضلعی ها این طور نیستند. انگار برای پوشاندن سطح، لازم بوده آنها را به سمت هم هل بدهند و در هم فرو کنند. در ضمن اگر هم زمان به 6 مثلث کنار هم نگاه کنید، یک شش ضلعی می بینید. چرا این طور است؟ برای جواب دادن به این سوال کمی با این ابزار بازی کنید. سعی کنید با چند ضلعی های منتظم سطحی را فرش کنید. آیا واقعا این کار با بعضی از آنها امکان پذیر نیست؟

با استفاده از دو علامت و می توانید نوع چند ضلعی را عوض کنید و با استفاده از کشیدن هر شکل به صفحه چپ می توانید شکل بسازید.

 حالا یک کار ساده انجام می دهیم. زوایای داخلی هر چند ضلعی منتظم را اندازه می گیریم و در این جدول می نویسیم:
 

تعداد اضلاع اندازه زاویه داخلی (درجه)
3 60
4 90
5 108
6 120
7 5/128
8 135
9 140
10 144
11 150
. .
. .
n


رابطه اعداد این جدول با چند ضلعی هایی که سطح را می پوشانند چیست؟ آیا تعداد چند ضلعی های کاشی گون متناهی است؟

شرط پوشانده شدن صفحه این است که در هر رأس، یعنی در جایی که ضلع های کاشی های مختلف به هم می رسند، مجموع زوایای داخلی برابر 360 درجه باشد. پس تنها چند ضلعی هایی که زاویه داخلی آنها مقسوم علیه صحیح 360 درجه است، برای کاشی کاری مناسبند. از طرف دیگر با افزایش تعداد اضلاع، زاویه داخلی بزرگتر می شود پس برای پوشاندن سطح در یک رأس به کاشی های کمتری نیاز داریم. مثلاً اگر بخواهیم این کار را با 11 ضلعی انجام بدهیم، فقط به دو کاشی احتیاج داریم (چون نزدیکترین عدد صحیح زیر 360 بخش بر ، 15 ، عدد 2 است) اما اگر به شکل زیر نگاه کنید. به خاطر می آورید که این کار غیر ممکن است:

 

 

چون زاویه داخلی هیچ چند ضلعی ای نمی تواند بیشتر از 180 درجه باشد. پس تعداد چند ضلعی های کاشی گونی چندتاست؟ برای شمارش آنها انگشتان یک دستتان کافی است!

البته اگر کار در همین نقطه متوقف می شد، هنر شکلهای تکراری از حد پیراهن چهارخانه فراتر نمی رفت! نکته در این جاست که ما مجبور نیستیم فقط از یک نوع چند ضلعی منتظم برای کار، استفاده کنیم. ترکیب های زیادی از انواع چند ضلعی ها ممکن است. اما مطمئناً دیگر می دانید که همه آنها مناسب نیستند. بیایید قانون ریاضی این کار را پیدا کنیم.

برای حل این مسأله می توانیم اول تمام ترکیب های 3 تایی ممکن را پیدا کنیم. بعد، چهارتایی ها، پنج تایی ها و آنقدر ادامه بدهیم تا به این نتیجه برسیم که دیگر بیشتر از این تعداد، امکان ندارد.
به اشکال زیر دقت کنید. بعضی اوقات در اثبات ریاضی، شکل بیشتر از هر کلامی اثر دارد.
 




اگر همه شکلهایی را که به دست آوردیم، بشمارید 21 عدد می شود. اما در واقع فقط 17 ترکیب مختلف وجود دارد. چرا؟


حالا باید ببینیم کدام شکل ها قابلیت کاشی شدن دارند.
برای راحتی کار یک سیستم نامگذاری برای این اشکال معرفی می کنیم. بدیهی است که نقاط رأس مشترک پایه نامگذاری ما هستند.
 


1- ابتدا یک رأس مشترک را انتخاب می کنیم و کم ضلع ترین کاشی اطراف آن را پیدا می کنیم.

2- بیشترین تعداد تکرار این چند ضلعی را پیدا می کنیم.

3- بعد تعداد اضلاع این چند ضلعی را نشان می دهیم و به تعدادی که از آن وجود دارد، تکرار می کنیم. مثلاً 3.3 یعنی 2 مثلث.

4- در یک جهت (مثلأ جهت عقربه های ساعت، حرکت می کنیم و تعداد اضلاع چند ضلعی های بعدی را به ترتیب می نویسیم.

5- مشخصه اصلی کارشیکاری تکرار شدن الگوی واحد است. بنابراین شرطی که به ما کمک می کند، این است که در همه رأس ها به یک ترکیب چند ضلعی ها، برسیم. حالا شروع به امتحان اشکال کنید. این کار به سادگی ممکن است. فقط کافی است آنها را کپی کرده و در برنامه ای مثل Paint چندین بار Paste کنید و سعی کنید آنها را کنار هم بچینید.
 

 

 

 


   چند چند ضلعی مناسب برای کاشی پیدا کردید؟

خسته شدید؟ حالا بازی کنید!

با download کردن یکی از این نرم افزارها می توانید هر جور شکلی را که می خواهید بسازید و از آن کاشی یا کاغذ دیواری یا هر چیز دیگری درست کنید. نحوه کار با آنها مثل امکانات هر نرم افزار گرافیکی دیگری است. اما شاید بعد از بازی یا همین الان سوالی در ذهنتان باشد. اینکه چطور می شود از اشکال غیر هندسی الگوهای تکراری ساخت؟ خب باید تا دفعه بعد صبر کنید.
 

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 12:12 ب.ظ

از طریق نظریهٔ گروه‌ها ثابت می‌شود که تنها با ۱۷ روش مختلف می‌توان صفحه‌ای از تکرار طرحی ایجاد کرد. این ۱۷ گروه را گروه‌های تقارنی می‌نامند. تقریباً تمامی این گروه‌های تقارنی در کاشیکاری ایرانی دیده‌شده‌اند. مجموعهٔ کاملی از آنها در سری کتاب‌های کاشیکاری ایرانی، طرح و اجرا، نوشته محمود ماهرالنقش آورده‌شده‌است. این گروه‌ها به نام گروه‌ها ی کاغذدیواری معروف شده‌اند. علت این موضوع هم کاربرد این گروه‌ها در ایجاد طرح‌های متفاوت کاغذهای دیواری است. در صورتی که در زمانی بسیار قبل‌تر از هر کاغذدیواری در ممالک غربی این طرح‌ها و ۱۷ روش مختلف (دانسته یا ندانسته) در کاشیکاری ایرانی به کار رفته‌اند.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 12:10 ب.ظ

مفهوم کاشی‌کاری (Tiling) یعنی این که شما یک سطح را با تعدادی کاشی بپوشانید. مثلا اگر کاشی‌ها مربع شکل باشند، چیزی شبیه شکل زیر به دست می‌آید. همان‌طور که می‌بینید، این نوع کاشی‌کاری از یک الگوی تکراری پیروی می‌کند. به همین خاطر به این نوع کاشی‌کاری می‌گویند تناوبی (Periodic).

در سال ۱۹۷۳، راجر پنروز، فیزیک‌پیشه‌ی مشهور، یک سوآل مطرح کرد: آیا می‌شود سطحی را طوری کاشی‌کاری کرد که از یک الگوی تکراری پیروی نکند؟ جواب پنروز شکل زیر بود. همان‌طور که می‌بینید کل شکل از دو نوع کاشی لوزی‌شکل (rhomboidal) چاق (سبز) و لاغر (آبی) درست شده که البته از یک الگوی تکراری هم پیروی نکرده. به همین خاطر به این شکل، کاشی‌کاری غیرتناوبی (Aperiodic)  می‌گویند.

پس کاشی‌کاری غیر تناوبی در ریاضی تنها ۳۵ سال قدمت دارد. ولی نکته‌ی جالب این هست که در خیلی از مسجدهای قدیمی این نوع کاشی‌کاری روی دیوارها وجود دارد. برای مثال امام‌زاده درب امام در اصفهان یک نمونه‌ی دقیق از این کاشی‌کاری را دارد؛ امام‌زاده‌ای با بیش از ۴۰۰ سال قدمت. بنابراین، پنروز چیزی را کشف کرد که قرن‌ها قبل کشف شده بود.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 12:01 ب.ظ


 

موضوع: آموزشی

گروه سنی :

توضیحات :
رسام: حسن ماهر النقش طراح: محمود ماهر النقش  

شماره دیوئی :ن 186 م 55 609/738

 

شابک :

964-432-483-8

قطع کتاب:  31×24 سانتی متر

قیمت:  38000 ریال

تاریخ چاپ اول : 1383

تعداد صفحات:  136 صفحه

شمارگان چاپ:  3000 نسخه


خلاصه کتاب :

کاشیکاری ایرانی که از پیچیدگیهای خاصی برخوردار است در طول نسلها انتقال یافته و در هر دوره هنرمندان کاشیکار بر این گنجینه افزوده اند تا اینکه به شکل امروزی خود تکامل یافته است. استفاده از علم هندسه و نظم و تناسب شگفت انگیز در نقشها و طرحهای مختلف این هنر، همگی دسترنج هنرمندانی است که در طول تاریخ از خود به یادگار گذاشته اند. این هنرمندان همان طور که نقش را بوجود می آوردند برای شناخت و کاربرد آن نیز نامی بر می گزیدند.هنر گره کشی یکی از هنرهای زیبا در کاشیکاری ایرانی است که از قواعد خاص خود برخوردار بوده و دارای زیر نقشهایی است که در زمانهای گذشته به آن خط کور یا " خطوط قاعده " می گفتند. در این کتاب به امید بهره مندی هرچه بیشتر نوجوانان، اصول این قواعد به شکل ساده ای همراه با طرحهای زیبا بازگو شده است.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 11:50 ق.ظ

مسجد ذوالفقار اصفهان

مقدمه

تهماسب ، بزرگترین پسر شاه اسماعیل اول ، در 26 ذیحجة 919 هـ . ق/ 22 فوریه 1514 م متولد شد . پس از مرگ شاه اسماعیل صفوی ، تهماسب به جای پدر به سلطنت رسید . از این رو هنگامی که به عنوان شاه خوانده شد ، تنها 10 سال و سه ماه داشت . یکی از ویژگیهای پادشاهان و سردمداران گذشته ، آن بوده که هر کدام به فراخور اوضاع و احوال زمانة خود ، آثاری چند به جای می گذاشتند تا نام و یادشان زنده بماند . عضدالدوله دیلمی در شیراز ، ملکشاه سلجوقی در اصفهان ، سلطان محمد خدابنده در سلطانیه و تبریز ، تیمور در سمرقند و ... هر کدام به نوعی در ایجاد و گسترش فضاهای معماری خاص زمان خود کوشیدند . این جریان در زمان صفویان نیز ادامه یافت . از آنجا که صفویان در قرون 15 و 16 م . از اسلام شیعی دم می زدند ، و نیز همسایگی صفویان از دو جانب شرق و غرب با ازبکان سنی مذهب و عثمانیان اهل تسنن ، آنان را واداشت تا در شکوه بخشیدن به مراکز قدرت سیاسی خود تلاش کنند .

اصفهان در دوران صفویه

تبریز ، قزوین و اصفهان ، از جمله مراکز قدرت سیاسی مذهبی پادشاهان صفوی بودند . از این رو پادشاهان صفوی در راه احیای مذهب تشیع در کلان شهرهایی همچون : تبریز ، قزوین ، کاشان ، مشهد و اصفهان کوشیدند . فراخوانی علمای شیعی و گسترش اماکن مذهبی ، جزء سیاستهای مذهبی پادشاهان صفوی بود .

اصفهان جزء شهرهایی بود که پادشاهان صفوی ، توجه ویژه ای به آن داشتند . آثاری از زمان سلطنت اسماعیل اول و تهماسب اول ، هنوز در این شهر به یادگار مانده است . فقط انتخاب شاه عباس در برگزیدن اصفهان به عنوان پایتخت ، این شهر را در مَثل : «اصفهان نصف جهان» جای داد .

راجر سیوری دربارة اصفهان و انتخاب شاه عباس اول ، این گونه نظر می دهد : «البته اصفهان شهری قدیم الاحداث است ، اما عظمت آن از سال 8 ـ 1597 م . / 1006 هـ . ق . آغاز می شود که شاه عباس پایتخت امپراتوری صفویه را از قزوین به آنجا منتقل کرد . اصفهان در مرکز طبیعی جغرافیایی امپراتوری صفویه قرار داشت ، که آن زمان از گرجستان تا افغانستان کشیده شده بود . شاه عباس اول با انتخاب اصفهان به عنوان پایتخت جدیدش ، بلافاصله اجرای عملیات علیه ازبکان در مرز شمال شرق را آسانتر کرد . و در عین حال ، اطمینان خود را به اینکه آن قسمت از مرز سرانجام امن خواهد شد ، نشان داد . به علاوه ، موقعیت مرکزیتر اصفهان وی را قادر ساخت بر امور خلیج فارس کنترل بیشتری اعمال کند ؛ که با توجه به افزایش بسیار زیاد بازرگانی و فعالیتهای دیپلماتیک در آن ناحیه طی سلطنت وی ، مسئلة مهمی محسوب می شد»[سیوری ، ایران عصر صفوی ، 152] .

به هر حال ، پادشاهان سلسلة صفوی با برقراری شیعة اثنا عشری در ایران و ادعاهایی که درباره سید بودنشان می کردند ، چاره ای جز رسیدگی به اماکن مذهبی نداشتند . آنان مساجد و مدارس مذهبی متعددی ، بر پا کردند . میدان نقش جهان اصفهان ، مساجدی عظیم از آن دوران را در خود جا داده است . بعضی از این آثار به نام ائمه و بزرگان دین خوانده می شد ؛ همچون : مسجد علی و مسجد شیخ لطف الله در اصفهان ، و مسجد و مدرسه علوم دینی میرزا علی اکبر در اردبیل .

معماری عهد صفوی

معماری عهد صفوی ـ با ویژگیهای خاص خودش ـ ، دنباله رو معماری قرون گذشته بود . به عبارتی ، «معماری مذهبی ایران در سدة شانزدهم/ دهم و هفدهم/ یازدهم ، همچنان تحت تأثیر قواعد و اصول ساختمانهای بزرگ به یک پلان مرکزی ، و اصول و قواعد مساجد و مدارس با چهار ایوان قرار داشت . فن ساختمان سازی دورة صفویة از این زاویة دید ، به یک «ترکیب واقعی ایرانی» دست یافت . و قواعد و اصول ساختمان سازی سرزمین های شرق تیموری (خراسان و ماوراء النهر) را با اصولی که از «سنت غرب» ـ مثلاً از اصفهان مایه گرفته بود ـ کلاً هماهنگ ساخت . سنت غرب ایران ؛ یعنی پلان مساجد چهار ایوانی ، تا زمانی که یکی از معماران شیرازی ، مسجد گوهرشاد مشهد را در زمان سلطنت شاهرخ بسازد ، در خراسان ناشناخته بود . ولی در غرب ایران ، ایوان را فقط نوعی اتاق ورودی به شبستان گنبددار می دانستند»[اسکارچیا ، هنر صفوی ، زند ، قاجار ، 6] .

معماران صفوی به ساختمان و عملکرد ایوانی با تناسبی ویژه ، اهمیت می دادند . مسجد ذوالفقار نیز ایوان دارد . این مسجد ، از آثار مذهبی بازماندة عصر شاه تهماسب صفوی است . «یکی از مشخصه هایی که معماران دورة صفوی را الهام می بخشید ـ معمارانی که شدیداً متمایل به نوع معماری شرق ایران بودند ـ تأکید بر کارکرد ساختمانی ایوان بود و ضمناً ، تناسبات آن توسعه یافته و اهمیت پیدا کرده بود ؛ چون باریک شدن تدریجی آن در بخش فوقانی ، بر عمودیت آن تأکید می ورزید . ایوان در واقع در خراسان ، گنبد را کاملاً تحت الشعاع خود قرار داده بود . این سبک محلی در زمان صفویان تا قرن هفدهم/ یازدهم ، آن هم در موارد متمایز باقی ماند . نمونه های آن ، ایوان مقبرة شیخ قطب الدین حیدر در تربت حیدریه ـ به وسیلة شاه صفی ... سفارش داده شد ـ و مخصوصاً مصلای مشهد ( 77 ـ 1676م/ 1088 ـ 1087 هـ . ق ) در زمان سلطنت شاه سلیمان است ، که طراح آن حاجی شجاع گرچه اصفهانی بود ، ولی هدف او ، فقط ایجاد ایوانی بوده تا از نظر ارتفاع و عمق بسیار تأثیر گذار باشد»[اسکارچیا ، هنر صفوی ، زند ، قاجار ، 18] .

یکی دیگر از مشخصات هنر معماری دوران صفویه ، اهمیت به تزیینات در بنا بود . تمام آثار معماری به جای مانده ، از تزیینات در بنا بد . تمام آثار معماری به جای مانده ، از تزیینات خاص آن دوره حکایت می کند .

کتیبه نگاری ، یکی دیگر از مشخصات هنری آن دوران است . مسجد ذوالفقار نیز از این خان بهره برده است . کتیبه هایی چند در مساجد به کار برده می شد . این کتیبه ها حاوی مطالب مذهبی و اخبار سیاسی و اداری بود . به عبارتی ، «در تزیین معماری ، به خوشنویسی اهمیت زیادی داده شده و به گونة هنر کتیبه نگاری ساختمانی انعکاس یافته است ؛ و این ، یکی از تحولات خاص هنر کاشیکاری این دوره به شمار می رود . یکی از هنرمندان برجسته و نامدار این هنر ، محمد رضا امامی اصفهانی (30 ـ 1629 م/ 39 ـ 1038هـ . ق ) بود که در قم ، قزوین و نیز در بین سالهای 1673 م/ 1084 هـ . ق و 1677 م/ 1088 هـ .ق در مشهد کار می کرد . چنین می نماید که در سرتاسر دورة صفوی ، اعضای خانواده او به هنر کاشیکاری مشغول بوده اند»[اسکارچیا ، هنر صفوی ، زند ، قاجار 9 ـ 10] . گدار نیز معتقد است که محمد رضا امامی ، کتیبه نگاری ماهر در شهر اصفهان بود . «قسمت اعظم کتیبه هایی که نام او را بر خود دارند ، در اصفهان هستند . ولی در قم ، قزوین و مشهد نیز یافت می شوند . اولین کتیبة او در اصفهان ، به سال 1039 هـ . ق (30 ـ 1629 م ) ، و آخرین کتیبة اصفهانی او ،‌ در سال 1081 هـ . ق (1 ـ 1670 م ) نوشته شده اند . آثار سالهای 1084 هـ . ق (4 ـ 1673 م ) تا 1087 هـ . ق (7 ـ 1676 م ) او ، همگی در مشهد هستند ؛ شهری که به نظر می رسد محمد رضا امامی ، آخرین سالهای عمر خود را در آنجا گذرانده است . او پس از 50 سال اشتغال به شغل کتیبه نگاری ، احتمالاً در این شهر درگذشته است»[گدار ، آثار ایران ، ج 1 ، 245] .

کتیبة مسجد ذوالفقار

به هر حال نقش کتیبه ها به غیر از مفهوم مذهبی آن ، زیبایی خاصی به اثر ایجاد شده می بخشید . همچنین ، پادشاهان می توانستند افکار و نیات آتی خود را ، برای مردم روشن کنند . در مسجد ذوالفقار ، کتیبه ای است که از بخشودگی مالیاتی صحبت می کند . در مسجد جامع اصفهان نیز از این گونه کتیبه ها که از بخشودگی مالیاتی حکایت می کند ، دیده می شود . شاید پادشاهان صفوی بدین گونه می خواستند حمایت اصناف را به سوی خود جلب کنند تا بدین وسیله بر مدت فرمانروایی شان بیفزایند.

مسجد ذوالفقار در محلة نیم آورد

مسجد و مدرسة ذوالفقار ، در محلة نیم آورد قرار دارد . این محله ، از محلات قدیم شهر اصفهان محسوب می شود . محمد مهدی بن محمد رضا الاصفهانی ، آن را جزء چهل محله ای می داند که از زمانهای قدیمتر به یادگار نامش باقی مانده است [اصفهانی ، نصف جهان فی تعریف الاصفهان ،‌25 – 29] . جناب در کتاب الاصفهان ، آماری ویژه از این محله در اختیار محققان قرار می دهد . در تاریخ 1297 هـ . ق 2577 نفر ساکن محلة نیم آورد بودند ، و 306 خانه در آنجا وجود داشت . در مقایسه با محلات دیگر ، محلة نیم آورد جزء محلاتی بود که جمعیت زیادی داشت . از این رو ، اماکن مذهبی ویژه ای برای رفع نیاز مردم ، در آنجا پیریزی شد . از آنجا که این محل در نزدیکی بازار اصفهان قرار داشت ، نیاز کسب و کار ،‌ آرامش و اسکان ، و نیایش و نیاز مذهبی ، در مجموعه ای منظم از بازار ، مسجد و خانه بر آورده می شد . نمونه هایی فراوان از این مجموعه در مقیاسهای بزرگ و کوچک ، در شهرهای تاریخی ایران همچون : تبریز و اصفهان دیده می شود .

در احصائیة شهر اصفهان به سال 1343 هـ . ق ، محلة نیم آورد جزء ناحیة شمال غربی و در ادارة کمیساریا نمرة (2) بود . «در این تاریخ که شهر با دو خط تقریبی یکی از شمال به جنوب ، و دیگری از مغرب به مشرق و متقاطع در وسط شهر می باشد ، به چهار ناحیه تقسیم یافته . یکی ، در جنوب غربی کمیساریا نمره 1 مشتمل بر محلات ذیل : الیادران ، لنبان ، چهار سوق کوچک ، خیابان خوش ،‌ چهار سوق شیرازیها ، پای نارون ، جوب شاه ، مستهلک ، شمس آباد ، چهار باغ ، پشت مطبخ ، درب کوشک ، مسجد حکیم . دیگر ، ناحیة شمال غربی در ادارة کمیساریا نمرة (2) و مشتمل بر محلات ... : محله نو (مشترک) مسجد حکیم (مشترک) درب کوشک(مشترک) شیش بید آباد ، پاچنار ، قبله دعا ، مورنان ،‌ دروازه نو ، باغ همایون ، سینه پائینی ، نیم آورد ، جماله کله ، دردشت ، شهشهان ...»[جناب ، الاصفهان ، 203 ـ 204] .

شاردن نیز محلة نیم آورد را جزء محلات پرجمعیت طبقه بندی کرد ، و دربارة آن نوشت : «محلة نیم آورد ، یکی از محلات پرجمعیت اصفهان است . نقاط مهم این محله ، عبارتند از : جماله و مسجد ذوالفقار ؛ که وجه تسمیه آن ، به مناسبت نام شمشیر حضرت علی (ع) است . و یک حمام و یک مهمانخانه به اسم (خاصه تراش)که فقط اصلاح شاه را می کند ، و این خود مقامی شامخ است»[شاردن ، سفرنامه ، 89] .

به هر حال مسجد و مدرسه و حمام ذوالفقار ، در محلة‌ ذوالفقار و متصل به بازار اصفهان قرار دارد . زنجیره های آرامش ، کار و نیاز مذهبی ، در محلاتی تاریخی مانند ذوالفقار و محلة نیم آورد ، به طور کامل عیان است . بازار نیم آورد که بخشی از بازار بزرگ اصفهان به شمار می آید ، مدرسة تاریخی نیم آورد ـ از بناهای عصر شاه سلیمان صفوی ـ را در خود پنهان کرده است . همچنین ، به غیر از نقاط مسکونی این محله ، مساجدی همچون : مسجد خیاطها ، مسجد نو ، مسجد ذوالفقار و مسجد شیشه ، در این محله قرار دارند .

هر یک از آثار یاد شده ، تصویری از زنجیره های : نیاز کار ، و آرامش انسانی است . پویایی محلاتی تاریخی همچون نیم آورد با سکنة خاص آن ، نمودار تصویر گذشتة محلات قدیم است .

مسجد ذوالفقار در عهد شاه تهماسب

ادعای صفویان دربارة تشیعشان ، موجب شد تا به گسترش اماکن مذهبی بپردازند . بعضی از این مکانها ، به نامهای خاصی از اهل بیت (ع) یا افراد معروفی نامگذاری می شد ؛ مانند مسجد علی (ع) یا مسجد شیخ لطف الله ، پدر زن شاه عباس اول . نام مسجد ذوالفقار نیز از نام شمشیر حضرت علی (ع) گرفته شده است . از این رو ، بر بالای سر در ورودی مسجد ، صورت دو شمشیر دیده می شود . احترام خاصی که شیعیان به امام علی (ع) داشتند ، موجب شد تا مکانهای مذهبی زیادی به نام این شخصیت آذین داده شود . «مؤلف تاریخ اصفهان و ری نوشته ، که مسجد و مدرسه و حمام ذوالفقار را ذوالفقار اسپهانی خاصه تراش شاه ساخته است . و این مطلب ، کاملاً اشتباه است ؛‌ زیرا اولاً خاصه تراش شاه مطابق محتوای یکی از کتیبه ها ، استاد علیرضا بوده نه ذوالفقار خان . و اصولاً ذوالفقار خانی در بین نبوده است . و اینکه تصور کرده اند که مسجد را خاصه تراش شاه ساخته است ، از آنجا ناشی شده که در لوحة سنگی که در مسجد نصب است ، مقرر گردیده که در ریاست خاصه تراش شاه بر صنف دلاک و سلمانی و نظایر آنها ، وجوهاتی که در پیش گرفته می شده ، مطالبه نگردد . و از طرفی هم بالای سر در صورت دو شمشیر بوده . از مجموع این مطالب . نتیجة موهومی به این طور که ذوالفقار خان خاصه تراش بانی مسجد و مدرسه و حمام بوده ، گرفته شده است»[رفیعی مهر آبادی ، آثار ملّی اصفهان ، 247] .

مسجد ذوالفقار حدود نیم جریب است ، که در زمان شاه تهماسب صفوی به سال 950 هـ . ق ، به وسیلة شخصی به نام شیخ محمد صفی ـ مطابق محتوای کتیبة مسجد ـ برپا شد .

کتیبة سر در مسجد ذوالفقار ، به خط ثلث با کاشی سفید معرق و بر زمینة لاجوردی حکایت از زمان ساخت و بانی مسجد می کند :

«قد عمر الله هذا المسجد الموسوم بذی الفقار فی ایام خلافة السلطان الاعظم الاکرم ابوالمظفر شاه طهماسب الحسینی بهادرخان ـ خلد الله ملکه و افاض علی العالمین عدله ـ اضعف عباد الله شیخ محمد الصفی نمقه محمد سیاوش فی سنة 950»[هنر فر ، گنجینة آثار تاریخی اصفهان ، 384] .

«اشعار منقور بر در قدیمی این مسجد به سوی بازار ، به خط ثلث برجسته به شرح زیر است :

محمد عربی آبروی هر دو سرای

کسی که خاک درش نیست خاک بر سر او

شنیده ام که تکلم نمود همچومسیح

بـدیـن حـدیـث لب لعـل روح پــرور او

که من مدینة علمم علی در است مرا

عجب خجستـه حدیثسـت من سگ در او

و بر روی دری که به سوی کوچه باز می شود ، عبارت زیر نوشته شده است :

قال الله تبارک و تعالی : و ان المساجد لله فلا تدعوا مع الله احداً»[هنر فر ، گنجینة آثار تاریخی اصفهان ، 385] .

وقفیات مسجد

رقباتی که بر مسجد ذوالفقار وقف شده ، در بالای کتیبة سر در مسجد لوح سنگی سیاه رنگی به طول 57 و عرض 4 سانتی متر نصب شده ، و کتیبة آن به خط ثلث بر جسته ، به شرح زیر است :

بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله الذی واقف علی الضمائر والسرائر والصلوة و السلام علی محمد و آله اجمعین . وقف شرعی نمود عالی جناب حاجی الحرمین الشریفین سیدالساداة حاج میرزا اسدالله همگی دو باب دکان قصابی و نوار ... فروشی در جنب مسجد ذوالفقار معین در سر م آورد به موجب وقف نامچة علی حده و وقف مسجد مزبور نمود وقفاً صحیحاً شرعیاً . و این کلمات بجهه وقف نامچه قلمی شد ، فی پنجم شهر رمضان 1109 . کتبه محمد نصر»[هنرفر ، گنجینة آثار تاریحی اصفهان ، 385] .

کتیبه ای تاریخی

همان گونه که دربارة انواع کتیبه ها گفتیم ، در مسجد ذوالفقار نیز کتیبه ای وجود دارد که از بخشودگی مالیاتی صحبت می کند . «بریکی از جرزهای ایوان نوبی مسجد کوچک ذوالفقار ، سنگ لوح سیاه رنگی به طول 90 و عرض 55 سانتی متر نصب ده که یه خظ نشتعبسث یزجشته ، قزمان اه عیاش کبیز مبنی بر بخشودگی مالیات صیف دلاک و آینه دار وفصاد و ختنه کار و کیسه مال و خدمتکاران و آبگیران حمامهای مردانه و زنانه ، بر آن نقش بسته است . کتیبة لوح مزبور که مورخ به سال 1037 هجری است ، به شرح زیر می باشد : «وفرمان همیون آنکه جون به عرض رسید که از قدیم الایام مقرر بود که خاصه تراش متلغی از جماعت سلمانی و سلیمانی که عبارت از دلاکان و آینه داران و فصادان و ختنه کاران و کیسه مالان و خدمتکاران و آبگیران حمامات مردانه و زنانه [باشد بگیرند] . به عنف و تعدی با آنان رفتار می نموده اند . در این زمان خجسته اوان که امر خاصه تراشی را به عمده الضاع استاد علی رضا خاصه تراش شفقت فرمودیم ، مشارالیه مطالبات مذکوره را معاف داشته شرط نمود که یک دینار طلب ندارد و ثواب آن را به روزگار فرخنده آثار بندگان نواب کامیاب سپهرد رکاب اشرف اقدس شاه بابا ام ـ انارالله برهانه ـ هبه نمود . بنابراین ، مقرر ، مقرر نمودیم که احدی از حکام و تیولداران و کلانتران و سربلوکان و ضابطان } ... ] ممالک محروسه اصلاً و مطلقاً به علت اخراجات از علفه و علوفه و تنلقا و للاع و پیکار و شکار و دست انداز و پیشکش و عیدی و سایر تکالیف دیوانی به هر اسمی که بوده باشد ، خواله ننمایند و قلم را کوتاه دارند . و هر ساله حکم مجدد طلب ندارند . و آیة کریمة : «فمن بدله تعد ماسمعه» را منظور دارند . تحریراً فی شهر صفر 1037»[هنرفر ، گنجینة آثار تاریخی اصفهان ، 386] .

بدین گونه ،‌پادشاهان صفوی از کتیبه های مندرج در مساجد و امکان عمومی برای اطلاع رسانی به عموم مردم ، استفاده می کردند .

هم اکنون ، اصلاحگران آثار معماری تاریخی ، بر روی سر در ورودی مسجد ذوالفقار به طرف بازار ، گچ سفید کشیده اند . از این رو ، تصویر دوشمشیری که شاردن ، جابر انصاری و هنرفر از آن یاد کرده اند ، از بین رفته است . مسجد نیز فعلاً به صورت مسجدی کوچک در امتداد بازار قرار دارد ؛ که در روزهای هفته بهغیر از روزهای تعطیل ، در آن نماز جماعت برپا می شود .

منابع ،

1.اسکارچیا ، جیان ، روبرتو ، تاریخ هنر ایران ، هنر صفوی ، زند .قاجار ، ترجمة یعقوب آژند ، چاپ اول ، تهران ، انتشارات مولی ، 1376

2.الاصفهانی ، محمدمهدی ، نصف جهان فی تعریف الاسفهان ، 1368 ، تصحیح منوچهر سبوده ، چاپ دوم ، تهران ، انتشارات امیر کبیر ، 1368

3.جناب ، میرسید علی ، الاصفهان ، به اهتمام عباس نصر ، چاپ دوم ، اصفهان ، انتشارات گلها ، 1371

4.رفیعی مهر آبادی ، ابوالقاسم ، آثار ملی اصفهان ، چاپ اول ، تهران ، انتشارات انجمن آثار ملی ، 1352

5.سیوری ، راجر ، ایران عصر سفوی ، چاپ اول ، ترجمة کامبیز عزیزی ، تهران ، نشر مرکز ، 1372

6.شاردن ، سفرنامة شاردن ، چاپ دوم ، ترجمة حسین عریضی ، تهران ، انتشارات نگاه ، 1362

7.گدار ، آنده ، آثار ایران ، چاپ سوم ، ترجمة ابوالحسن سروقدمقدم ، مشهد ، انتشارات آستان قدس رضوی ، 1375

8.هنرفر ، لطف الله ، گنجینة آثار تاریخی اصفهان ، چاپ دوم ، اصفهان ، انتشارات کتارخانة ثقفی

نگارنده : مینا رهبریان کارشناس ارشد تاریخ

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 11:45 ق.ظ

 

جلد کتاب

کتاب "مکتب اصفهان در شهر سازی"شامل سه بخش است، ابتدا در فصل اول،اصول و مبانی مکتب شهر سازی اصفهان در چار چوب مکتب الهی اصفهان بیان و زمینه ها و عوامل موثر در شکل گیری شهر اصفهان بررسی و تجزیه و تحلیل می شود،سپس در فصل دوم،ساختار شهر در این دوره با توجه به عوامل تاثیر گذار بر آن تببین و تعریف می شود.در بخش دوم ،ابتدا در فصل سوم، مفهوم زبان هنر به طور عام و زبان طراحی شهری به طور خاص توضیح داده و در فصل چهارم، خصوصیات واحدهای سازنده این زبان یعنی فضای شهری اصفهان تبیین می گردد. 

در بخش سوم،ابتدا در فصل پنجم نحوه استفاده از تئوری های زبان شناسی در حوزه معماری و شهرسازی بررسی می شود و در فصل آخر نیز دستور زبان طراحی شهری در ساختار شهر اصفهان را می خوانید. 
کتاب "مکتب اصفهان در شهر سازی" در فرهنگستان هنر به چاپ رسیده است.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 11:24 ق.ظ
del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 11:10 ق.ظ

دکتر لطف الله هنرفر

                           
دکتر لطف الله هنرفر در سال 1298 خورشیدی در اصفهان دیده به گیتی گشود . وی تحصیلات ابتدایی و متوسّطه و دوره اول دانشسرای مقدماتی را در زادگاه خود به پایان برد و در خردادماه 1320 خورشیدی موفق به دریافت درجه کارشناسی در رشته تاریخ و جغرافیای دانش سرای تهران با رتبه اول شد و افتخار دریافت مدال درجه یک از وزارت معارف ، اوقاف و صنایع مستظرفه را در دی ماه 1320 خورشیدی از آن خود نمود. استاد لطف اله هنر فر از سال 1331 تا 1339 خورشیدی ضمن تدریس ، به ریاست اداره باستان شناسی اصفهان منصوب شد و کارنامه درخشانی از فعالیّت های خود را به جا گذاشت. وی همزمان به دریافت درجه کارشناسی ارشد تاریخ دانشگاه تهران نایل شد و در آغاز تیرماه سال 1341 خورشیدی دکترای نخستین دوره تاریخ دانشگاه تهران را با درجه « بسیار خوب » دریافت نمود . او در سال 1346 به دانشگاه اصفهان منتقل شد و گروه آموزشی تاریخ را در دانشگاه اصفهان پایه گذاری نمود. استاد هنرفر پس از سال ها خدمت ارزنده به درخواست خود در سال 1358  شد. وی به خاطر بی مهری هایی که با او شد و رنجیدگی ی خاطری که داشت در سال های آخر عمرش ار حضور در مجامع عمومی دولتی و مردمی پرهیز می کرد امّا تا آخرین روز های عمر از نگارش و پژوهش بازنماند. تلاش در جهت حفظ و مرمّت آثار تاریخی اصفهان و ضبط کتیبه های تاریخی بنا های تاریخی اصفهان و تکمیل آن ها، در شمار خدمات ارزنده او طی سال هاست . دکتر هنرفر عضو اتحادیه انجمن جهانی ایران شناسان و عضو انجمن آثار ملی و شورای حفاظت آثار تاریخی اصفهان بود. از استاد هنرفر پژوهش ها و جستارهای بسیاری به ویژه درباره شهر تاریخی اصفهان به یادگار مانده است که مشهور ترین آن ها کتاب « گنجینه آثار تاریخی اصفهان » است. این اثر که رساله پایان نامه دوره دکترای استاد هنرفر است در سال 1344 خورشیدی به عنوان برترین کتاب سال برگزیده شد. از دیگر آثار ارزشمند دکتر هنرفر درباره اصفهان می توان به کتاب های « از اصفهان دیدن کنید » ، « راهنمای آثار تاریخی اصفهان به زبان انگلیسی » و « آشنایی با شهر تاریخی اصفهان » و « اصفهان شهر تاریخ » اشاره نمود .

دکتر لطف اله هنرفر پس از سال ها تلاش و پژوهش های اصفهان شناسی، درسن 87 سالگی و پس از یک دوره بیماری سخت، در نهم آذرماه 1385 خورشیدی در بیمارستان الزّهرای اصفهان درگذشت و در گلشن ناموران باغ رضوان اصفهان با حضور جمع پر شوری از مردم فرهنگ دوست اصفهان به خاک سپرده شد.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 13 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 10:51 ق.ظ

– راغب اصفهانی نوشته سید علی میرلوحی .

 

 – اصفهان مدارس نوین و مفاخر آن از آقای اسفندیار معتمدی.

 

 - آتشگاه اصفهان اثر یاغش کاظمی

 

 – آثار و ابنیه تاریخی اصفهان از میر سید علی جناب با تحقیق رضوان پورعصار 

 

 -علی به اصفهان می رود: اصفهان شناسی برای نوجوانان (از فاطمه نذری، سیدمحمدهادی عسگری فر  ، نشر: هشت بهشت (28 آذر، 1386) )

 

 - افسانه اصفهان آبی ( از خسرو احتشامی هونه گانی ،  سال چاپ 1377)  سازمان تبلیغات اسلامی(اصفهان) حوزه هنری

 

 - تاریخ اصفهان در دو جلد نوشته میرزا ابولحسن خان شیخ انصاری 

 

 -  تاریخ جلفای اصفهان نوشته هاروتون درهوهانیان

 

 - ره آورد ایام (مجموعه مقالات اصفهان شناسی) نشر: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان (06 اسفند، 1385)

 

 - آرامگاه خارجیان اصفهان هوشنگ مظاهری

 

 - آرامگاه ارامنه اصفهان، میراث کم نظیر تاریخ مدفن نام آوران هوشنگ مظاهری

 

 - آرامگاه خارجیان اصفهان، سرگذشت دهها تن از خارجیان که در شهر اصفهان به خاک سپرده شوند  هوشنگ مظاهری


 - الاصفهان  نوشته علی جناب  ناشر علی جناب اصفهانی

 

 - اصفهان موزه همیشه زنده نوشته رضا نور بختیار


 

 - ایتالیا و اصفهان  نوشته آنجلو میکله بیه مونسه آنجلو میکله بیه مونسه

 

 - ایران در یکصد و سیزده سال پیش با شرح و تصویر ارنست هولستر محمد عاصمی

 

عنوان: بازار بزرگ اصفهان
پدید آورنده: سیروس شفقی
محل نشر: اصفهان
ناشر: چهارباغ


 

عنوان: برج های کبوتر اصفهان
پدیدآورنده : محمد محمودیان ، علی چتیاز
محل نشر: اصفهان
ناشر: نشر گلها

 

عنوان:  بررسی اوضاع و ویژگی های فرهنگ عمومی استان اصفهان
پدید آورنده: دبیر خانه شورای فرهنگ عمومی
محل نشر: تهران
ناشر: شورای فرهنگ عمومی÷ دبیرخانه عنوان

 

عنوان : بررسی گورستان تخت فولاد اصفهان
پدید آورنده : گیلان فقیه میرزائی ، محمد علی مخلصی ، زهرا حبیبی
محل نشر : تهران
ناشر : سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ،پژوهشکده ژبان و گویش


 

عنوان : پژوهشی درباره سقا خانه ها و سنگابهای اصفهان
پدید آورنده : منصور داد مهر
محل نشر : اصفهان
ناشر : گلها

 

عنوان : پوشش گیاهی منطقه اصفهان
پدید آورنده : مصطفی سعید فر
محل نشر : تهران
ناشر : موسسه تحقیقات جنگلها ومراتع

 

عنوان : تاریخ اجتماعی اصفهان در عصر ظل السلطان (از نگاه روز نامه فرهنگ اصفهان )
پدید آورنده : عبد المهدی رجائی
محل نشر: اصفهان
ناشر : دانشگاه اصفهان

 

عنوان : تاریخ ارمنیان جلفای اصفهان در یک صدوچهل سال اخیر (1996-1856)
پدید آورنده : لئون میناسیان
محل نشر : اصفهان
ناشر: گلبن

 

عنوان : تاریخ اصفهان
پدید اورنده : مهدی سجادی نائینی
محل نشر : اصفهان
ناشر : طوبی نصف جهان

 

عنوان : تاریخ اصفهان
پدید آورنده : مهدی سجادی نائینی
محل نشر : اصفهان
ناشر : سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان

 

عنوان : تاریخ اصفهان
پدید آورنده : جلال الدین همائی شیرازی اصفهانی
محل نشر : تهران
ناشر : پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

 

عنوان : تاریخ اصفهان
پدید آورنده : حسن خان جابری انصاری
محل نشر: اصفهان
ناشر : مشعل

 

عنوان : تاریخ اصفهان
پدید آورنده : مجله ابنیه و عمارات فصل تکایا ومعابر
محل نشر : تهران
ناشر: هما

 

عنوان : تاریخ اصفهان ، مجلد ابنیه و عمارات و آثار باستانی
پدید آورنده : جلال الدین همائی
محل نشر : تهران
ناشر : هما

 

عنوان : تاریخ تشیع اصفهان ) از دهه سوم قرن اول تا پایان قرن دهم (
پدید آورنده : مهدی فقیه ایمانی
محل نشر : اصفهان

 

عنوان : تاریخ تئاتر در اصفهان
پدید آورنده : رضا ارحام صدر ، علی محمد رجائی
محل نشر : اصفهان
ناشر : آتروپات

 

عنوان : تاریخ جلفای اصفهان
پدید آورنده : مارتون درهوهانیان
محل نشر : اصفهان
ناشر : زنده رود ، نقش خورشید

 

عنوان : A short history of the historical building at Isfahan
پدید آورنده : کریم نیکزاد امیر حسینی  

 

عنوان : تاریخچه مطبوعات اصفهان
پدید آورنده :محمد محمدی
محل نشر : اصفهان
ناشر: نقش مانا

 

عنوان : تجربه ای نوین در مرمت شهر ها
پدید آورنده :محمد جواد مهدوی نژاد
محل نشر : تهران
ناشر : فرا آموزش

 

عنوان : تذکرت القبور ، به ضمیمه اشعار و مثنویات
پدید آورنده : عبداکریم گزی اصفهانی
محل نشر : قم
ناشر : کتابخانه عمومی حضرت آیت اله عظمی مرعشی نجفی

 

عنوان : تذکرت شعرا استان اصفهان از قرن پنجم تا عصر حاضر
پدید آورنده : مصطفی هادوی شهید اصفهانی
محل نشر : اصفهان
ناشر : گل افشان

 

عنوان : تربت پاک ، راهنمای تخت فولاد اصفهان
پدید آورنده : محمدرضا نیل فروشان
محل نشر : اصفهان
ناشر : گلدسته

 

عنوان : ترجمه محاسن اصفهان (مفصل ابن سعد ابن حسین ما فروخی اصفهانی )
پدید آورنده : حسین ابن محمد ابن رضا و عباس اقبال
محل نشر: تهران
ناشر : اساطیر

 

عنوان : اصفهان ، تهران ، شیراز
پدید آورنده : محمد مهدی ایزد پناه 
محل نشر : تهران
ناشر : باغ دانش

 

عنوان : جغرافیای اصفهان
پدید آورنده : سیروس شفقی
محل نشر : اصفهان
ناشر : دانشگاه اصفهان

 

عنوان : جغرافیای اصفهان
پدید آورنده : میرزا حسین خان پسر محمد ابراهیم خان ، تحویلدار اصفهان
محل نشر : تهران
ناشر : شنگرف

 

عنوان : جلوه های هنر در اصفهان
پدید آورنده : جلیل دهمشگی ، علی جانزاده
محل نشر : تهران

 

عنوان : جنبش وطن پرستان اصفهان و بختیاری (تاریخ مشروطه ایران)
پدید آورنده : نورالله دانشورعلی (مجاهد السلطان)
محل نشر : تهران
ناشر : آتران

 

عنوان : چهره افروختگان خطه زنده رود ؛ یادی از فرهیختگان موسیقی اصفهان
پدید آورنده : حسین نیکو نژاد
محل نشر: اصفهان
ناشر : مشعل

 

عنوان : چهره نگاران اصفهان ( گوشه ای از تاریخ عکاسی ایران )
پدید آورنده : پریسا دهندان( نفیسی )
محل نشر: تهران
ناشر : دفتر پژوهشهای فرهنگی

 

عنوان : حیاط در حیاط ؛ حیاط در خانه های سنتی ایران ( اصفهان ، کاشان ، تهران)
پدید آورنده : فرشته نایبی
محل نشر: تهران
ناشر : نزهق

 

عنوان : خانه های اصفهان
پدید آورنده : کامبیز حاجی قاسمی
محل نشر: تهران
ناشر : سازما ن میراث فرهنگی کشور

 

عنوان : خوشنویسی در کتیبه های اصفهان
پدید آورنده : منوچهر قدسی
محل نشر: اصفهان
ناشر : نشر گلها

 

عنوان : دانشمندان و بزرگان اصفهان
پدید آورنده : مصلح الدین مهدوی
محل نشر: اصفهان
ناشر : گلدسته

 

عنوان : در جستجوی هویت شهری اصفهان
پدید آورنده : مرتضی عمرانی
محل نشر: تهران
ناشر: وزارت مسکن و شهرسازی


عنوان : درگه اهل هنر (زندگی و آثار برگزیدگان هنرهای سنتی اصفهان )
پدید آورنده : حوزه معاونت پژوهشی دانشگاه هنر
محل نشر: اصفهان
ناشر: دانشگاه هنر اصفهان

 

عنوان : دیدنی های اصفهان
پدید آورنده : الیاس شیخی
محل نشر: تهران
ناشر: موسسه کتاب همراه

 

عنوان : ذکر اخبار اصفهان
پدید آورنده : حافظ ابونعیم اصفهانی
محل نشر: تهران
ناشر: سروش (انتشارات صدا و سیما)

 

عنوان : راز هندسه پنهان در نما و معماری پل خواجوی اصفهان
پدید آورنده : ساسان قهاریان
محل نشر: اصفهان
ناشر: یکتا

 

عنوان : راهنمای سفربه استان اصفهان
پدید آورنده : آکسانا بهشتی
محل نشر: تهران
ناشر: روزنه

 

عنوان : راهنمای سیاحتی شهر بزرگ اصفهان به همراه نقشه جامع شهر
پدید آورنده : محمود داوری
محل نشر: اصفهان
ناشر: نور السلام

1- ترجمه محاسن اصفهان

2- تذکره مأثر الباقریه

 3- ادیب ماندگار

 4- فرهنگ مردم اصفهان

 5- تجلی فضائل

 6- هدیه العباد

7- بازار بزرگ اصفهان

 8- جغرافیای تاریخی اصفهان

9- ره آوردایام

 

 

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
پنج‌شنبه 9 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 01:22 ب.ظ

 روستای ابیانه در بیست و شش کیلومتری جاده کاشان به نطنز و در انتهای دره هنجن، در دامنه کوههای کرکس قرار دارد. روستای ابیانه دارای ویژگیهای خاص است که آنرا از سایر روستاهای همجوار متمایز می‌سازد و جزو آن دسته از روستاهای کمیابی است که امروزه در کشور ما یکپارچگی و وحدت خود را چه از نظر طرحهای زیبای ساختمانی، بافت روستایی و چه از نظر زبان و سنن و آداب و رسوم حتی فرم لباس محلی در مقایسه با تمدن امروز حفظ کرده است.
    ابیانه مانند اغلب روستاهای کوهستانی در طرف شمال و در دامنه کوه ایجاد شده و خانه‌های خشتی و گلی آن که بیشتر از زمان ساسانی، ایلخانی، تیموری، صفوی، افشار و قاجار باقی مانده‌اند و به علت استفاده از خاک رس قرمز رنگ، یک دست صورتی و قرمز رنگ است. این خانه‌ها به علت استفاده از شیب تندکوه و ارتفاع مناسب ساختمانها‌، هر کدام دارای دید کامل به دره و کوه مقابل می‌باشند. اغلب خانه‌ها نیز فاقد حیاط هستند.
    ابیانه مجموعه‌ای است که تمام بناهای آن اعم از هفتصد خانه قدیمی، مساجد و قلعه‌ها، همه و همه جزو آثار تاریخی می‌باشند از بناهای تاریخی عمومی در ابیانه می‌توان به مسجد پرزله با تاریخ هفتصد و یک هجری، مسجد حاجتگاه با تاریخ نهصد و چهل و نه هجری، مسجد جامع مورخ به سال هفتصد و هفتاد و شش هجری و امامزاده یحیی و عیسی از دوره قاجار اشاره کرد. قلعه پل، قلعه یسمون، قلعه هرده، دژ آتون از دیگر بناهای تاریخی این روستا محسوب می‌شوند.
    اما نکته جالب توجه در مورد این روستا این است که اکثر جوانان این روستا به شهر مهاجرت کرده و جز تعدادی از زنان ومردان سالخورده در این روستا با افراد دیگری برخورد نمی کنید . این زنان و مردان سالخورده با روی باز پذیرای گردشگران هستند و از آنان پذیرایی و مهمان نوازی می کنند .گزارش تصویری زیر از زنان سالخورده روستا ابیانه می باشد . 
    

پیشینه تاریخی روستای ابیانه :

تاریخ مندرج بر روی دربهای قدیمی و فرم بناهای تاریخی و سایر شواهد موجود، قدمت ابیانه را بیش از هزار سال نشان میدهد. در شبستان مسجد جامع محراب منبت کاری چوبی بسیار زیبایی با تاریخ 477 هجری قرار دارد که مقارن با زمان سلجوقیان و سپس رونق شهر اصفهان و پایتخت قرار گرفتن آن میباشد.


 

وجه تسمیه
 
در ریشه یابی نام ده که در مجاورت و مکاتبات یا به زبان فارسی به صورت ابیانه در آمده است. گاهی در ذهن بعضی ها به صورت ( آب ؟ یا نه = آب هست یا نه ) بیان شده است که البته توجیه درستی نیست وبرای ریشه یابی نام ده باید به گویش خود مردم ده رجوع کرد. مردم روستا نام ابیانه را  ویونه = ویانه  و خود را ویانه ای = ابیانه ای یا ویونج می نامند و می گویند این کلمه همان بیدبن و واژه ویانه از بیدانه و بیدستانه است که در مکاتبات و گفتار فارسی به صورت بیانه و ابیانه تحریف شده است.
 
شیوه معیشت
 
در گذشته اقتصاد روستا بر پایه باغداری ، کشاورزی و دامپروری  استوار بود. باغهای میوه در جنوب و در کنار رودخانه، مراتع سرسبز در اطراف وپیرامون روستا و آغلهای دام و انبار علوفه در زمینهای نزدیک روستا بچشم میخورد.
 

 
 
ویژگیهای زمین شناسی منطقه

اشتوکلین عمده ترین ساختمان در رشته کوههای بین کاشان – اردستان ( که دره ابیانه را شامل می شود ) را طاقدیس بزرگ بالا آمده می داند که هسته مربوطه به پالئوزوئیک – تریاس آن در منطقه ابیانه و چیمه رخنمون دارد . روند محور این طاقدیس شمال غرب – جنوب شرق بوده که بر روند عمومی منطقه منطبق است . قدیمیترین تشکیلات زمین شناسی در منطقه مربوط به تشکیلات پرکامین است که بر روی آن به ترتیب تشکیلات پالئوزوئیک قرار دارد . تشکیلات دوران چهارم شامل تشکیلات پلیوستوسن و آبرفتهای قدیمی می باشد .جنس سنگهای دره ابیانه متفاوت بوده ، به طوری که تشکیلات پالئوزوئیک از قبیل د.ل.میتهای سبز رنگ ماسه سنگهای قرمز رنگ ، آهکهای تربلویت دار بر روی ماسه سنگها ( ماسه سنگ کنگلومرای ابیانه با ضخامت 50 متر و دانه های ریز قرمز رنگ که دارای میان لایه های مارن ماسه ای و شیل می باشد ، به طور هم شیب ولی با وقفه ای در رسوب گذاری و بر روی نهشته های پرمین قرار گرفته است ) دیده مس شود . لذا در اثر فعالیتهای تکنونیکی و گسلی کاملا خرد شده و ایجاد پرتگاههایی را نموده است .

زمین شناسی منطقه

مخروط افکنه : حدود 400 متر بعد از دو راهی نطنز – کاشان به طرف دره ابیانه اولین واحد ژئومورفولوژی که نظر هر بیننده ای را به خود جلب می کند واحد مخروط افکنه است . این مخروط افکنه ، بزرگترین مخروط افکنه در منطقه کرکس نطنز در مصب رودخانه برزورد و چیمه رود ( رود هنجن ) قرار دارد که ارتفاع آن از 1500 متر شروع و در 1100 متری خاتمه می یابد .

سنگها

سنگهای موجود در دره ابیانه بسته به نوع و جنس ، مقاومت متفاوتی را در برابر فرسایش از خود نشان داده اند و این امر موجب ایجاد فرمها و اشکال مختلفی در منطقه مورد مطالعه گردیده است . بدلیل شرایط آب و هوایی خشک – نیمه خشک دره ابیانه ، فرایندهای فرسایش مکانیکی بیش از شیمیایی موثر هستند . در قسمتهای مرتفع و شیبهای تند این منطقه ، تخریب مکانیکی بسیار شدید است . زیرا پوشش گیاهی و پوشش خاک که موجب محفوظ نگهداشتن زمین در مقابل تغییرات حرارتی می شود وجود ندارد . یکی از نمونه های قابل توجه ریزش سنگ در اطاف روستای ابیانه دیده می شود . این روستا در دره نسبت عمیق و در دامنه دیواره های مرتفع و تقریبا قائم کوه قرار گرفته است . و جنس سنگهای قسمتهای بالائی دره ، اهکی و ماسه سنگی است و دارای شکستگیهای زیاد است . چنین شرایطی باعث شده است که آهکها به صورت قطعات ک.چک و بزرگ سقوط کنند و به روستا به حرکت درآیند . چنین وضعی می تواند تهدیدی دائم برای مردم روستای ابیانه باشد . با توجه به کیفیت ساختمانی منطقه و آب و هوا ، باد نقش فرسایشی مهمی در این دره انجام نمی دهد و فرسایش بادی در مقایسه با سایر پدیده ها اهمیت چندانی ندارد .

موقعیت و نحوه استقرار

روستای ابیانه بر دامنه کوه مستقر شده و از شیب به طرف بالا رشد میکند. دو قلعه به نامهای قلعه هرده و قلعه پل درقفا و درسمت شمالی آن قرار گرفته اند، در قسمت جنوبی روستا پس از بالا رفتن از بستر رودخانه ( قسمت اغات ) قلعه دیگری بنام قلعه همونه دیده میشود. در موارد خطر این نحوه استقرار از نظر سوق الجیشی امتیازی محسوب میشد و این بخاطر تسلط روستا بر دشت و همچنین پناه گرفتن برسینه کوه و دفاع طبیعی آن بوده است.

a1

 

بناهای مسکونی ابیانه :

ساختمانهای موجود در روستا از دوره سلجوقیان به بعد میباشند که در طول این سالها بارها مورد مرمت و باز سازی قرار گرفته اند.

- خانه های دوره سلجوقی : فرم این خانه ها دارای یک ایوان جنوبی به ارتفاع 5 متر است. اطراف این ایوان خانه های دو طبقه بالا رفته و اتاقها قرار دارد و در هر خانه یک فضای باز بنام صفه تعبیه شده و این از آن جهت بوده که خانه ها حیاط ندارد و بعنوان حیاط مسقف کار میکرده است و همچنین برای مراسم عزا و عروسی مورد استفاده قرار میگرفته است.


- خانه های دوره صفویه : در این دوره توجه بیشتری به صفه شده وخانه های چهار صفه ای پیشرفت کرده است . قرینه سازی در آن ها رعایت شده و تزئینات داخلی هم کامل اً از دوره قبل متمایز است. - خانه های دوره قاجاریه : از اواخر دوره صفویه در وضع عمومی روستا رکود بوجود آمد و تا اواخر دوره قاجار ادامه داشت.

 

در ابیانه آثار تاریخی متعددی وجود دارد که اسامی برخی از آنها از این قرار میباشد

آتشکده یا هرپک 

این بنا بر خلاف اصول ساختمانی محل از پایه تا پوشش سقف با طاق ضربی و با سنگ لاشه و گچ ساخته شده دارای چهار طاق ی میباشد و همچنین مردم محله نام قدیمی دیگری بنام برازه(مخفف برآذر:برآذرگاه ) به این ساختمان اطلاق کرده اند و همچنین دلایل زیادی که نشان دهنده آتشکده بودن این محل میباشد و چون محل تجمع مردم بوده تا امروز نیز به همان صورت باقی مانده است.

قلعه پایین ده

برقله سنگی بریده ای بنا ش ده که پناهگاه مناسبی برای اهالی محله پایین ده روستا بوده است

قلعه پل

که بر ستیغ کوه سنگی مشرف و مسلط بر خانه ها محله پل میباشد

قلعه پله همونه

قلعه محل یسمان بر دامنه جنوبی روستا ساخته شده که ظاهر اً جدید تر به نظر میرسد ولی خاکبرداریهای انجام شده و بدست آوردن سفالهای شکسته لعابدار نشان میدهد که بنای آن نیز قدیمی بوده و احتمال اً دیواره های آن بعدا ً در توسعه قلعه ، نوسازی شده است.

 

قلعه شکاکی

درجبهه جنوبی مزرعه گهه بالا (درفاصله تقریبی 15 کیلومتری سمت شمال غرب ابیانه) روی تپه ای کم ارتفاع آثار مخروبه این قلعه دیده شده است


معبد هرشوگا

که به اشتباه به آتشکده معروف شده درصورتی که هرشوگا نام مکانی است که پارچه ها را بعد از آماده کردن برای آهار دادن به این محل می آورده اند و آن را شو (آهار دادن ) میدادند .

 

خانقاه

در زمان شاه عباس صفوی رونق یافته است. که خانه های دوروبر آن محله را پ َ خون گاه : پس خانقاه ، و مردم محل را نیز ، پخ ونگاهی : پس خانقاهی مینامند ، که علت ساخت آن توجه و آمد و شد مقامات و سران دولتی به این روستا و تهیه خانه ای برای پذیرای و سکونت آنان بوده است که بعدا ً به علت رفت و آمد دراویش مردم ده با تهیه خانه دیگری سکونت موقتی برای آنان ساخته اند که آن را نیز خانقاه گفته اند .

درسال1384 برخی از بنا های با ارزش ابیانه به ثبت ملی رسیدند،که عبارتند از:
 
 
 
ردیف
 
نام بنا
 
شماره ثبت
 
قدمت
 
موقعیت
 
 
1
 
 
خانه خلیلیان
 
12109
 
صفوی
 
محله هرده
 
2
 
خانه جهونه
 
12110
 
صفوی
 
محله پل
 
 
3
 
 
خانه صفره
 
12112
 
صفوی
 
محله هرده
 
4
 
 
خانه عزیز ابیانه ای
 
12331
 
قاجاریه
 
محله یوسمان
 
5
 
 
خانه نعیمی
 
12333
 
قاجاریه
 
محله یوسمان
 
6
 
 
خانه گوهر محسنی
 
12334
 
قاجاریه
 
محله میان ده
 
7
 
 
حمام هرده
 
12335
 
قاجاریه
 
محله هرده
 
8
 
 
خانه کیا گنده
 
14885
 
صفوی
 
محله یوسمان
 
9
 
 
اب انبار و مسجد پالیزه
 
14891
 
صفوی
 
محله یوسمان
 
10
 
 
مسجد جامع ابیانه
 
14896
 
صفوی
 
محله هرده
 
11
 
زیارتگاه هینزا
 
14897
 
صفوی
 
 
جنوب شرقی  ابیانه
 
12
 
 
نخلگاه پرزله
 
14898
 
قاجاریه
 
محله پل
 
13
 
دبستان دانشوری
 
14899
 
پهلوی
 
ابتدای بافت روستا
 
 
14
 
 
خانه وقف اولادی
 
14902
 
قاجاریه
 
    محله پل
 
 
15
 
 
خانه امینی نیا
 
14903
 
صفوی
 
میان ده
 
16
 
 
خانه نخلی
 
14913
 
صفوی
 
محله هرده
 
17
 
 
خانه حقیقی
 
14915
 
قاجاریه
 
 
18
 
 
خانه ظهیری
 
14916
 
صفوی
 
محله یوسمان
 
19
 
 
امامزاده(زیارتگاه)
 
14920
 
قاجاریه
 
محله هرده
 
20
 
 
مسجد پنجه علی
 
14925
 
پهلوی
 
محله پنجه علی
 
21
 
 
مسجد حاجتگاه
 
14930
 
صفوی
 
     زیارتگاه
 
22
 
 
مسجد پر زله
 
14932
 
صفوی
 
محله پل
 
23
 
 
دبیرستان ابیانه
 
14934
 
پهلوی
 
     زیارتگاه
 
24
 
 
آب انبار میان ده
 
14942
 
قاجاریه
 
      میان ده
 
25
 
 
نخلگاه زیارت
 
14943
 
قاجاریه
 
محله هرده
 
26
 
 
اتشکده ابیانه
 
14981
 
ساسانی
 
میان ده
 
 
برکرفته از سایت بنجره ای رو به تاریخ

بناهای مذهبی :


در جنوب شرقی ده ، دره کم عرض و طویلی شامل باغهای میوه قرار دارد که به هیانزا شهرت دارد. در منتهاالیه جنوبی باغها ، راه تنگ و باریکی است که از پیش آمادگی صخره های سنگی مرتفعی شکل گرفته و این نقطه شهرت به گله هینزا پیدا کرده است. در دل صخره جنوبی تو رفتگی اتاق مانندی است که جلوی آن پنجره چوبی نصب شده و ساختمان زیارتگاهی بنا شده مشهور به گذرگاه بی بی زبیده خاتون است .

image of mosq

مسجد یسمان

در میان محله یسمان واقع و اثر نوشته ای تاریخی ندارد. اما به گفته آقای خوانساری ابیانه از بناهای قبل از دوره صفویه است.

Image

مسجد جامع

تاریخ اولیه بنای آن 447 ه.ق میباشد که برروی محراب آن ذکرشده است. که مسلم اً تاریخ بنای ساختمان اصلی و محراب و منبر ، ستونها و سرستونها وسط سالن بزرگ هم مربوط به این تاریخ یا دوره سلجوقی و پایتخت قرار گرفتن اصفهان میباشد.

mosq master

مسجد پرزله

این مسجد در محله معروف پرزله واقع است. بنای اصلی آن در دوره صفویه است . بصورت یک سالن بزرگ بوده که در اواخر دوره قاجاریه شبستان کم عرض جزیی به آن اضافه شده است.

mosq1

مسجد حاجتگاه

این مسجد در قسمت غربی ده و در کنار قبرستان سابق واقع است. وجود این نام برای مسجد احتمال اً به دلیل داستانهایی است که از حاجت دادن بیماران در این مسجد صورت گرفته است. ساخت این مسجد را به دوره صفویه نسبت داده اند. در جلو در ورودی مسجد تختگاهی است بنام تخت مزگه یا تخت مسجد وجود دارد که برای هواخوری و یا آمادگی انجام فرایض مذهبی مورد استفاده بوده است .

mosq2

امامزاده ابیانه

این مکان در محله پایین ده واقع شده است و بنام زیارت معروف است. این مکان مدفن دو نفراز فرزندان امام موسی کاظم (ع) بنام شاهزاده یحیی و شاهزاده عیسی است. این بنا که حیاط و حوض زیبایی دارد، دارای گنبد کاشیکاری فیروزه ای رنگی است که درمیان خانه های سرخ رنگ ابیانه جلوه ای خاص دارد.

mosq1

مسجدهای یک اتاقة دیگری نیز در محله های مختلف روستا وجود دارند
 
بناهای عمومی :
 

حمام ها

دو باب حمام که به اصطلاح مردم ده گرم آوه : گرمابه میگفتند .که یکی در محله پایین ده ودیگری در محله یسمان میباشد.

 

آسیابها

دارای سه آسیاب آبی میباشد که یکی از آنها درسمت غربی مسجدحاجتگاه قرار گرفته است.چاه آبی : که این چاه در مزرعة گهه بالای ابیانه واقع در قل ع ه شکاکی واقع بوده است .

قبرستان قدیمی

که این قبرستان قدیمی ده در قسمت شرقی قلعه شکاکی واقع بوده است

 

مردم شناسی :

 

مراسم و آداب و رسوم

از مراسم مهم در ابیانه شامل مراسم مذهبی ، مراسم عید نوروز و مراسم ازدواج میباشد که هر کدام از آنها به اختصار بدین قرار میباشد

 

مراسم مذهبی

شامل ماه محرم، نخل برداری، ماه مبارک رمضان،نماز عید فطر،مراسم عزاداری و مراسم خاک سپاری فوت شدگان،عید فطر و عرفه آخر سال میباشد.

 

مراسم عید نوروز

شامل روز شماری سال ، روزی که کرد به کوه می رود،جشن نوروز، سیزده بدر و مراسم جشن پایان سال (چهارشنبه سوری ) می باشد.

 

مراسم ازدواج

جزئیات ازدواج ، مراسم عقد ، روز عروسی شامل : حمام یا برگرماده ، هیزم عروسی ، میوه بونی ( میان بامی ) ، خوان بری ، پاتختی و هدایای این روز و دیگر این مراسم زایمان و نامگذاری نوزاد می باشد .

 

واژه شناسی و زبان شناسی

زبان مردم این ده که با آن گفتگو میکنند بنام فرس قدیم معروف است و شعبه ایست از زبان رایج مردم منطقه نطنز _ سیمه _ جوشقان قالی و با زبان بعضی از نقاط مرکزی ایران و زبان مردم حدود سمنان وسبزوار نزدیکی و همانندیهایی دارد. از خصوصیات این زبان این است که از لحاظ ساختار ، درگردش خود خیلی روان است واژه ها را صریح ادا میکند.دنباله واژه ها را کش و قوس آنچنانی نمی دهد تا لهجه ای به وجود آورد ، به آسانی به فارسی برمیگردد .

 

صنایع دستی

از جمله هنرهای دستی می توان به جاجیم ، گلیم که در نوعهای مختلف موئی ، نمدی و پشتی است .قالی وقالیچه ، جوال ، شال ، زری بافی ، طنابهای موئی ، سبد بافی ، آویزهای تزئینی ، سوزن دوزی ، نوار دوزی و تکیه دوزی می باشد که در همه این هنرها دست انسان هنرمند در بوجود آوردن آن نقش اصلی ایفا کرده است که با مواد اولیه ای که در روستا یافت می شود این فعالیتهای اقتصادی _ هنری انجام می پذیرد .

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
پنج‌شنبه 9 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 12:55 ب.ظ

وجه تسمیة جویباره اینکه، درکنار جوی آبی قرار داشته. محله جوباره در شمال شرقی اصفهان فعلی واقع شده است که از جنوب به خیابان ولی‌عصرو از غرب به خیابان هاتف و از شمال به خیابان سروش محدود است و در حقیقت به شکل مثلثی از قدیمی‌ترین هسته‌های مرکزی شهر اصفهان جلب توجه می‌کند.زندگی مجتمع یهودیان ایران در یک نقطه از شهر و به عبارت دیگر در یک محله‌ی معین ریشه‌های کهن دارد. زندگی دسته‌جمعی یهودیان در ممالک اسلامی از زمان عمربن‌الخطاب شدت پیدا کرد، زیرا به دستور وی محدودیهای نسبت به یهودیان به عمل آمد و از آزادی آنها به شدت جلوگیری شد. یکی از محدودیتهای مهم برای قوم یهود در آن دوره، زندگی مجتمع آنان در محله‌ی شخص و معینی بوده است.البته باید متذکر شد که در مورد یهودیان اصفهان چنین امری صادق نیست. زیرا یهودیان اصفهان خود ساکنین قدیمی شهر اصفهان را تشکیل می‌دادند و پیوسته در محله‌ای که از زمان قدیم ایجاد شده بود زندگی می‌کردند، به طوری که قدمت این محله‌ی کهن را باید با قدمت شهر اصفهان فعلی یکسان دانست. این محور تاریخی با توجه به اسناد و مدارک و نقشه‌های تاریخی یک محور شهری بوده است، که مساجد، بازارچه‌ها، کسبه‌ها، حمام، کاروانسراها و ... از عملکردها و عناصر مهم در حاشیه این محور تاریخی قرار داشته است. با توجه به اینکه جوباره یک محله یهودی‌نشین بوده اما امروزه نمی‌توان اینمحله را کاملا" یهودی‌نشین پنداشت. قدیمی‌ترین قسمت آن، که در گذشته "دارالیهود" نامیده می‌شد و در مرکز این محله قرار داشت، هنوز یهودی نشین است.

درباره‌ی وجه تسمیه جوباره باید گفت که به معنی جاری شدن نهر کوچک است، زیار جو به معنی نهر کوچک و باره جاری روان شدنش می‌باشد. البته لغت باره را به معنی دیوار شهر هم می‌دانیم که از همان بارو آمده است.وجه تسمیه این محل به علت این بوده که محله‌ی مزبور متصل به جوی و گذرگاه آب بوده است که از حصار شهر می‌گذشت و جویباره بر اثر کثرت استعمال و مرور زمان به جوباره تبدیل شده است.

میرزا حسین‌خان تحویلداراصفهانی می‌نویسد: "... و اصل جوباره اول شهر بوده و هست، نه محله‌ی بزرگ داشته است. بعد که شهر اصفهان بزرگ شده تمام جوباره یک محله‌ی آن حساب می‌شد. حال که جوباره خراب شده همین دو محله‌ی مزبور یعنی جوباره و دردشت از آن باقی است.

محله جوباره از قدیم‌الایام دانشمندان و علماء و شعرای بسیاری را در خود پرورش داده از جمله:

1- محدث بزرگ ابوبکر محمدبن‌علی‌بن‌الحسین اسماء‌الجوباری "وفات 465 ه- ق"

2- ابوالحسین، احمدبن‌ابراهیم‌بن‌صالح‌بن منذری‌جوباری، راوی حدیث و فقیه بزرگ قرن پنجم ه- ق

3- شاعر مشهور، جمال‌الدین عبدالرزاق "وفات 585 ه- ق"

4- شاعر گرانقدر کمال‌الدین‌اسماعیل‌بن‌جمال‌الدین‌عبدالرزاق "وفات 635 ه- ق"

مسجد جامع دشتی

در ساحل جنوبی زاینده‌رود از مشرق به مغرب در بلوک براآن جنوبی، دو بنای تاریخی از قرن هشتم هجری مسجد جامع دشتی و مسجد از یران بر جای مانده است    .

مسجد جامع کاج

کاج در چند کیلومتری شرق اصفهان در شمال بستر زاینده‌رود واقع شده و جزء بلوک (براآن شمالی) می‌باشند.

مسجد درب جوباره

در یکی از کوچه‌های محله جوباره مسجد محقر و ساده‌ای واقع شده که آن را مسجد جوباره و یا مسجد "پیرپینه‌دوز" نیز می‌نامند. وجه تسمیه آن به جوباره به علت آنکه در محله جوباره واقع شده واضح است ولی وجه تسمیه دوم آن سابقه و جنبی تاریخی ندارد. بنای  مسجد دارای هیچگونه اهمیت معماری نیست ولی سر در آن قدیم و دارای تزئینات جالبی بوده است که کلیه آنها به باغ چهلستون انتقال یافته و بر یکی از دیوارهای ضلع جنوبی باغ نصب شده است از کتیبه سر در این مسجد استنباط می‌شود در دوره سلطنت شاه طهماسب اول "مهترمحمدعلی" ساخته شده که با خط ثلث با کاشی سفیر معرق بر زمینه لاجوردی که نام خطاط آن"شیخ‌محمدبابر" و به سال 955 هجری می‌باشد.

مسجد سلطان ابوسعید بهادرخان

متصل به مناره باغ‌قوشخانه تا اواحر قرن سیزدهم هجری یکی از مساجد تاریخی اصفهان از قرن هشتم وجود داشته است. مسجد مزبور به طوریکه از سفرنامه‌ها و تصاویر سیاحان خارجی که در قرن سیزدهم هجری اصفهان را دیده‌اند و از این مسجد نیز توصیف نموده‌اند استنباط می‌شود از یک سر در کارشیکاری و یک گنبد کاشیکاری با دو مناره کوچک در طرفین ایوان آن و یک صحن متناسب تشکیل می‌شده و مناره فعلی باغ‌قوشخانه جنب سردر آن قرار داشته است. مؤلف کتاب (نصف جهان- فی‌تعریف‌الاصفهان)  از این مسجد به نام مسجد سلطان ابوسعید بهادرخان نام می‌برد و چنین می‌نویسد:"... و بعضی امکنه آباد قدیم نیز درج از حد مذکور حال بوده چنانچه طرف شمال مشرقی مسجد سلطان‌ابوسعیدبهادر خان که تا این اوقات باقی بوده و در این عصر خراب نمودند و اکنون مناره‌ای از آن باقی است حکایت آن را می‌نماید .

مسجد شعیا

وجه تسمیه مرقدی که فعلا" به نام  (شعیا) آنرا زیارت می‌کنند بر ما معلوم نیست. ساختمان مرقد فعلی هم خیلی قدیمی نیست و بنای آجری منشوری شکلی است که روی آن را با گچ اندود نموده‌اند. ارتفاع مرقد در حدود70/1 متر و عرض آن 1 متر است. در دوره رواج مذهب اسلام در اصفهان ظاهرا" در همین محل که به نام (خوشینان) معروف بوده مسجدی بنا شده که هیچ اثری از آن باقی نمانده است.صاحب مجمل التواریخ و القصص در کتاب خود می‌نویسد: "جامع خوشینان نخستین مسجد بود که باصفهان کردند در اسلام و بنای آن ابوخناس مولی‌امیرالمؤمنین عمربی‌خطاب کرد در خلافت علی‌بن‌ابیطالب (ع)، بر جانب شمالی مرقد شعیا کتیبه‌ای به خط نستعلیق برجسته از دوره شاه سلطان حسین صفوی موجود است که اولین مسجد بزرگی را که در اصفهان ساخته شده به نام  (مسجد شعیا) معرفی می‌کند و نیز حکایت دارد از اینکه مسجد مزبور را ابوعباس مفتی در دوره خلافت علی‌بن‌ابیطالب (ع) بنا کرده و الب ارسلان آن را تعمیر کرده است. متن کتیبه به خط علی‌نقی‌ امامی و مورخ به سال هزار و صد و دوازده هجری است.

مسجد مصری

در شمال ناحیه جوباره و نزدیک قبرستان شور در کوچه مصری مسجد به نام "مسجد مصری" به طول پنجاه و عرض چهل متر واقع شده که در دوره شاه‌ عباس دوم بنا شده است و چون بانی آن به موجب کتیبه یک لوح سنگی مرمری که در داخل مسجد نصب شده است شخصی به نام حاجی میرزا خان مشهور به تاجر مصری بوده، مسجد به نام "مسجد مصری" معروف شده است. سر در مسجد، کاشیکاری شده ولی داخل آن با گچ پوشیده شده و فاقد تزئینات است.

در داخل محراب مهتابی مسجد لوح سنگی از مرمر به طول 118/1 متر و عرض 64 سانتیمتر نصب شده که نام بانی آن حاجی‌میرزاخان در سال بنای آن  (1061 هجری) و نام نویسنده کتیبه آن محمدرضا امامی را به خط نستعلیق برجسته در بر دارد. کتیبه سر در مسجد به خط ثلث سفید بر زمینه کاشی خشت لاجوردی در دو سطر و به قلم جعفرابن‌عبدالله مورخ به سال هزار و صد و شانزده هجری می‌باشد.

امامزاده اسماعیل

در حاشیه شرقی خیابانی که به نام هاتف معروف است و در قدیمیترین قسمت شهر اصفهان کشیده شده مجموعه ‌ای نفیس از معماری و تزئینات عهد سلجوقی و صفوی دیده می‌شود که به نام امامزاده اسماعیل شهرت دارد. این مجموعه عالی شامل یک مسجد بسیار قدیمی به نام مسجد شلیا و مقبره امامزاده اسماعیل و رواق و سردر و صحن آن و یک گنبد بزرگ زیبای آجری از نوع گنبدهای چهارسوهای اصفهان برفراز سردر آنست که هر یک از آنها در زمان معینی ساخته شده است .

 بقعه جعفریه

بقعه جعفریه از بناهای برج مانند قرن هشتم هجری و از دوره حکمرانی ایلخانان مسلمان مغول است که در حاشیه غربی خیابان هاتف اصفهان و مقابل کوچه امامزاده اسماعیل واقع شده است.این بنا سابقا" در وسط صحن وسیعی قرار داشته ولی اکنون قسمتهایی از اطراف آن به صورت خانه‌های مسکونی درآمده است.گنبد جعفریه نمونه کاملی از مقابر دوره حکمرانان مغول محسوب می‌شود و نظایر آن در آذربایجان و بعضی دیگر از نقاط ایران دیده می‌شود شکل بقعه در قسمت پایین هشت ضلعی و سطح آن کوتاه و مسطح می‌باشد و چنین به نظر می‌رسد که گنبد هرمی شکل بوده که بعدها خراب شده است.گنبد فعلی تزئینات مختصری از کاشی دارد.  

مقبره خواجه سید حسن

در مقابل مسجد مصری مقبره خواجه سیدحسن واقع شده که در کتب تاریخ و تذکره نامی از او برده نشده ولی با توجه به کتیبه سنگ قبر او اینگونه حکایت می‌کند که وی از عرفای نامی نمیه دوم قرن هشتم هجری بوده است. کتیبه سنگ قبر، از سنگ سیاه و به صورت سکوی بزرگی است نیز حرکت محسوس و مشهود می‌شود.

مقبره کمال الدین اسماعیل

کمال‌الدین‌اسماعیل‌بن‌جمال‌الدین‌عبدالرزاق ملقب به"خلاق‌المعانی" از شاعران و قصیده‌سرایان بزرگ سبک عراقی در قرن هفتم ه- ق وی روزگار را در مدح اکابر اصفهان و شاهان معاصر خود گذرانید. کمال‌الدین دوره‌ی وحشتناک حمله مغول را به تمامی درک کرد و قتل و عام مغول را "633 ه- ق" در اصفهان به چشم خود دید.

وی به استادی و مهارت خلق کردن معانی دقیق معروف و در قصایدش توجه خاصی نسبت به زادگاهش اصفهان را دارد. کمال‌الدین اسماعیل در سال 653 ه- ق در گوشه‌ای بیرون از شهر به زهد و ریاضت زندگی می‌کرد که به دست مغولی کشته شد. مقبره این شاعر گرانقدر در محله جوباره در نزدیکی مناره ساربان می‌باشد.

مناره باغ قوشخانه

در منتهی‌الیه شمالی محله جوباره و در یک محله خارج شهر سابق که امروزه جزء شهر شده است مناره باغ‌قوشخانه که آن را مناره "طوقچی" و به خاطر اینکه نزدیک آرامگاه علی‌بن‌سهل است مناره (علی‌بن‌سهل)  نیز می‌نامند که با ارتفاع 38 متر است و از آثار قرن هشتم می‌باشد.

مناره چهل دختران

مناره چهل دختران در منتهی‌الیه شمالی محله جوباره واقع شده است. این مناره در حدود 21 متر ارتفاع دارد و به نظر می‌رسد که قسمتی از نوک مناره از بین رفته باشد. پنجره بزرگی در قسمت بالای منار و در ثلث دوم بدنه آن رو به سمت جنوب قرار دارد. دهانه این پنجره به شکل مربع مستطیل است و قسمت بالای آن از چوب و در طرفینش ستونهای گرد کوچکی است که نیمی از آنها در داخل دیوار مناره قرار دارد. بر روی یکی از اضلاع قاعده مناره چهل دختران به خط کوفی آجری برجسته بر زمینه آجری ساده در شش سطر کتیبه‌ای موجود است که بانی ساختمان آن را "ابی‌الفتح‌بن‌محمدبن‌عبدالواحدنهوجی" و سال اتمام ساختمان 501 هجری تعیین می‌کند. مناره چهل دختران به شماره 231 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

دو مناره دارالضیافه

در طرفین کوچه‌ای که از قدیم‌الایام به کوچه "حاج کاظم" معروف بوده و در محله جوباره دو مناره مدور واقع شده‌اند که تزئینات مقرنس‌کاری بسیار زیبایی را دارد. سبک تزئینات این دو مناره آن را به دوره مغول مربوط می‌کند تحقیقات و بررسیهای محققین و پژوهشگران این نکته را روشن می‌کند که قدمت این دو مناره به ربع اول قرن هشتم هجری می‌رسد.مورخین می‌گویند: این دو مناره بقایای یک مجموعه‌ی بزرگ که در قرن چهاردهم میلادی و زمان حکومت سلطان محمد خدابنده آباد بوده که به مسافرین خدمات می‌داده‌اند. این دو مناره به شماره272 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

مناره ساربان

این مناره که یکی از زیباترین مناره‌های عهد سلاجقه در اصفهان است در انتهای شمالی محله (جوباره) ناحیه یهودی‌نشین  اصفهان نزدیک مناره چهل دختران در گوشه‌ی یک میدان کوچک که یقینا"در زمان ساختمان آن محل مسجد کوچکی در پای مناره بوده، واقع شده است. ارتفاع این مناره در حدود 48 متر است و محیط قاعده آن 14 متر می‌باشد و از پایین به بالا داری هفت قسمت متمایز است: قسمت اول آن آجر چینی ساده و قسمت دوم و سوم آن دارای تزئینات عالی آجری و قسمت چهارم آن تاج اول مناره است که مقرنس‌های آجری توأم با کاشی فیروزه‌ای دارد و بسیار جالب و پر حالت است. قسمت پنجم آن تزئینات آجری و قسمت ششم آن تاج دوم مناره و قسمت هفتم آن تارک مناره است.

در قاعده دو تاج این مناره دو کتیبه بسیار زیبا از بهترین رنگ فیروزه‌ای کاشی دیده و خوانده می‌شود سال ساختمان این مناره در کتیبه‌های فعلی آن موجود نیست. پروفسور پوپ سال ساختمان این مناره را در اواخر قرن پنجم هجری می‌داند و آقای پایرون بمنت سمیث ساختمان آن را بین سالهای 550 تا 688 هجری تخمین زده است.

خانه های یهودی

خانه یهودیان در جوباره خصوصیات خاص خود را داراست و آنها را از مساکن مسلمانان جدا می‌کند خانه‌های کلیمیان دارای اتاقهای زیادی است. برخی از محققین و پژوهشگران دلایلی بر این موضوع ذکر کرده‌اند. یکی از دلایل محدودیتی بوده که این قوم در طول تاریخ داشته‌اند. آنها همچون مسلمانان حق خرید خانه‌های جدید را نداشتند و مسلمانان نیز حتی‌الامکان از فروش خانه به آنها خودداری می‌کرده‌اند فقر آنها نیز دلیلی دیگر برای این مطلب بود چرا که ناگزیر بودند چند خانوار در یک خانه زندگی کنند علاوه بر آن چون گاه مورد تهدید و بی‌مهری واقع می‌شدند اجتماع چند خانوار امنیت آنها را در برابر خطرات احتمالی زیادتر می‌کرد.اغلب خانه‌های قدیمی و کهنه که تاریخ آنها حداقل به یک قرن قبل می‌رسد به وسیله‌ی دالانهای سقف کوتاهی به حیاط راه پیدا می‌کند و درب ورودی آنها نیز فوق‌العاده کوتاه ساخته شده که منظور از این کوتاهی، جنبه‌های دفاعی آن مورد نظر بوده است. کوتاهی درب ورودی موجب می‌شد تا سواران دشمن نتوانند با اسب وارد منازل شوند و حتی برای ممانعت از ورود سربازان سواره دشمن به داخل کوچه‌ها درهایی به ورودی هر بن‌بست گذاشته‌اند که نقش دروازه را داشته و در مواقع ناامنی بسته می‌شد. در طول کوچه به چندین طاق کوتاه خشتی بر‌می‌خوریم که مانع ورود سربازان دشمن به داخل واحدهای مسکونی بوده است.ارتفاع طاق اینگونه معابر حداقل 5/1 متر و حداکثر 5/2 متر است که گاهی اطلاقک دیده‌بانی بر روی آن ساخته می‌شد. یکی دیگر از عوامل طاقها جلوگیری از گرمای تابستان و سرمای زمستانی بوده است. اصولا" اتاقها را در اطراف حیاط می‌ساختند که سقف آنها اغلب دارای طاق گنبدی شکل بوده و بیشتر از مصالح گل و خشت استفاده می‌شده است. آب انبارهای ساکن در زیر یکی از اتاقهای مسکونی بدون در نظر گرفتن جهات جغرافیایی ایجاد می‌شده است ولی زیرزمینها معمولا" زیر اتاقهای رو به شمال بوده است. در قسمت جنوبی زیرزمینهای ویژه‌ای به نام .......... وجود دارد که در آنها مراسم مذهبی انجام می‌شود به این قسمت غسل‌خانه هم می‌گویند.کلیمیان در طول تاریخ با محدودیتهای زیادی روبرو بوده‌اند. بعد از دوره‌ی قاجار یهودیان آزادیهای بیشتری به دست آوردند و برخی از آنها توانستند از جوباره خارج شده و در نقاط دیگر شهر اصفهان ساکن شوند. در حال حاضر یهودیان اصفهان هیچگونه محدودیتی برای ساختمان‌سازی و ... ندارند و همچون دیگر اقشار جامعه می‌توانند از حق و حقوق اجتماعی برخوردار باشند

کنیسه های یهودیچون وضع زندگی و اجتماعی و آزادی یهودیان در طول تاریخ متغیر بوده، بخصوص در دوره‌ی صفوی این قوم کنیسه‌های جالبی نداشتند. اما در حال حاضر یهودیان اصفهان 21 کنیسه و زیارتگاه دارند که در نقاط مختلف شهر پراکنده می‌باشند. علت اینکه تعداد این کنیسه‌ها بیشتر شده به خاطر آزادیهایی است که این قوم به دست آورده‌اند. به هر حال از میان این 21 کنیسه 16 کنیسه در جوباره و 2 کنیسه در محله دردشت و 1 کنیسه در دبیرستان اتحاد و 1 کنیسه هم در چهارراه فلسطین قرار دارد که معروفترین آنها کنیسه ملانیون، موشی حیا، خرقیا، گلبار و ... می‌باشند.کنیسه‌های اصفهان از نظر سبک معماری و ساختمانی شباهت خاصی به همدیگر ندارند، در داخل کنیسه قسمتی را مانند سکو، بلندتر ساخته‌اند که برای وعظ و خطابه از آن استفاده می‌شود. به طور کلی کنیسه‌های اصفهان به دلیل تعداد پیروان این دین رونق چندانی ندارد.

بازار غاز

بازار غاز از بازارهای معروفی است که در اکثر کتب مربوط به اصفهان نامی از آن به چشم می‌خورد. مرحوم بهشتیان بازار غاز را به همراه برخی بازارهای دیگر از بقایای بازارهای قدیمی‌ می داند.رفیعی مهرآبادی در مورد این بازار می‌نویسد: این بازار از آخر میدان عتیق شروع و به محله جوباره اتصال داشت و از طرف دیگر به بازار بزرگ متصل می شد.

بازار غاز ار بازارهای مهم و مطرحی بوه که به میدان کهنه منتهی و از طرف شمال به محله جوباره مرتبط می‌شده است این بازار در حال نیز دائر است بسیاری از محققین و شهرسازان بر این عقیده هستند که این بازار در روی بلندی قرار گرفته و نسبت به محیط اطراف ارتفاع دارد. امکان بسیار دارد که در دوره‌های مختلف تخریب و بازسازی شده باشد که آخرین دوره آن مربوط به صفوی است.

 بازار و حمام و خانه شاه اسداله

با مراجعه به منابع هیچ نامی از این مجموعه دیده نشد. اما با بررسیهای متناوبی که در محل صورت گرفته و با در نظر گرفتن بافت قدیمی محله جوباره این حمام متعلق به عصر صفوی بوده است.مرحوم "انصاری" مسجدی را در کتابش ذکر می‌کند که نامش "شاه اسداله و مساحت آن قریب 9 قفیز است. بنابراین می‌توان چنین استنباط کرد که شاه اسداله یکی از معروفترین آن روزگار بوده که مسجد و بازارچه حمامی ساخته است که به مرور زمان از میان رفته‌اند.

حمام زعفران

حمام زعفران در محله جوباره واقع شده است. در منابع و مأخذ از این حمام فقط با ذکر نامی از آن اکتفا نموده‌اند. تنها مرحوم جناب طول آن را 20 و عرض آن را 15 متر نداشتند.مرحوم انصاری نیز در کتابش هنگام معرفی مسجد زعفرانی آن را جنب حمام نوشته است. اما آنچه ممسلم است اصل این حمام صفوی بوده که تقریبا" از وضعیت اصلی خارج شده است .

دروازه طوقچی

اصفهان از قدیم دروازه‌هایی در جهات مختلف شهر داشته که در موقع هجوم دشمن با بستن آنها سدی در برابر حملات به وجود می‌آوردند. در اکثر منابع و مأخذی که در ادوار مختلف، اصفهان را معرفی کرده‌اند از دروازه‌های متعدد این شهر مطالبی به چشم می‌خورد، از جمله دروازه طوقچی، به نوشته محققین این دروازه نقطه شروع یکی از محورهای شهر بوده و در همه ادوار اهمیت خاصی داشت است. در روزگار صفویه که شهر اصفهان وسعت یافت دروازه‌های شمالی شهر تغییر کرد. در این زمان بود که بالاتر از دروازه طوقچی چهارباغی ساخته شد.

در یک طرف این دروازه سردر باغ معروف به قوشخانه احداث گردید، بسیاری از سیاحان از وجود یک مسجد عالی و نفیس در کنار این باغ مطالبی نوشته‌اند در این منطقه آرامگاه صاحب‌بن‌عباد واقع شده است که مزار این دانشمند و ادیب و شاعر قرنها زیارتگاه مردم اصفهان می‌باشد.در اطراف دروازه دو شیر سنگی وجود داشته که اکنون در پل خواجو نصب است. این دو شیر در زمان صورات "حاج‌محمدحسین‌خان صدراصفهانی" و ایام سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار از دروازه طوقچی  به پل خواجو منتقل گردیده است .در مورد وجه تسمیه این محله به (طوقچی) نظرات گوناگونی ابراز شده است. برخی از محققین طوقچی) را همان محله‌ای  (می‌دانند که قبلا"  (دربه) یا  (دریه) معروف بوده است.

در دوره آل‌بویه (طوقچی) از محلات جدیدالاحداثی به حساب می‌آمد که اکثر بزرگان شهر در آن روزگار در این محله ساکن بودند و بعد از فوت نیز در خانه‌های خود به خاک سپرده می‌شدند. در دوره سلجوقیان نیز محله طوقچی به علت نزدیکی با میدان بزرگ شهر و مساجد از اهمیت بسیاری برخوردار بود. در دوره صفویه نیز محله طوقچی مهم و مطرح بود. شاردن این محله را در عصر صفویه با 80 باب خانه و  4بازار نام برده و باغ‌قوشخانه یا باغ سلطنتی را نیز در  صد و پنجاه قدمی این محله نوشته است. امروزه نیز محله طوقچی از محلات بزرگ و مهم شهر به شمار می‌رود

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
پنج‌شنبه 9 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 12:50 ب.ظ

محله بیدآباد از محلات بسیار مهّم و معروف تاریخی است که در شمال زاینده‌رود واقع شده است. در قرن چهارم هجری محله بیدآباد خارج از دروازه‌های شهر بوده و در داخل حصار شهر قرار داشته است همین عظمت اهمّیت سبب شد تا رجال آن روزگار مانند "علیقلی‌آقا" مبادرت به احداث بناهای عام‌المنفعه‌ای بنماید در دروه‌های بعدی هم از موقعیت مهمی برخوردار بود.از این محله دانشمندان و علما و محدثان و بزرگانی چون ابوعبدالله‌ بن ‌اسحاق ‌بن ماقه بیدآبادی .زاهد و محدث مشهور قرن پنجم- ابومحمّد جابربن‌منصور بن‌محمدبن صالح بیدآبادی محدث نامدار و مشهور قرن پنجم و آقا محمّدبن ملامحّمد رفیع بیگلدنی بیدآبادی که از حکما و افاضل سیر و سلوک بود که در سال 1197 هـ . ق در اصفهان درگذشت.   به دلیل نزدیکی محله بیدآباد با چهارباغ عبّاسی و محلات بزرگی چون عبّاس‌آباد،درب‌کوشک، دردشت بعد از صفویه هم از موقعیت ممتازی برخوردار بوده است و بناها و آثار بسیاری را داراست. مجموعه علیقلی‌آقا که شامل مسجد، حمام، بازارچه چهارسوق، کاروانسرا، جوی بابا حسن، بقعه شیخ ‌ابومسعود رازی،بازارچه بیدآباد، خانه بخردی و ...

علیقلی‌آقا‌

علیقلی‌آقا از خواجگان معروف و نیکوکار اواخر دوره صفویه است که در زمان سلطنت شاه سلیمان و شاه سلطان حسین صفوی زندگی می‌کرده است. علیقلی‌آقا همراه برادرش خسروآقا آثار قابل توجهی از خود به یادگار گذاشته‌اند.

مسجد علی قلی آقا

این مسجد دارای صحن کوچک و شبستان زیبایی است که اطراف آن با کاشیهایی از نوع گره تزئین نشده است. کتیبه سر در مسجد با خط ثلث قهوه‌ای رنگ برجسته به سنگ مرمر حاوی عباراتی به زبان عربی است و در پایان کتیبه نام "علیقلی‌آقا" و خطاط کتیبه "علی‌نقی امامی" خوشنویس نامدار عصر صفوی و تاریخ1122 هـ.ق آمده است. سر در شبستان مسجد نیز کتیبه زیبایی دارد که به خط نستعلیق سینه بر زمینه کاشی لاجوردی رنگ است که تاریخ1297 هجری را دارد که حاکی از این است که شخصی به نام قاضی‌ابوالقاسم این شبستان را بنا کرده و اشعار آن را یحیی نام سروده و خط آن را عبدالجواد نوشته و معمار آن نیز شخصی به نام "محْمد اسماعیل" بوده است. مسجد علیقلی‌آقا به شماره دویست و بیست و پنج

در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است .این مسجد دارای یک درب چوبی منبت شده و در ورودی آن سنگ آب زیبایی بانقوش حجاری و هماهنگ شده با نقوش دیگر می‌باشد. دارای یک صحن کوچک و شبستان زیبا که اطراف آن با کاشیهای از نوه  ....

حمام علی قلی آقا

حمام علیقلی‌آقا روبروی مسجد علیقلی‌آقا می‌باشد. این حمام دارای ویژگیهای خاص، که دوقلو است "حمام مردانه و زنانه" که هر کدام دارای قسمتهای مختلفی از جمه هستی ورودی سربینه، گرمخانه، خزینه، چهار حوض، شاه نشین و ... است که دارای تزئینات نقاشی و کاشیکاریهای زیبا می‌باشد و از بهترین حمامهای اصفهان بوده که اکثر محققین از آن نام برده‌اند.این حمام در سال 1112 هـ.ق ساخته شده و به شماره 226 در فهرست  آثار ملی ایران به ثبت رسیده است و هم اکنون با همت سازمان نوسازی و بهسازی مرمت شده و قسمت سربنیه حمام مردانه به عنوان یک موزه مردم شناسی تجهیز شده است .

بازارچه و چهار سوق علی قلی آقا

علیقلی‌آقا در بازارچه عمود بر یکدیگر ساخت که چهارسوی بسیار زیبایی را در این مجموعه شکل داد که از چهارسوهای قابل توجه در این شهر می باشد و بسیاری از پژوهشگران از آن بازدید کرده و درباره‌ی آن مطلب نوشته‌اند این بازارچه به این دلیل زده شده که حاصله از آن خرج نگاهداری مسجد باشد.

کاروانسرای علی قلی آقا

در حال حاضر این کاروانسرا مخروبه است و هیچ استفاده‌ای از آن نمی‌شود ولی مرجوم جناب در کتاب "الاصفهان" می‌نویسد کاروانسرای علیقلی‌آقا 40 متر طول و 22 متر عرض دارد .

جوی بابا حسن

جوی باباحسن شاخه‌ای از نهر فدن است که از جلو حمام و مسجد علیقلی‌آقا می‌گذرد. مرحوم حاج‌میرزا حسن‌خان جابری‌انصاری در کتاب تاریخ اصفهان می‌نویسد:"نهر باباحسن که شعبه‌ای از مادی فدن است، میان مسجد و حمام می گذرد.دکتر لطف‌اله هنرفر در مورد وجه تسمیه این نهر "باباحسن" هنگام معرفی مدرسه باباقاسم در پاورقی به این نکته اشاره می‌کند، که در فاصله سالها 700 تا 900هجری عده‌ای از دراویش و متصوفه در اصفهان زندگی می‌کرده‌اند که عنوان بابا داشته‌اند و بعد از معرفی چند عارف به بابا حسن در محله بید آباد اشاره می کند.

خانه بخردی

این خانه معروف به خانه "حاج‌رسولیها" است. امّا پس از آن که آخرین مالک خانه نام خانوادگی خود را به بخردی تغییر داد این خانه نیز به این نام مشهور شد. به طوری که امروز به هر دو این نامها شناخته می‌شود. ساختمان این خانه در اواخر سلطنت ناصرالدین شاه قاجار شروع می‌شود و قسمتهایی از آن در دوران سلطنت او به پایان می‌رسد امّا قسمتهای دیگر مثل زیرزمین شمالی نا تمام می ماند.این خانه در اصل دو حیاط داشته که تالار در وسط این دو حیاط بوده و مشرف به حیاطهای بوده است از ظاهر بنا چنین استنباط می‌شود که جبهه شمالی آن حیاط خلوت و قسمت جنوبی اندرون بوده است. خانه بخردی تزئینات خاص اواخر دوران قاجار را دارد و بدنه حیاط با گچبری و نقاشی تزئین شده است.

خانه بخردی در مالکیت سازمان میراث فرهنگی است و در فهرست بناهای تاریخی ایران ثبت شده است و در حال حاضر در دست مرمت می باشد.

بقعه شیخ ابو مسعود رازی

شیخ‌ ابومسعود احمدبن فرات رازی یکی از دانشمندان و محدثین بزرگ قرن سوّم هجری است که در محلی که امروز "بقعه مسعودیه" نامیده می‌شود به هدایت و ارشاد مردم می‌پرداخته است، که در آن روزگار به محله شیخ ابومسعود و خانقاه شیخ ابومسعود هم مشهور بوده است و مورخینی که از قرن چهارم هجری به بعد درباره اصفهان مطالبی نوشته‌اند آن را شامل مجموعه‌ای وسیع مرکب از خانقاه و بازار و چهارسو و حمام و باغ نوشته‌اند. از این مجموعه مشهور امروز سردر قابل توجهی بر جای مانده است. بر بالای این سردر کتیبه زیبایی به خط ثلث با کاشی سفید معرق بر زمینه لاجوردی نوشته شده است .در پایان این کتیبه تاریخ 895 هـ .ق و نام یعقوب بهادرخان (سلطان یعقوب تویونلو) و کاتب آن (کمال‌بن شهاب الکاتب الیزوی) آمده است. بقعه شیخ ابومسعود به شماره 219 به ثبت آثار تاریخی رسیده است

 

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 6 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 08:19 ب.ظ

ایران، گنجینه ای از جذابیت ها شامل خرابه های پراکنده قبل از اسلام، مساجد درخشنده با کاشی ها رنگارنگ و شهرهایی که هم نمادهای مذهبی جذاب دارد و هم نمادهای غربی. میدان امام با 1680 فوت طول و 535 فوت عرض، یکی از بزرگترین اماکن دنیاست و مجمعی از شگفت انگیزترین معماری های اسلامی را در خود جای داده است.




داخل مسجد شیخ لطف الله،راهرویی تیره، جذاب و خنک به یک نمازخانه ای مقدس زیر گنبد می رسد که نورها از طریق پنجره ها زیبا وارد می شوند و بر شیشه ها و کاشی ها تلالو می یابد، کاشی هایی که از نمونه های مشابه شان که در بیرون مسجد قرار دارند، زیباتر، جذاب تر و رنگارنگ تر است.



دو مناره، محافظ ساختمان و شاه نشین و آلاچیق و راهرو مسجد امام (ره) هستند. یک ضرب المثلی با عمر چند قرن هست که می گوید اصفهان با گنجینه ای از عجایب جهان، «نصف جهان» است.



این تصویر، تصویر گنبد وسیع و رنگارنگ مسجد شیخ لطف الله میدان امام (ره) است. گنبد کاشی کاری اش با رنگ های برگ انگور سیاه و قرمز و گل های فیروزه ای تزئین شده است. که دقت آن بیشتر شبیه به کارهای امروزی چینی هاست تا یک بنای تاریخی قدیمی.



بازار بزرگ برای اولین بار در قرن 16 ساخته شد و برخی از قسمت های آن متعلق به 700 سال پس از میلاد است. راهروی سرپوشیده که برای چندین مایل طول دارد و گودال ها و راه های زیاد و پیچیده ای دارد.



بسیاری از صنایع دستی ای مانند فرش ها فوق العاده زیبای ایرانی که آرزوی دیدنش را دارید، در بازار به فروش می رسد.




یک سماور دست ساز در بازار بزرگ.
del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 6 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 08:12 ب.ظ

بعد از قبرستان وادی السلام درنجف اشرف وسایر گورستانهای اعتاب مقدسه و همچنین گورستان قدیمی قم و مقبره شیخان باید قبرستان تخت فولاد را شریفترین و ارجمند ترین و متبرکترین مقابر و گورستانهای ایران بلکه عموم شهرهای شیعه نشین محسوب داشت . وجود « لسان الارض » که از بدو خلقت حکایت می کند و همچنین وجود قبر جناب « یوشع» از انبیای بزرگوار بنی اسرائیل در این سرزمنی مقدس که مربوط به دو هزار سال قبل و شاید کمی بیشتر باشد از امتیازات این زمین و گورستان می باشد.

باید در حفظ و نگهداری این آثار کوشید و آنها را از محو و فراموشی در امان داشت . در سال 1328 ه ،ش نویسنده کتاب مختصر و مفید « تذکره القبور» تالیف علامه جلیل القدر مرحوم مولی عبدالکریم گزی را با حواشی و ملحقات که خوشبختانه مورد توجه و عنایب بزرگان علم و دانش و همچنین مومنین و مقدسین قرار گرفت ازهمان تاریخ عده ای از اهل فضل و کمال پیشنهاد کردند که :

اگر جزوه ای شامل اسامی تکایای تخت فولاد و ذکر نام بزرگان مدفون در آنها و  همچنین تاریخچه مختصری از این گورستان نوشته می شد وبه چاپ می رسید راهنمای اهل تحقیق و مطالعه و دلیل و گره گشای مقدسین برای درک فیض زیارت قبور می گردید .

کتاب رجال اصفهان یا تذکره القبور اگر چه ظاهراً کتاب کوچکی است اما شامل اسامی قریب ششصد نفر از بزرگان علماء ، شعراء ، فلاسفه ، حکماء، عرفاء و صوفیان و هنرمندان و خلاصه نمونه مختصری از رجال و مردان نامی اصفهانی در طول قرون و اعصار می باشد .

نویسنده در سال 1348 ه، ش کتاب « دانشمندان و بزرگان اصفهان »را تالیف ومنتشر ساخت و چون اساس و مبنای کتاب بر پایه تالیف قبلی بود نام دیگر آنرا هم تذکره القبور نهاد . این کتاب نیر مورد توجه و عنایت اهل مطالعه و تحقیق قرار گرفت و تقاضای فضلاء اصفهان بخصوص در موضوع تهیه مقالت یا کتابی که در حقیقت شناسنامه تخت فولاد باشد تجدید شد . در این موقع دیگر گورستانهای اصفان که شرح اجمالی واسامی آنها در مقدمه کتاب دانشمندان و بزرگان اصفهان ذکر شده است یکی پس از دیگری به وسیله شهرداریهای وقت یا مردم سودجو تسطیح واراضی آن عموماً بصورت خیابان ، بیمارستان، مدرسه و یا خانه و مغازه در آمد و بطور کلی از بین رفت و هیچ گونه اثری از آنها باقی نماند حتی اسامی آنها را نیز تغییر دادند .

این سرنوشت برای گورستان عمومی و منحصر بفرد اصفهان یعنی : تخت فولاد نیز پیش بینی می شد زیرا از یک طرف وجود فرودگاه و تأسیسات مربوط به آن و از طرف دیگر ساخته شدن چندین باب مدرسه و دبیرستان در قسمت اراضی بائر آنجا و ازهمه مهمتر و اساسی تر تصرف غاصبانه برخی از منتفذین محلی و به ثبت رسانیدن اراضی بعنوان ملکیت و ساختن ده ها بلکه صدها خانه از چهار طرف موجبات از بین رفتن این گورستان و محو آثار ارزنده آن گردید .

در اواخر فروردین ماه سال 1363 ه، ش شهرداری اصفهان گورستان تخت فولاد را متروکه اعلان نمود و دفن اموات را در آنجا از اول اردیبهشت ماه سال مذکور (مطابق با 19 رجب سال 1404 ه ،ق ) قدغن کرد.

در اول گفته میشد که با قبور مومنین و مقابر خصوصی و تکایا کاری ندارند و بهمین صورت باقی خواهد ماند و فقط شهرداری درنظافت آنجا نظارت کرده و برای تلطیف هوا ایجاد فضای سبز می کند لکن بعداً مشاهده شد که تعدادی از قبور مومنین و تکیه و مقابر خصوصی را یکی پس از دیگر خراب کردند . البته شهرداری اظهار می داشت که این خرابیها با رضایت صاحبان اماکن است . این سخن هر چه باشد و تا هر اندازه بحقیقت نزدیک باشد کلام ما در نفس عمل تخریب و تسطیح و محو آثار ارزنده تخت فولاد است که آنرا عقلاً و شرعاً و عرفاً جائز نمی دانیم و می گوئیم درهر صورت آثار فرهنگی این گورستان باید حفظ شود ، البته از شهرداری تشکر وقدردانی می کنیم که در نظافت و پاکیزگی آنجا می کوشد .

ما می دانیم که گورستان متروکه همانند پیر فرتوت و بیمار محتضری است که با سختی جان کندن ومرگ روبروست و از این حال اواطرافیانش رنج می برند و مرگ او را بدعا از خدا می طلبند و مردن را جهت او آسایش و آرامش تصور می کنند . اما اگر پزشکی از راه دلسوزی و انسان دوستی که کسی را از رنج بردن و درد کشیدن آنهم کسیکه مرگش حتمی است بخواهد نجات دهد و به وسیله های مرگ او را نزدیک کند و از زندگی و حیات رهائیش بخشد مطابق کلیه قوانین و عقل و منطق و شرع چنین پزشکی جنایتکار و قاتل شمرده می شود و باید طبق موازین قانونی محاکمه و مجازات شود .

با اعتراف به این نکته که : قبرستان تخت فولاد طبق قانون وسنت طبیعی از بین رفتنی بوده (وهست) همانگونه که سایر گورستانها از بین رفت و ما خود شاهد و ناظر تعدادی از آنها بودیم ، اما کسانی که آنها را از بین بردند و در محو آثار تاریخی و نابودی آنها کوشیدند مجرمند .

گورستانها یکی از مبانی تاریخ هر ملت و شهر می باشند . تاریخ علمی و ادبی هرناحیه ای را می توان بطور اجمال از مقابر آن شهر بدست آورد . اگر قبور علماء ادباء، حکماء و شعرا و دیگر مشاهیر علمی از بین رفت دیگر آثار آنان نیز خواه ناخواه از بین رفتنی است مگر اندکی از مولفات آنها . اگر به یکنفر اصفهانی گفته شود : ابن مسکویه ای که او را اصفهانی میدانی و در شهر تو از دنیا رفت در کجا بخاک سپرده شد یا حافظ ابونعیم با آنهمه اهمیت که در کتب تاریخ وحدیث برای او نقل شده قبرش کجاست و ده ها بلکه صدها عالم دیگر چه جواب خواهد داد؟

آل خجند و آل صاعد دو خاندان روحانی و متنفذ اصفهان که تقریبا مدت چهار قرن مرکز علمی و قدرت سیاسی اصفهان بلکه نیمی از ایران به دست آنها بود قبورشان کجاست باید بگوئیم که در قبرستان طوقچی و قبرستان شاه میر حمزه بود که به مرور زمان ویران شده و زمینهای آنرا بصورتهای گوناگون در آورده اند ، اگر فرض شود که اینها سنی بودند ، پس آل ترکه که شیعه بودند چرا مقابرشان را خراب کردید و . . . جواب همه این پرسشها جز شرمندگی و سرافکندگی چیزی نیست .

باید متوجه باشیم که کاری نکنیم که یک قرن دیگر اعقاب ما مردم این زمان را بجهت عدم توجه به آثار گذشتگان و افتخارات آنها مورد سرزنش و نفرین قرار دهند .

در این جا ممکن است برای عده ای این پرسش بنظر برسد که : حفظ آثار و قبور گذشتگان چه لزومی دارد و آیا این عمل خلاف دستورات اسلام نیست مگر نگفته اند که اگر قبری خراب شد تجدید ساختمان نکنید (غیر از قبور علماء و بزرگان دین ) و. . .

در جواب آنها گوئیم که این همه دستورات بخاطر آنست که ملت مسلمان « مرده پرست » نباشد اما باید دوستدار علم و عالم باشد احترام به قبور علماء و زیارت آنان مرده پرستی نبوده بلکه احترام بمقام علم و دانش است مثلاً بزیارت قبر علامه مجلسی رضوان الله علیه می رویم و جهت ترویج روح آن عالم خدمتگزار فاتحه می خوانیم بخاطر علم او بخاطر خدماتی که بعالم اسلام و شیعه انجام داده بجهت قدردانی از یک عالم حقیقی . زیارت قبور جهت تنبیه و بیداری وعبرت است . از رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم روایت شده که فرمودند : « زورو القبور فانها تذکر کم الاخره » (نهج الفصاحه ـ ذکر اخبار اصفهان ) در اینجا بی مناسبت نیست چند بیت از قصیده ای که ادیب سخن سنج نکته پرداز آقای فضل الله اعتمادی متخلص به برنا که در رثاء جوان دانشمندان مرحوم دکتر مهندس بیژن نوربهشت فرزند سرتیپ نور بهشت اصفهانی (1315 ـ 1342 خورشیدی ) سروده است را جهت تنه و تذکر یاد آور شوم .

نیست این پهن دشت گیتی جز                    کشتزاری برای بذر افکن

گیر عبرت زرفتن دگران                                که رسد زود نوبت تو و من

تا بهم چشم برزنی گذرد                                عمر چون آفتاب از روزن

عمر شمع است و مرگ همچون باد                 شمع را باد کی نهد روشن

نکته ای گویمت زشیخ اجل                           که مضامین اوست زیب سخن

اجل است آفتاب و عمر چو برف                      کی بود ز آفتاب برف را ایمن

بعد از مشاهده این اوضاع و خراب شدن تخت فولاد و متروک ماندن آنجا و در نتیجه از بین رفتن آن لزوم تهیه ی رساله ای در معرفی مدفونین در این گورستان و ذکر تاریخچه اجمالی و مختصر آن ضروری بلکه واجب اخلاقی به نظر می رسد ، ضمناً عده ای از دوستان نیز در این باره اشاره ای فرمودند وتقاضای مومنین نیز موجب تشویق و ترغیب نویسنده شده که رساله ای به نام لسان الارض و مزار تخت فولاد بنویسم و آنچه را در این باره شنیده و خوانده و دیده ام جمع آوری کرده تقدیم محضر ارباب دانش و کمال گردانم و از همگان بخواهم که مرا در تکمیل آن یاری دهند و از نواقص و معایب آن چشم بپوشند .

این قسمت در حال حاضر شامل مباحث زیر است :

1. وجه تسمیه (علت نامگذاری)

2. تخت فولاد قبل از اسلام .

3. دوره دیالمه و آل زیار.

4. اسامی تکایای تخت فولاد و برخی از مدفونین در آنها بر حسب حروف تهجی .

اکنون بیاری خداوند تبارک و تعالی شروع در شرح مطالب یاد شده می کنیم و از ذات مقدس حضرت احدیت جل جلاله توقیق در انجام آن را می طلبیم و من الله التوفیق و علیه التکلان .

سید مصلح الدین مهدوی

 

1 وجه تسمیه (علت نام گذاری )

این گورستان در طول تاریخ بچندین نام شهرت داشته و برای هر کدام از این اسامی وجوهی ذکر شده است به این ترتیب :

لسان الارض ـ تخت فولاد ـ مزار بابا رکن الدین .

الف : لسان الارض یعنی زبان زمین .

برای این نام دو وجه ذکر شده است :

1 حافظ ابونعیم اصفهانی (احمد بن عبدالله بن اسحق بن موسی بن مهران متولد در 330 یا 336 و متوفی در یکشنبه 21 محرم الحرام سال 430 مدفون در قبرستان آب بخشان که در زمان حاضر به میدان شهداء معروفست ) محدث جلیل القدر مولف کتب و رسائل عدیده از آنجمله : حلیه الاولیاء و مانزل من القرآن فی امیر المومنین علیه السلام و اربعین در حالات حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف و کتاب ذکر المهدی علیه السلام و غیره در کتاب ذکر اخبار اصفهان (ص 41 جلد یکم ) می نویسد: حدثناابو جعفر محمد بن احمد بن عمروالطهرانی المودب ثنا عمر بن احمد السامری الخزاز ثنا احمد بن الحسن الواسطی ثنا احمد بن محمد بن غالب غلام الخلیل ثنا هذبه ابن خالدثنا حمد (حامد) بن سلمه فی قول الله عزوجل قال: لما قال للسموات و الارض :« ائتیا طوعاً او کرهاً قالتا طائعین »

اجابه ارض اصبهان فم الارض و لسانها .

یعنی : گاهی که حق جل وعلا خطاب به آسمانها و زمین فرمود:

بمیل یا بکراهت بیائید در جواب گفتند آمدیم از روی فرمانبرداری (ومیل) آیه : 11 سوره فصلت .

ما فروخی اصفهانی (مفضل بن سعد بن الحسین الاصفهانی ) در کتاب :« محاسن اصفهان » در باره اصفهان مولد و منشاء خود پس از ذکر حدیث مروی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله و سلم که فرمودند : « حب الوطن من طیب المولد » حدیث خطاب خداوند تبارک و تعالی را به آسمانها و زمین نقل می کند (ص 5 مقدمه مولف ) .

حسین بن محمد بن ابی الرضا آوی اصفهانی از فضلاء و نویسندگان بزرگ قرن هشتم در کتاب : ترجمه محاسن اصفهان (ص 79 ) داستان جواب گفتن زمین اصفهان را از قول حافظ ابونعیم نقل می کند :

مرحوم آقا محمد مهدی ارباب اصفهانی (فرزند حاج محمد رضا فرزند حاج محمد کاظم بن میرزا کوچک بن میرزا ابو تراب میرزا محسن بن حاج میرزا جوادین حاج ملا مومن اصفهانی متوفی بسال 1314 مدفون در قبرستان آب بخشان اصفهان که خراب و تسطیح شده و اراضی آنجا را فروخته اند و چند موسسه دولتی نیز در آنجا ایجاد کرده اند .

درکتاب « نصف جهان فی تعریف الاصفهان » گوید:

« از جمله امکنه معروف تخت فولاد بقعه مشهور به لسان الارض است که در آن قبریست می گویند قبر شعیای پیغمیر است و بین الانام معروف است که این محل جواب انبیای طائعین را گفت و در این باب حدیثی گفته و نقل کرده اند . پس از این بیان گفتار ما فروخی را در کتاب محاسن اصفهان نقل می کند .»

توضیح و رفع اشتباه

1 از بیان مرحوم ارباب معلوم می شود که وی کتاب ذکر اخبار اصفهان تألیف حافظ ابونعیم را ندیده است و ضمناً قبر شعیا در امامزاده اسماعیل واقع و مشهور و معروف و معلوم است و در آن خلافی نیست و این قبر مربوط به جناب یوشع می باشد .

مرحوم ارباب پدر مرحوم میرزا محمد حسن ذکاء الملک فروغی از فضلاء و ادباء و شعراء و نویسندگان معروف دوره ناصری و او پدر مرحوم محمد علی فروغی مولف : سیرحکمت در اروپا وغیره و مرحوم ابوالحسن فروغی ادیب و دانشمند و شاعر و مورخ از مفاخر علمی و ادبی معاصر ایران می باشد .

2 مرحوم مولی عبدالکریم گزی در تذکره القبور (ص 44 رجال اصفهان ) می نویسد : گویند حضرت امام حسن علیه السلام که به اصفهان آمد این زمین با او تکلم کرده که یهود جادو می کنند پس آن حضرت تختی از فولاد ساخته و در آن منزل کرد که جادو می کنند پس آن حضرت تختی از فولاد ساخته و در آن منزل کرد که جادو در آن اثر نکند و به این مناسبت این قبرستان را تخت فولاد می گویند (همچنین لسان الارض به قسمتی از آن گفته شده است ) ولی آمدن آن حضرت به اصفهان محل تامل است اگر چه بعضی از علماء ورود حضرت را به کهنگ (بروزن نهنگ) که از دهات اصفهان است وغیر آن را نقل نموده اند .

« آنچه گویند در تشریف آوردن حضرت مجتبی علیه السلام به اصفهان این زمین سخن گفته مدرکی نیافته ام فقط در کامل ابن اثیر به سال 31 تشریف آوردن حضرت مجتبی بلکه حضرت سیدالشهداء علیهما السلام  را که آنهم بسیار مورد تعجب و تامل است با عبدالله بن عباس و عبدالله بن زیبر به خلافت عثمان در لشکری که برای فتح جرجان و استر آباد میرفتند نوشته حال از اصفهان گذشته باشند یا از طرف اردستان و کهنگ رفته اند یا از نهاوند به قم یا قزوین خدا داناست » (انتهی محل الحاجه )

مسافرت حضرت مجتبی علیه السلام

در بین مردم اصفهان چنین شهرت دارد که حضرت امام حسن علیه السلام به اصفهان تشریف آورده و درمحل مسجد لبنان نماز خوانده است از اینرو مسجد لبنان که از مساجد قدیمی اصفهان است از نظر توجه مومنین و مقدسین بدانجا از اهمیت بیشتری برخوردار است لکن در کتب معتبر از این سفر ذکری نشده است .

مرحوم سپهر در ناسخ التواریخ (ص 173 چاپ اسلامیه ) می نویسد : در تاریخ روضه الاحباب مسطور است که در سفر جرجان حسنین علیهما السلام باتفاق سعید بن العاص بودند . در تاریخ مازندران و در کتاب روضه الصفا و حبیب السیر بدین قصه اشاراتی رفته و این جمله سند بر روضه الاحباب می برند و صاحب روضه الاحباب در این سخن منفرد است و این سخن از وی معتبر نیست.

دانشمند محترم جناب آقای حاج آقا حسین عماد زاده اصفهانی در کتاب زندگانی حضرت مجتبی علیه السلام در ضمن شرح مسافرتهای آن حضرت بنقل از تاریخ فتوحات اسلامی (ص 175) می نویسد : حضرت در جنگهای اسلامی و فتوحات زمان عمر وعثمان شرکت داشت . . . بطوریکه می نویسند در سال 26 و 28 در جنگهای ایران فرماندهی داشت و در سال 30 در جنگ طبرستان شرکت فرمود (ص 365 زندگانی حضرت مجتبی علیه السلام )

حافظ ابونعیم اصفهانی درکتاب « ذکر اخبار اصفهان » جائیکه از صحابه رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم که به اصفهان آمده اند یاد می کند گوید :

از جمله آنهاست : ریحانه رسولخدا حسن بن علی بن ابیطالب علیه السلام . . . شبیه رسول الله صلی الله علیه وآله . . .  در حال عبور جهت جنگ جرجان داخل اصفهان گردید .

مرحوم عباسی بهشتیان هم در کتاب : «بخشی از گنجینه آثار ملی » در وجه تسمیه لسان الارض (ص 74) شرحی نوشته که از نظر علمی ارزشی ندارد و طالبان می تواند به آن کتاب مراجعه نمایند .

 ب : تخت فولاد

معروفترین اسامی این مزار متبرک .

در علت شهرت این گورستان بدین نام از طرف نویسندگان نظریاتی و بیاناتی گفته شده است بدین قرار :

1 سابقاً از قول مرحوم مولی عبدالکریم جزی درتذکره القبور راجع به نام لسان الارض شرح نوشتیم که :گفته می شود که حضرت مجتبی علیه السلام جهت رفع آثار جادوی یهود اصفهان تختی از فولاد تهیه فرمومد و در این محل بر روی آن نشست . این سخن همانند گفتار مرحوم بهشتیان هیچگونه ارزش نداشته و فقط پنداری عامیانه بیش نیست .

2 مرحوم حاج میرزا حسن خان جابری انصاری در تاریخ اصفهان وری (ص 93 قسمت پائین صفحه ) در ضمن وقایع سال 407 ه،ق می نویسد :

« در ری پسر پولاد از اتباع بویهیان یاغی شده و بمدد منوچهرین قابوس وی را حصار داده و آنها را ناچار کرد تولیت اصفها را به او دادند و تخت پولاد منسوب به پدر اوست که دلیری رشید بود و تختی سنگی ساخته بر او نشسته و تا زمان پدر مولف آن تخت سنگی بود . کشتی گیران از زمان معتمد در آن نقطه کشتی میگرفتند وچون دیگر مبانی اتباع ظل السلطان آنرا از میان بردند . یعنی تخت را شکستند لکن محل او معلوم و معین است » .

محل این سنگ و قبر وفولاد در قسمت غربی غسالخانه قرار داشت ، که متاسفانه سال قبل یعنی سال 1407 خراب کردند و قصد ایجاد و ساختن میدان میوه در آن محل را دارند در صورتیکه در سال 1404 شهرداری اصفهان از عده ای از مطلعین و دانشمندان برای برنامه ریزی در کار تخت فولاد دعوتی نمود که در آن نماینده مرحوم آیت الله خادمی نیز شرکت داشت نویسنده نیز در آن جلسه حضور داشتم پس از مطالبی که جناب آقای شهردار و آقاری پوریای ولی اظهار کردند و مطالبی که شهردارآن وقت ناحیه 6 که با کلیه اصول و قواعد مخالف بود و فقط و فقط بخرابی و انهدام و محو آثار تخت فولاد می اندیشید گفته شد و پس از مطالبی که دانشمند بزرگوار جناب آقای دکتر محمد مهریار ودیگران اظهار داشتند قرار شد که :

1 هیئتی بنام : « هیئت امناء تخت فولاد» از افرادی ذی صلاحیت و آشنا بتاریخ علمی و اجتماعی اصفهان وعده ای ازمردم خوشنام و خدمتگزار انتخاب شود که کلیه کارها زیر نظر آنان انجام گیرد.

2 محدوده تخت فولاد از چهار طرف معین شد و قرار شد که در آن قسمت دیگر اجازه ساختن خانه و مغازه وغیره داده نشود و حتی المقدور افرادی که در آنجا ملکیتی دارند املاک آنها باز خرید شده و ضمیمه تخت فولاد گردد .

3 نسبت به تکایا و بقاع و قبور تا تعیین هیئت امناء و تشخیص و نظرات آنان هیچگونه اقدامی نشود.

متاسفانه این جلسه مانند بسیاری از جلسات که :«نشستند و گفتند و برخاستند» عمل شد و هیچ اثر مثبتی از آن گرفته نشد و جناب شهردار محترم با عده ای مشورت کردندوبر خلاف نظرات آنها عمل فرمودند و مهمتر از همه آنکه مرتب می گویند : ما با قبور کاری نداریم نمیدانیم مقصودشان از کار داشتن چیست ؟ دیگر غیر از خراب کردن و سنگ و آجر آنها را بغنیمت بردن چه می تواند بکنند . آیا هنوز هم فکری دارند خداوند عاقبت زنده و مرده مارا حفظ کند .

4 شاردن سیاح معروف فرانسوی در سفرنامه خود (ص 77 ترجمه محمد عباسی قسمت اصفهان ) پس از شرحی که راجع به مقبره اللهوردیخان (اللهوردی بیک ) و محمد علی می نویسد گوید:

« درماورای آنها ناحیه تخت فولاد واقع شده است که به مناسبت سکونت سردار بزرگی در آنجا که به واسطه پیروزیهایش « پولاد بازو» لقب داشته چنین نامیده شده است .»

ج: مزار بابا رکن الدین

تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در قرنهای پنجم تا نهم به مناسبت اختلافات داخلی و جنگهای پادشاهان و قحط و غلاها و کشت و کشتارها ودیگر سوانح آنچنان که باید و شاید نوشته نشده و قسمت عمده آن مجهول است .

درباره مقابر این شهر همینقدر می دانیم که هر محله ای از محلات اصفهان برای خود گورستان مخصوص داشته و بزرگی و کوچکی این گورستانها مربوط به اهمیت آن محله ای بوده که گورستان مربوط به اهمیت محله آن محله ای بوده که گورستان مربوط به آنجا بوده است .

این وضع تقریباً تا حدود یکصد سال قبل ادامه داشته است از آن تاریخ به بعد بتدریج مقابر داخلی شهر یکی پس از دیگری متروک و مهجور و خراب شده تا این اواخر که قبرستان تخت فولاد گورستان منحصر بفرد اصفهان گردید .

در این پنجاه ساله اخیر ما خود شاهد و ناظر بودیم که شهرداریها بعناوین مختلف بسیاری از این گورستانها را از بین بردند و هیچ اثری از آنها باقی نگذاشتند و چون شهرداری خود را وارث همه مردم در طول تاریخ می داند ، قبور آنها را نیز ملک خود انگاشته قسمتی را به ادارات دولتی از: آموزش و پرورش و یا بهداری واگذار کرده که در آنجا بنای مدرسه ودبیرستان و بیمارستان و هنرستان و بهداری و غیره نمودند و قسمتی از آنها را نیز فروخته و مردم لاابالی و بی همه چیز در آنجا خانه و مغازه بنا کردند .

برای نمونه ازچند گورستان یاد می کنیم :

1 مزار آب بخشان که در هزار سال قبل آنجا را «مردبان » می گفتند و اکنون محله مجاور آنرا مورنان که تصحیف مردیان است می خوانند و قبر حافظ ابونعیم اصفهانی در آنجا بوده است که اکنون اثری از آن باقی نیست نویسند در کتاب رجال اصفهان اسامی عده ای از علماء مدفون در آنجا را بشرح نوشته ام (بنقل از حواشی حضرت آیت اله العظمی آقای حاچ سید شهاب الدین مرعشی نجفی )

2 گورستان چملان یا سنبلان که مربوط به قبل از اسلام و بعد از آن بوده و آنرا در حدود سال 1310 ه.ش خراب کردند .

3 گورستان ستی فاطمه در محله چهار سوق شیرازیها از مقابر معتبر در دوران صفوی تا این اواخر قسمتی از آن باقی بود که در چند سال اخیر آنرا نیز از بین بردند .

4 گورستان شاه میرحمزه از مقابر کهن مربوط بخاندان خجندی که در سال 1363 ه.ش خراب شده قسمتی به خانه و مغازه و خیابان و دانشسرای کشاورزی تبدیل شد.

5 گورستان طوقچی از مقابر کهن مربوط به خاندان صاعدیان که آنجا را نیز شهرداری خراب کرده و دبیرستان هاتف و غیره در آنجا ساخته شده است .

6 گورستان گلستانه مربوط بسادات جلیل گلستانه و دوستداران اهل بیت علیهم السلام واقع در بیرون دروازه احمد آباد که تا حدود چند سال قبل باقی بود و شهرداری آنجا را خراب و تسطیح نمود و عمارت شیرخوارگاه در آن قبرستان ساخته شده است .

اینها چند نمونه بود و اگر بخواهیم نام تمام گورستانها را ذکر کنیم مطلب بدرازا می کشد و همینقدر گوئیم که عامل اصلی در این خرابیها دولت وقت بوده است و شهرداریها و عده ای از مردم سودجو و فرصت طلب .

مردم مسلمان بچشم خود می دیدند که قبور پدرانشان راخراب می کنند لکن قدرت مخالفت نداشتند و جائی و موسسه ای که به شکایت آنها گوش دهد وجود نداشت همه سرنگونی و نابودی دولت و آمرین آنها را از خدا می خواستند .

مقدمات انقلاب اسلامی بدست روحانیت ورهبری و هدایت علماء بزرگوار فراهم شد مردم متوجه شدند که تنها راه وصول بمقاصد عالیه و تجدید حیات اجتماعی اسلام و برآورده شدن هزاران امید و آرزو که یکی از آنها حفظ و نگهداری قبور پدرانشان وعلماء و بزرگان بود تقویت انقلاب است والحق در این راه خوب فهمیده بودند. در دوران گذشته صدها قانون خلاف اسلام وضع کردند و بزور بر مردم تحمیل نمودند . انقلاب اسلامی بود که می توانست همه نادرستیها را اصلاح کند و فسادها را بصلاح بر گرداند.

شکر خدای را که انقلاب اسلامی به ثمر رسید و اوضاع حکومت دگرگون گردید رژیم سلطنتی به جمهوری اسلامی تبدیل شد . اکنون موقع آن رسیده است که آرزوهای ملت یکی پس از دیگری طبق موازین شرعی برآورده شودبسیاری از آنها صورت عمل بخود گرفت . درب مراکز فسادبسته شد از منکرات جلوگیری شد و. . .

وقت آن رسید که به اوضاع گورستانها نیز سروسامانی داده شود. گفتند محیط تخت فولاد دیگر مناسب دفن اموات نیست زیرا از چهار طرف مردم در آنجا خانه ساخته اند و بودن گورستان مخالف اصول بهداشت است . گفتند محیط کثیف و آلوده است و باید در نظافت آن کوشید و از انگونه حرفهای صحیح اما همه اینها مصداق ضرب المثل معروف بود که : «کلمه حق یرادبها الباطل » آنها که این سخنان را می گویند و می گفتند در زیر لفافه عبارات شیرین نیتی فاسد وقصدی شیطانی داشته و دارند . آنها برخلاف عموم مسلمانها که برای گذشتگانشان احترام قائلند فکر می کنند شاید ازافکار فرقه گمراه رهاییها الهام میگیرند که در حجاز همه قبور را با خاک یکسان کردند . قصد ادامه سخن نداریم همینقدر گوئیم :«شقشقه هدرت ثم قرت » گاه می شود که انسان تحت تاثیر عواطف قرار گرفته و قلم و زبان باختیار خود می نویسد می گوید :

برگردیم به مطلب :

در قرنهای پنجم تا نهم مزار تخت فولاد یکی از جایگاههای عباد و ریاضت بوده و عرفاء و صوفیه و مرتاضین و عبادو زهاد در آنجا برای خود عبادت خانه ها ساخته بودند و در آنها شب وروز به عبادت و راز و نیاز با خداوند متعال مشغول بودند .

در بعضی از کتابها دیدهشد که تعداد این زوایا و تکیه ها در عهد صفویه قریب چهار صد عدد بوده است که عموماً در فتنه افغان و بعد از آن خراب « بابا رکن الدین » عارف و صوفی معروف می باشد .

نامش رکن الدین مسعود بن عبدالله انصاری بیضاوی وفاتش در روز یکشنبه 26 ربیع الاول سال 769 ه.ق شرح حالش همچون دیگر باباها مجهول است همینقدر معلوم است که مورد توجه و عنایت علماء بزرگ همچون جناب شیخ بهائی و مولی محمد تقی مجلسی و حاجی کلباسی بوده است . 

بابارکن الدین ظاهراً در زاویه عبادت خویش مدفون گردیده (شرح تکیه و گنبد آن بعداً نوشته می شود ) پس از وفات بابارکن الدین در این محل آنجا را گاه تخت فولاد گاه مزار بابارکن الدین می گفتند .

میرزا طاهر نصر آبادی درتذکره الشعراء خود (ص 153 )در شرح حال میرابوالقاسم فندرسکی پس از شرحی که درباره او می گوید :

« مرقد پرفتوحش در مزار قطب العارفین بابارکن الدین است واقع در اصفهان »

شاردن در سفرنامه خود (ص 69 ترجمه آقای محمد عباسی قسمت اصفهان )در تحت عنوان «شاهعباس کبیر بانی مزار بابارکن الدین و شمه ای از تاریخچه آن » بابارکن الدین می نویسد :

« نام بابارکن که به این پل (مقصود پل خواجو می باشد که در آن زمان آن را پل بابارکن الدین نیز می گفته اند ) یکی از بزرگترین و مشهورترین گورستانهای اصفهان می باشد و بمناسبت دفن یک درویشی شهیر پارسای باستانی در یک مزار زیبای مرمری که در گورستان مزبور بنا گشته چنین نامیده شده است» استاد بزرگوار جناب آقای عریضی در ترجمه این قسمت از کتاب (ص 148) می نویسد:

«نام بابا رکن الدین را که به این پل نهاده اند از نام قبرستانی به این اسم اقتباس شده است که بزرگترین و مشهورترین قبرستانهای اصفهانست و درویش مشهور پارسائی که همین نام را داشته وقبر مجللی از سنگ مرمر دارد در آن مدفونست » .

خاتون آبادی در کتاب : «وقایع السنین و الاعوام» در ضمن وقایع سال 1116 می نویسد:

«فوت فاضل عالم عامل مجتهد عم امجد میر اسماعیل اشهیر بخاتون آبادی روز چهارشنبه چهارم ربیع الثانی سنه هزارویکصد و شانزده دفن او در مقبره ای که خود ساخته بودند در قبرستان بابارکن الدین و مشتمل برگنبدی است و هفت حجره و هفت نفر طالب علم در آنجا سکنی دارند» (ص 555 وقایع السنین)

فائدة لغوی

کلمه فولاد (معرب پولاد ) بر وزن بودار، در لغت به معانی زیر اطلاق شده است : 1 فلز معروف 2 گرز و عمود 3 تیغ و شمشیر 4 نام پهلوان ایرانی در زمان کیقباد 5 نام پهلوان تورانی 6 پولاد غندی (بضم غین منقوط ) نام دیو مازندرانی (برهان قطع ـ فرهنگ شاهنامه ـ فرهنگ نوبهار )

در قرون اولیه علاوه بر آنکه لفظ پولاد را برخی از اشخاص صفت قرار داده و گفته اند : پولاد بازو. . . نام خاص نیز بوده است همچون پولاد دیلمی که تخت فولاد منسوب به او است .

فولاد ستون (یا فلادستون ) آخرین پادشاه آل بویه : ابومنصور فرزند ابوکالیجار مرزبان بن سلطان الدوله دیلمی که پس از مرگ پدر در 14 جمادی الاولی سال 440 در شیراز به تخت سلطنت و حکومت نشست و تا سال 447 سلطنت کرده و بشرحی که در کتب تواریخ مسطور است در این تاریخ گرفتار گردیده و در سال 448 وفات یافت ( حبیب السیر ـ روضه الصفا ـ ریحانه الادب (ص 331 ششم ) و دیالمه و غزنویان تالیف عباس پرویز و کتاب : آثار الشیعه الامامیه جلد سلاطین (ص 31 جلد سوم ) .

گورستانهای اصفهان

در دوران قدیم و قدیمتر که شهر اصفهان به صورت محلات و قریه های پراکنده و دور از هم بود هر محله و قریه ای برای خود گورستانی داشت و مردگان اهل آن ناحیه را بگورستان اختصاصی آن محل برده و مدفون می ساختند و ندرتاً اتفاق می افتاد که جنازه ای را از محلة دیگر ببرند .

نویسنده در مقدمه کتاب : دانشمندان و بزرگان اصفهان اسامی قریب پنجاه گورستان و مقبره های خصوصی را یاد آورشده ام که از آنجمهل است : گورستان تخت فولاد یا مزار بابا رکن الدین .

شاردن فرانسوی در سفرنامه خود دنجا که آمار واحصائیه نهائی و کلی شهر اصفهان را در دروه صفویه بیان می کند می نویسد: اصفهان دارای

1 یکصد وشصت ودوباب مسجد

2 چهل وهشت باب مدرسه

3 یکهزار وهشتصد ودو باب کاروانسرا

4 دویست و هفتاد و سه باب گرمابه

5 دوازده گورستان

می باشد (ص 121 سفرنامه شاردن ترجمه محمد عباسی )

البته باید متذکر بود که این گورستانهای دوازده گانه غیر از مقابر خصوصی و امامزادگان میباشند که در اطراف آنها نیز عده ای را دفن می کردند .

وجود یکهزار و هشتصد باب کاروانسرا بیانگر  کثرت ایاب و ذهاب مسافرین و همچنین وضع تجارت این شهر بوده چه کاروانسرا بیانگر کثرت ایاب وذهاب مسافرین و همچنین وضع تجارت این شهر بوده چه کاروانسرا هم محل رفت و آمد قافله ها و مسافرین و هم محل سکونت تجار و دادوستد بازرگانان بوده است .

مرحوم ابوالقاسم رفیعی مهر آبادی محقق و متتبع معاصر در کتاب «آثار ملی اصفهان » نام 33 گورستان از گورستانهای اصفهان را ذکر می کند طالبین مراجعه فرمایند .

2 تخت فولاد در قبل از اسلام :

همانگونه که ذکر شد زمین لسان الارض بشرحی که از کتاب : (ذکر اخبار اصفهان ) تالیف حافظ ابونعیم نقل کردیم حکایت از بدو خلقت می کند که قدمت و اهمیت آن با خلقت انسان و زمین و آسمان شروعمی شود .

خبری را که حافظ ابونعیم روایت می کند هر چه باشد نشانگر سابقه تاریخی این زمین مقدس بوده و از آن حکایت می کند که قبل از اسلام نیز مورد توجه و عنایت مردم این شهر بوده است .

قبر جناب یوشع در این زمین مقدس نیز دلیل دیگری است از صدها سال قبل از اسلام یعنی در زمانیکه بخت النصر یهود را از فلسطین کوچانیده بود و بعداً در اصفهان ساکن شدند همچنین جناب یوشع از انبیاء و احباء بزرگ آنان در این شهروفات یافته ودراین زمین کهدر آن زمان هم دارای شهرت و نام بود دفن گردید .

حافظ ابونعیم در کتاب خود (ص 39) می نویسد :

قال اسحق : (وبنی ماربین یوشع بن نون . . . ) سپس شرحی در وجه تسمیه ماربین می نویسد .طالبین مراجعه فرمایند و مراد از اسحق :

ابویعقوب اسحق بن علی بن ابراهیم بن قولویه است که در 5 ربیع الاول سال 368 وفات یافته است و الز احادیثی که به اسنادش از او روایت می کند یکی قال النبی صلی الله علیه و آله و سلم .

« المرء مع من احب » یعنی : انسان (در روز رستاخیز) با کسی است که ویرا دوست می دارد.

مرحوم انصاری در تاریخ اصفهان و ری (ث 317) می نویسد:

«و ابن یوشع غیر از یوشع بن نون وصی حضرت موسی علیه السلام می باشد » (و این نکته خود معلوم است که مابین زمان جناب یوشع وصی حضرت موسی علیه السلام تا داستان اسارت یهود بدست بخت النصر و سپس مهاجرت به اصفهان فاصله زمانی زیادی است .)

قبر جناب یوشع در اطاقی در تکهیه السان الارض قرار داشت که متاسفانه در سالهای اخیر تکیه و بقعه وسط آن و همچنین ابن مقبره و اطاقهای مجاور آنرا از روی جهالت ونادانی خراب کردند و قبور متعلق به خاندان علامه فقیه مفسر آقا میرزا محمد باقرنواب را با خاک یکسان نموده وقبر جناب یوشع از پیغمبران بنی ایرائیل را همچنون قبور بزرگان اجداد پیغمبر اکرم در جنه المعلی (در مکه معظمه ) و قبرستان بقیع (قبور ائمه اطهار علیهم السلام) فقط باقی گذارده و پارچه ای سبز بر روی آن کشیده اندو سنگی نیز بر روی قبر است که این عبارت بر روی آن منقور است : «قبر شعیای پیغمبر»

قبر جناب دانیال پیغمبری دیگر از بنی اسرائیل در شوشتر با کمال عزت و احترام دارای بقعه و بارگاه و حرم و قبر جناب یوشع در صفهان بابن وضع اسف انگیز .

بابا فولاد حلوائی

گفتیم که در قرن هفتم و هشتم و حتی در زمان صفویه تاقرن یازدهم عده ای از عرفاء و صوفهبنام «بابا» شهرت دارند . نویسنده در کتاب : دانشمندان و بزرگان اصفهان (ص 152) اسایم 35 نفر از کسانی را که به بابا معرفند ذکر نموده است و البته نام عده ای نیز نوشته نشده است که از آنجمله : بابا فولاد حلوائی که عده ای معتقدند که تختگاه او در این زمین متبرک بود و به همین جهت آنجا را تختگاه بابا فولاد بو بعداً تخت فولاد گفتند .

شرح حال این باباها عموماً مجهول و آنچه در همه مشترکی است تصوف و عرفان است و ظاهراً عده ای از آنها شیعه اثنی عشری بوده ا ند مانند : بابا رکن الدین، بابا فولاد و بابا شیخ علی و . . .

جناب یوشع

یوشع از پیغمبران بنی اسرائیل است که در زمنی لسان الارض مدفون گردیده است و آن مربوطست به زمانیکه کورش پادشاه ایران یهودیان را از اسارت بابل نجات داده و به ایران کوچ داد و جماعتی از آنها را در اصفهان ساکن گردانید . دو تن از پیشوایان مذهبی آنان و از پیغمبران بنام جناب شعیا و جناب یوشع در اصفهان مرده و بخاک رفتند . اولین در امامزاده اسماعیل در محله گلبهار (گلبار) از متفرعات یهودیه قدیم مدفونست و قبر او معین و معلوم می باشد و دومین در تخت فولاد در اراضی لسان الارض آنهم معلوم و معین و زیارتگاه بود و قبر داخل اطاقی بوده و مردم بزیارت آنجا می رفتند . اخیراً در توسعه یافتن تکیه شهداء (گلستان شهداء ) کلیه آثار لسان الارض را که برخی از آن مربوط به زمان دیالمه بوده و آثار دیلمی در آن ظار بود و همچنین مقبره جناب یوشع علی نبینا و آله و علیه السلام و همچنین اطاق مربوط به اعقاب علامه فقیه مفسر ادیب شارح نهج البلاغه و مفسر قرآن یعنی میرزا محمد باقر نواب لاهیجی را خراب کردند و دیگر اثری از آن باقی نماند .

اگر جناب یوشع همزمان با استرخاتون مدفون در قریه پیربکران باشد و احتمالاً مقدم بر اوست زمان او مربوط به بیست قرن قبل خواهد بود زیرا یکی از کتیبه های بقعه استرخاتون که بزبان عبری است سال (3890) از خلقت حضرت آدم علیه السلام را معین می کند که تا این سال یعنی سال 1409 قمری یک هزار و نهصد سال تمام خواهد شد .

پدران واجداد ما که خداوند همه آنها را راحمت کند این قبور را در طول نوزده قرن تمام حفظ کردند لکن در زمان حاضر اولاد ناخلف آن پدران قبر را از بین بردند .

توضیح : مقبره جناب یوشع بن نون علی نبینا و آله وعلیه السلام در جبل لبنان و در حوالی طیبه قرار دارد (ص 25 یکم الکرام البرره ).

3 تخت فولاد در عهد دیالمه و آل زیار

مرداویج (مرد آویز) فرزند زیار که نسب او به « ارغش» که در عهد کیخسرو والی و حاکم گیلان بوده می رسد ، بشرحی که در تواریخ مسطور است در سال 316 در اصفان بر تخت سلطنت نشست و تاج بر سر گذاشت . وی در زنده کردن سنتهای ایرانیان قدیم اهتمامی تمام داشت از آنجمله : در ماه صفر سال 323 مطابق دهم بهمن ماه و جشن سده دستور بر پا ساختن مراسم جشن و آتش بازی و آتش افروزی مفصلی داد که شرح آن بطور اجمال از اینقرار است : 

از مدتی قبل دستور داد که از طرف چوب و هیزم فراوان  گردآورده در زمین مابین رودخانه زاینده رود و هزار دره که زمین تخت فولاد و لسان الارض را نیز شامل می شود رویهم انباشتند و بر آنها نفت ریختند تمام دامنه کوههای اطراف را چراغانی کرده وعده ای از مرغان را دستور داد که بپای آنها پارچه نفت آلود بستند و عده ای از افراد نفت باز را که در نفت افشانی مهارتی داشتند نیز بخواند تمام وسائل جشنو چراغانی و آتش بازی فراهم شداما در شب عید سده وی ببهانه ای خشمناک شد و شخصاً در مراسم شرکت نکرد و علاوه بر آن کلیه مامورین و متصدیان امور جشن را دشنام داده و تهدید کرد . پس از یکی دو روز واقعه ای دیگر رویداد که بر خشم و غضب او افزود و نسبت به عده ای از غلامان ترک که در خدمت او بودند توهین بسیار کرده و دستور داد که بر آنها زین ولگام نهند و در اصطبل زندانی کنند . این عمل بر آنها گران آمده به قصد انتقام عده ای از آنها هم عهد شدند (توزن ـ بجکم ـ بقرا ـ محمدبن ینال) و کورتکین غلام مخصوص او را فریفته و تیغه خنجری را که مرداویج همیشه همراه داشت شکستند . در وقتی که وی بحمام رفته بود بحمام ریخته و قصد جان او کردند، مراویج خنجر برکشید که از خود دفاع کند آنرا بدون تیغه دید از توطئه آگاه شد با کرسی (چهارپایه) که زیر پایش بود از خود دفاع می کرد لکن سرانجام کشته شد.

مرحوم انصاری در تاریخ اصفهان و روی (ص 77) ضمن وقایع سال 323 و مراسم جشن سده و سرانجام کشته شدن مرداویج می نویسد: آتشبازی زاغ و کلاغ بروی میمون نیامد .

مساجد تخت فولاد

زمین تخت فولاد بالاخص قسمت معروف به لسان الارض متبرک و در نزد مومنین و مقدسین از زمینهائی است که امید استجابت دعا در آن بیشتر از جاهای دیگر است .

در قرون هشتم تا دهم تعدادی زیادی خانقاه و تکیه از طرف عرفاء و صوفیه در آنجا برقرار بود که در آن جمعی از عباد و زهاد بعبادت و نماز و دعا و ذکر اوراد مشغول بوده اند و متاسفانه در طول تاریخ آن خانقاه ها یکی پس از دیگر خراب گردیده است .

از قرن دهم که سلاطین صفویه روی کار دمدند و بخصوص زمان شاه عباس اول که حقاً او را کبیر گفته اند ساختن مسجد جهت عبادت بوسیله بزرگان و متمکنین در اصفهان و سایر شهرهای ایران رواج گرفت . بمین جهت در تخت فولاد که محلی آرام و خلوت بود و مومنین می توانستند در آنجا با فکر آسوده و خیال راحت عبادت کنند نیز شبستانهائی ساخته شد . بعضی از این مساجد و شبستانها که از آن تاریخ تا کنون ساخته شده است بقرار زیر است :

1 مسجد تکیه میر محمد اسماعیل خاتون آبادی:

مرحوم میر محمد اسماعیل مدرس خاتون آبادی در تخت فولادی مدرسه ای بنا کرد که خود نیز در آنجا مدفون گردید . برای این مدرسه در قسمت جنوبی مسجدی طرح انداخت ، تاریخ ساختن مدرسه قبل از 1116 هجری یعنی سال فوت مرحوم خاتون آبادی می باشد.

2 مسجد تکیه آقا میرزا محمد باقر چهار سوقی ، صاحب روضات الجنات :

شبستانی در سمت جنوب تکیه جهت عبادت و احیاء در شبهای جمعه و همچنین برگزاری مراسم فاتحه خوانی و برگزاری مراسم هفته و چهلم و غیره بنا گردیده است .

3 مسجد حضرت امام حسن علیه السلام :

در سالهای اخیر در قسمت جنوب تکیه خاتون آبادی عده ای از اهالی تخت فولاد زمین قبرستان را تصرف نموده و در آنجا خانه ساختند و هم طرح مسجدی کوچک انداخته و آن را بنام حضرت مجتبی امام حسن علیه السلام نامیدند .

4 مسجدتکیه آقا حسین خوانساری  :

در سمت جنوب غربی تکیه (شبستان ) جهت نماز واحیای شبهای جمعه .

5 مسجد تکیه حاج محمد حسین کازورنی :

در قسمت جنوب غربی تکیه شبستان آجری و آبرومندی است که در موقع ساختن تکیه آنجا نیز بنا گردید و شبهای جمعه در طول سال مراسم دعای کمیل و نماز جماعت در آنجا انجام میگیرد .

6 مسجد رکن الملک (میرزا سلیمان خان ) :

مهمترین مسجد در مزار تخت فولاد است که بوسیله مرحوم رکن الملک شیرازی نایب الحکومه اصفهان در سال 1320 (تقریباً) در اول تخت فولاد بنا گردیده است . شرح آنرا در کتاب نفیس گنجینه آثار تاریخی اصفهان مطالعه فرمائید .

7 مسجد تکیه حاج آقا مجلس خادم الشریعه (شبستان) :

که متاسفانه در سالهای اخیر در موقع احداث خیابان این شبستان نیز خراب شد وقبلاً شبهای جمعه در آنجا مراسم دعا و احیاء و قرائت دعای کمیل بوسیله مرحوم حاج آقا شمس الدین خادمی اجرا می شد.

8 مسجد مصلی :

در قرون اولیه اسلام همانگونه که هر محله ای جهت خود گورستانی مخصوص داشت بهمین کیفیت مصلائی نیز داشته که نماز عید را عموماً در آنجا اقامه می کردند از آنجمله :

1. مصلای بید آباد بنام قبله دعا که اکنون نیز محله ای بهمین نام معروف است و قبرستان آنجا را در سال 1331 ه.ش به بعد از بین بردند .

2. مصلای خواجو (حدود امامزاده باقر)

3. مصلای طوقچی (جنب منار باغ قوشخانه و ظاهراً محل مسجد قبا صورت یا قباسوخته )

4. مصلای لبنان حدود شاهزاده ابراهیم واقع در محله مستهلک .

5. مسجد مصلی در اراضی تخت فولاد .

مرحوم میرزا عبدالله افندی اصفهانی در کتاب ریاض العلماء در شرح حال مرحوم محقق خونساری آقا حسین علیه الرحمه می نویسد: او را در صحرای بابا رکن الدین دفن کردند . در وقایع السنین می نویسد: وی را مابین مصلی و آب انبار دفن کردند .

این مسجد از حیث وسعت و اهمیت از جهانی بر سایر مصلاهای اصفهان برتری داشته و عموماً جهت نماز استسقاء در آنجا جمع می شده اند . در قسمت جنوبی این مسجد مقصوره کوچکی (جای محراب امام جماعت و منبر ) داشت که مربوطه به زمان آق قویونلوها و شاید یکی دو قرن قبل از آنها بوده و در طول تقریباً هفت قرن از آسیب زمان محفوظ مانده بود لکن متاسفانه در سالهای اخیر آنجا را خراب کردند و ندانسته یکی از آثار تاریخی این سرزمین مقدست و مسجد را از بین بردند .

در گرداگرد این مسجد دیواری کشیده بودند که صحن مسجد از دیگر اراضی مجزا باشد در طول قرون متمادی این حصار احتیاج به تعمیراتی پیدا کرد که بوسیله مردمان خیر و نیکوکار و مومنین به هدایت وراهنمائی علماء بزرگوار تعمیرات انجام گردیده است .

از آنجمله در حدود سال 1300 بوسیله مرحوم حاج محمد تقی نقشینه تاجر نیکوکار و در سالهای 1360 به بعد براهنمائی مرحوم حجه الاسلام آقا شیخ محمد باقر زند کرمانی و به کمک و مساعدت مالی مردم دیندار تعمیرات اساسی و کلی در دیوارهای مسجد انجام شده و در طرف شرق و غرب جهت آن گلدسته بنا کردند . شبستان مسجد مزبور نیز از آثار حاج محمد تقی نامبرده است . آب انبار داخل مسجد نیز مربوط به یکی دو قرن قبل از این تاریخ می باشد .

در سالهای اخیر دیوار اطراف مسجد تجدید گردیده لکن متأسفانه مقصوره قبلی را ندانسته منهدم کرده و قسمتی از فضای مسجد را نیز از مسجد بیرون انداختند و در نتیجه فضای مسجد کوچکتر از اول گردید . این مسجد دارای چهار درب می باشد .

1 درب شمالی محاذی قبور سادات بهشتی

2 درب جنوبی داخل تکیه مرحوم آقا میرزا محمد باقر چهارسوقی

3 درب غربی در خیابان موسوم به آب 250

4 درب شرقی مقابل مدرسه راهنمائی که شهرداری زمین آنجا را به آموزش و پرورش واگذار کرده و آنان در این محل مدرسه ای ساختند .

آب انبار

چون معمولاً آب چاههای تخت فولاد شور بوده و قابل شرب نمی باشد از اینرو جهت آب آشامیدنی از آب انبار استفاده می شد که در فصل بهار و بارندگی آنها را از آب انباشته و در فصل تابستان و پائیز از آن استفاده می کردند و جهت آب حوض و حوضخانه از چاهها استفاده می شد . آب انبارهای تخت فولاد تا آنجا که نویسنده اطلاع دارد از اینقرار است :

1. آب انبار تکیه کازرونی که در خارج تکیه ساخته شده و ساختمان آن مربوط به سال 1342 هجری قمری هنگام ساختن تکیه می باشد .

2. آب انبار تکیه حاج آقا مجلس که گاهی آنجا را تکیه آقا سید ابوجعفر نیز می خوانند و در خارج تکیه قرار داشت و در موقع احداث خیابان شهرداری وقت آنرا منهدم ساخت . تاریخ بنای آن در قرن دهم بوده و بوسیله مرحوم حاج آقا مجلس خادم الشریعه تعمیر گردیده بود.

3. آب انبار لسان الارض که در قسمت غربی لسان الارض قرار داشت و ساختمان آن مربوط به قرن 11  واحتمالاً قرن 10 و یاکمی جلوتر می باشد .

4. آب انبار مسجد رکن الملک داخل مدرسه رکن الملک که مدخل مسجد نامبرده بوده و ساختمان آن مربوط به سال 1325 پس از اتمام ساختن مسجد می باشد .

مرحوم ملاعبدالجواد خطیب در تاریخ آن قطعه ای سروده که بر سنگ مرمر بخط نستعلیق و شاید بخط خود مرحوم خطیب نقش بسته است .

از همت رکن الملک معمور صفاهان شد           درمسجدش آب انبار سرچشمه حیوان شد

نوشاندش از کوثر هر لحظه عوض حیدر          کاین آب روان پرور ، زان منبع احسان شد .

خواهی اگرش اطوار بنگر تو بدین آثار            کاین مسجد و آب انبار شرذمه از آن شد .

می جست خطیب از غیب تاریخ که ذوقش گفت       « این صرح ممرد نیز بنیان زسلیمان شد»

«1325»

مرحوم ملا عبد الجواد خطیب در اشعار خودگاهی ادیب و زمانی خطیب تخلص می کرد .

5 آب انبار سمائیان از بناهای مرحوم سمائیان (مرحوم حاج ملاحسین بزاز معروف به سمائیان از تجار محترم و بازرگانان متدین اصفهان ) وی در سالهای اخیر یعنی بعداز سال 1360 قمری در تخت فولاد بنای آب انباری نمود . محل این آب آنبار در سمت راست راهی است که از تکیه میرزا ابولامعالی کلباسی جهت تکیه ملک میرود قبر خود آن مرحوم نیز در سمت غربی آب انبار نامبرده قرار دارد .

6 آب انبار مسجد مصلی که از آثار عهد صفوی وشاید قبل از آن است ، این آب انبار در اول قرن چهاردهم بوسیله حاج محمدتقی نقشینه تعمیر گردید و کتیبه آن بخط خوشنویس معروف مرحوم عبدالرحیم افسر می باشد .

7  آب انباری که در قسمت غربی تکیه بابا رکن الدین قرار داشت و ظاهراً ساختمان آن مربوط به قرن نهم و یا دهم مینمود و در سالهای اخیر جزو ساختمانهای وابسته بفرودگاه قرار گرفت و خراب شد  قبور چندتن از مشایخ و بزرگان صوفیه عهد صفوی در مجاورت آن قرار داشت که نویسنده آنها را دیده بودم .

از موقعیکه لوله کشی آب در شهر و خارج بوسیله سازمان آب و فاضلاب اصفهان انجام گردید ، دیگر نیازی بوجود آب انبارهای نامبرده نبود و کلاً متروک و بدون استفاده گردید . باید کلیه ادارات و مسئولین آنها را بعنوان حفظ آثار ملی و میراث فرهنگی نگاهداری کنند و ازمحو و خرابی آن به وسیله هر دستگاهی جداً ممانعت نمایند .

غسالخانه

هر فرد مسلمانی که از دنیا رفت واجب است که او را :

1 غسل بدهند . 2 کفن کنند  3 بر او نماز بخوانند  4 دفن کنند .

هر یک از این افعال چهارگانه شرایط و مسائلی دارد که فقهاء بزگوار در کتابهای خود بدانها اشاره کرده اند . در زمانهای گذشته همچنانکه قبلاً اشاره شد محلات برای خود گورستانهای مستقل داشتند وهر یک از این گورستانها نیز جهت غسل دادن با موات ، محلی معین و معلوم داشت . درجنب برخی از مساجد نیز غسالخانه وجود داشت که تا نیم قرن قبل یعنی تا حدود سال 1350 بعضی از آنها دائر بود و بعداً متروک گردید . از وقتیکه گورستانهای داخلی شهر یکی پس از دیگری متروک و دفن در آنها عرفاً و قانوناً ممنوع شد احتیاج به غسالخانه در تخت فولاد یعنی مزار عمومی شهر احساس گردید . از اینرو از طرف یکی از تجار متدین و خدمتگزار به اجتماع و دین در قسمت شمالی تکیه خاتون آبادیها که تقریباً اول اراضی تخت فولاد محسوب می شد مفسل آبرومندی بنا نمود که تا سال 1404 ه. ق دائر بود و سپس متروک و بوسیله برخی افراد تخریب شد . بعضی از غسالخانه های اصفهان که نویسنده خود بیاد دارم و یا از افراد مطلع شنیده ام عبارتند از :

1 غسالخانه آب بخشان در نزدیکی مسجد آب بخشان (میدان شهداء )

2 غسالخانه پا قلعه حوالی چشمه باقرخان

3 غسالخانه خواجو در کنار چهارباغ خواجو در مجاورت کارخانه پشمباف فعلی

4 غسالخانه ستی فاطمه در پشت بیمارستان کاشانی .

5 غسالخانه قبرستان قبله دعا در جنوب دبیرستان صدیق اعلم

6 غسالخانه مسجد جامع در زاویه شمال غربی مسجد که قسمتی از آن جزو مسجد احداثی در تکیه علامه مجلسی قرار گرفت (به اجازه و تصویب مرحوم آیت الله العظمی بروجردی رضوان الله علیه زیر نظر هیئت امناء )

7 غسالخانه طوقچی و غیره

یک مسئله فقهی

از نظر شرع مطهر مسافر بکسی گفته می شود که : قصد طی مسافت 8 فرسخ (48 کیلومتر) متصل یا چهار فرسخ رفتن و چهار فرسخ برگشتن در یک روز داشته باشد . بر چنین کسی واجب است که نماز را شکسته بخواند و روزه را افطار کند (برای آگهی از مسائل قصر و اتمام و همچنین مسائل مربوط به روزه شخص مسافر باید به رساله عملیه مراجعه شود ) .

اکنون گوئیم چون مسافت گورستان جدید اصفهان یعنی « باغ رضوان» تا شهر بیشتر از 25 کیلومتر می باشد و رفتن و برگشتن آن جمعا بیشتر از 50 کیلومتر می شود بنابر این کسانیکه جهت زیارت اموات و یا تشییع جنازه و یا شرکت در مراسم بدانجا می روند اگر بخواهند نمازظهر و عصر بخوانند باید آنرا شکسته بخوانند و هر گاه در ایام ماه مبارک رمضان قبل از ظهر بدانجا مسافرت کرده و بعد از ظهر برگشتند روزه آنها باطل شده باید اقتضاء آن را بگیرند . جهت تنبه خود وآگهی دیگران یاد آوری گردید . در این مورد باید به مسافت شهر و گورستان دقیقاً رسیدگی شود .

یک رسم و عادت پسندیده

در قدیم الایام افراد یک خاندان پدران و اعمام ، برداران و عموزادگان و دیگر خویشان سببی و نسبی از روی عواطف انسانی و احساسات دینی و دیگر حال یکدیگر آگاه بوده و به آسانی به دید و بازدید هم بروند وصله رحم کنند . در آن زمانها غنی و فقیر جدا از هم زندگی نمی کردند همه با هم در یک محله و یک کوچه خانه داشتند. توانگران از حال مستمندان با خبر بوده و به آنها رسیدگی می کردند. این رسم و عادت پس از مرگ نیز رعایت می شد یعنی بیشتر افراد یک خاندان دریک گورستان و گرد یکدیگر دفن می شدند .

هر ناحیه و محله ای گورستانی مخصوص داشت نتیجه این کار آن بود که کسیکه بزیارت قبور میرفت بدون تحمل رنج و زحمت زیاد موفق می شد که قبر همه خویشان خود را زیارت کند و عموماً این مقابر گرداگرد قبور علماء و بزرگان دین ایجاد می شد و بدین ترتیب مردم مسلمان علاقه خود را نسبت به علم و علماء و روحانیت و خدمتگزاران اجتماع نشان می دادند .

با توسعه شهرها و نفوذ فرهنگ غربیان و آمیزش وخلطه مردم با این میهمانان ناخوانده کم کم آداب و سنن اسلامی یکی پس از دیگری فراموش شد و توانگران از مستمندان جدا شدند و برای خود کوی و برزن علیحده ای انتخاب کردند در طهران کاخ نشینان بشمال شهر وفقیران در جنوب و در اصفهان بر عکس کسانیکه ثروتی و مکنتی یافتند بجنوب شهر منتقل شده و مردمان کارگر و طبقه سوم همچنان در محلات قدیمی و شمال شهر باقی ماندند لکن گورستان یکی بود تا شهرداری بدون رضایت مردم و نظر خواهی از عقلاء و صاحبان نظر گورستان شهر را به چند کیلومتری منتقل کرد و برای آن مقررات خاصی معین نمود دیگر افراد خاندانها از هم جدا شدند همه پراکنده و دور از هم بخاک رفتند و اگر کسی بخواهد برای افراد خاندان خود قبری تهیه کند باید مبلغی بپردازد و آنرا بعنوان «محافظت قبر» دریافت می دارند . جهت اطلاع معروض می دارم که این گورستان چند سال قبل از انقلاب تهیه شده بود و آیت الله خادمی و آیت الله طاهری و دیگر روحانیون کاملاً درجریان آن بودند و شهردار فعلی آن را افتتاح کرد.

قابل توجه همگان : نقل یک فتوی

یکی از دوستان که اقوالش در نزد من مورد اعتماد است و من به صحت گفته های او یقین دارم نقل کرد که :

در سالهای آخر حکومت رژیم سابق که موضوع تعطیل و تخریب تخت فولاد و انتقال آن به محلی دیگر مورد بحث قرار گرفته بود جمعی از مومنین و مقدسین از چند تن از علماء و مجتهدین اصفهان و قم و نجف اشرف در این باره استفتاء کردند که همگان با تخریب مخالف بوده و صریحاً مرقوم فرمودند از آنجمله مرحوم آیت الله العظمی حاج میر سید علی بهبهانی رضوان الله علیه مرقوم فرموده بودند: این عمل مستلزم سه معصیت کبیره است به این شرح :

1 تصرف در مال غیر بدون اجازه و رضایت صاحبانش (یعنی ورثه صاحب قبر)

2 نبش قبر اگر عمل تخریب موجب آن گردد که استخوانها ظاهر شود .

3 اگر استخوانها ظاهر شدو ترکیب آن را بهم زدند یعنی استخوانها راجابجا کرده و یک جا جمع کنند و یا هر عمل دیگری که اندام پوسیده مرده را بهم زند در حکم مثله کردن است و این هر سه کار معصیت بوده و عامل آن گناهکار است .

این مسئله قابل توجه است و باید مسئولین فعلی امور که خویشتن را مسلمان و تابع اوامر و دستورات مراجع و مجتهدین بزرگوار می دانند مراقب و مواظب باشند که خدای ناخواسته مرتکب گناهی نشوند و بدانند که تصویب نامه ها نمی تواند سلب مالکیت از افراد بنماید .


 

«بسم الله الرحمن الرحیم »

الحمدلولیه والشکر علی نعماته والصلوه والسلام علی محمد وآله واللعن الدائم علی اعدائهم .

اکنون که بخواست خداوند متعال از نوشتن مقدمه فراغت حاصل شد به ذکر مطلب اصلی و مقصد نهائی پرداخته و قبل از شروع در مقصود و بیان تکایای تخت فولاد و ذکر اسامی عده ای از مدفونین در آنجا کلمه تکیه را معنی می کنیم و موارد استعمال آن وبه ذکر برخی از ترکیبات آن می پردازیم .

تکیه در لغت به معنی : پشت دادن ـ لمیدن ـ اعتماد کردن ـ محل سکونت درویشان و جای سوگواری و عزاداری جهت خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام می باشد و از کلمات مرکبه آن : تکیه زدن ـ تکیه دادن ـ تکیه کردن ـ تکیه گاه ـ تکیه نمودن ـ تکیه کلام می باشد . ذیلاً به اشعار زیر توجه فرمائید:

تکیه بر جای بزرگان نتوان زد بگزاف             مگر اسباب بزرگی همه آماده کنی

تکیه زدن بر مقام ومنصب دنیا                    نزد خردمند نیست لایق و سایا

تکیه کردن بر کلام خویشتن                     زابلهی دانند جمله مرد و زن

مکن تکیه بر جاه دنیا و پشت                  که بسیار کس چون تو پرورد و کشت

تکیه کن بر علم خود ای با ادب               نی به مال و نی بجاه و نی نسب

و در اصطلاح و استعمال تکیه بمعنی حسینیه یعنی جای برگزاری مراسم عزاداری و تکیه بمعنی مقابر علماء و بزرگان و این معنی همان تکیه درویشان است یعنی تکیه گاه ایشان که جای سکونت و عبادت و ریاضت آنها بوده و زندگی و معیشت آنان نیز از محل موقوفات و نذورات اداره می شده است و عموماً پس از مرگ نیز در همان محل دفن می شدند .

4. اسامی تکایای تخت فولاد و برخی از مدفونین در آنها بر حسب حروف تهجی

این نوع تکیه ها در زمان پادشاهان صفوی در داخل و خارج شهر اصفهان نسبتاً زیاد بوده است اینک اسامی برخی از تکایای موجود از قدیم را که در داخل شهر اصفهان قرار دارندنام می بریم:

 

 شماره نام تکیه                               محل تکیه                                 ملاحظات

 

1. میرزا اشرف                                   محل خواجو

2. پاچنار دالبطی                          مقبره خواجه نظام الملک                            دارالبطیخ

3. نایب جواد                                    محله خواجو                                 کوچه درویشان

4. تکیه حسن خاکی                            محله خواجو                                کوچه میرزا کریم

5. تکیه خواجو                          معروف به حسینیه صرافها        

6. روغنی

7. صائب                                شاعر معروف عهد صفوی لبنان                       خیابان صائب

8. حاج میرزاداوود                                 جویباره

9. طوقچی                             مقابل مقبره صاحب بن عباد                                 حسینیه

10. محمد علی یزدی               محله نو ـ چهارسو شیرازیها

11. قلیانی ها

12. گرک یراق                                 سینه پائینی 

13. گل بندها                                  حسن آباد                                             گاو بندها

14. نورباران                       انتهای خ شاه عباس دوم (شریف واقفی)

در سالهای اخیر بوسیله مردم متدین ونیکوکار چندین تکیه و حسینیه در اصفهان بناگردید که به نامهای : بیت الزهراء علیهما السلام ـ بیت العباس جوادیه ـ حسینیه و غیره نامیده شده است .

اسامی برخی از تکیه ها که در داخل شهر اصفهان قرار داشته و در طول تاریخ از بین رفته است در ذیل نگاشته می شود :

 

 

 شماره                           نام تکیه                               محل تکیه       

 

1                                   تکیه باباحیدر                               چهارباغ

2                                  تکیه بکتاش                             محله حسن آباد

3                                 تکیه در دشت                            پامنار در دشت

4                              تکیه درویش صادق                             لبنان

5                              تکیه درویش صالح                     جنب نهر طاق نما ، محله لبنان

6                               دولت صفوی            

7                               دولت قاجاری

8                                تکیه ظلمات                        کوچه میر عماد خطاط مشهور

9                               تکیه ملا عابد                     مقابل مقبره صاحب بن عباد ، جنب کوچه

10                           تکیه علی اکبر بیک                محله خواجو ـ جنب مسجد علی اکبر بیک

11                            تکیه علی بابا                     کوچه مقابل مسجد آقا علی بابا، کوچه تخت گنبد

12                              تکیه فیض                       در سال 1068 بنا گردیده بانی شاه عباس دوم

13                            تکیه چله خانه                    نزدیک تکیه بابارکن الدین ، تاریخ آن 1112

14                          تکیه مفت دست            مقابل مسجد و حمام علی اکبر درخیابان جمال الدین عبدالرزاق

 

تقسیم بندی تکیه های تخت فولاد :

تکیه های واقع در تخت فولاد را بر چهار دسته تقسیم می کنیم :

الف : آنها که فقط نامشان را می دانیم لکن خود تکیه و آثار آن از بین رفته است .

ب : تکایای عهد صفوی

ج : تکایای دوره قاجاریه

د: تکایای ساخته شده بعد از قاجاریه

اینکه اسامی تکیه ها و بقعه ها

الف : 1 تکیه سید ابولقاسم خواجوئی (سادات خواجوئی ) اخیراً تبدیل به فضای سبز گردید .

2 بقعه اللهوردیخان

3 تکیه بابا بیات از عرفاء وصوفیه

4 تکیه بابالکات از عرفاء و صوفیه

5 بقعه سکاکی

6 تکیه شیخ زین الدین

7 بقعه سادات کتابی در جنب تکیه میرزا رفیعاء نائینی

8 تکیه درویش صادق مربوط به زمان صفویه

9 تکیه فیض (غیر از بقعه فیض)

10  گنبد لالا

11  بقعه محمد بیک مربوط به عهد صفوی

و شاید تکیه های دیگری که فعلاً نام و مشخصات آن بر نویسنده مجهول است .

ب : تکایای عهد صفویه :

در دوره سلاطین صفویه علاوه بر عبادتگاههائی که برای جمعی از بزرگان دین بنا کردند و برخی از آنها از نظر ساختمان و کاشیکاری و هنر معماری جزو آثار باستانی و میراث فرهنگی بشمار می رود تکیه هائی نیز بناکردند این تکیه ها به قرار زیر می باشد (بترتیب سنوات ):

1 لسان الارض : همانگونه که قبلاً متذکر شدیم اصل بنا از دیالمه بوده و تا قبل از خراب شدن آثار دیلمی در آن ظاهر بود در دوران صفویه ساختمان تکمیل وتجدید شده لکن هیچگونه آثاری از گج بری و کاشیکاری نداشت فقط ساختمان مختصری بنظر می رسید .

2 تکیه بابارکن الدین از آثار شاه عباس کبیر صفوی و تاریخ کتیبه ساختمان 1039 می باشد. این تکیه دارای گنبد 12 ترک است . 

3 تکیه میرفند رسکی حکیم و عارف و فیلسوف  مشهور متوفی بسال 1050 بدون بقعه لکن اطاق بالای سر قبر و کتیبه آن که بخط میر عماد حسنی خطاط معروف است از آثار گرانقدر موجود در تخت فولاد می باشد .

4 تکیه میرزا فیعاء نائینی عالم فقیه حکیم فیلسوف زاهد جلیل القدر عظیم المنزله متوفی بسال 1082 دارای بقعه بسیار عالی و نفیس از آثار باستانی اصفهان و از بناهای دوران شاه سلیمان صفوی است : این تکیه بمناسبت فرودگاه خراب شد و بقعه در داخل فرودگاه قرار گرفت .

5 تکیه آقا حسین خونساری که به استاد الکل فی الکل معروفست ودر سال 1098 وفات یافته و شاه سلیمان جهت او بقعه ای رفیع بنا نمود ، که جزو آثار باستانی اصفهان محسوب است .

6 تکیه آقا رضی الدین محمد بن محمد تقی حسینی موسوی شیرازی اصفهانی عالم جلیل متوفی بسال 1113 قبر او در اطاقی مختصر بدون بقعه قرار گرفته وعده زیادی از اعقاب و اولاد او در همین بقعه مدفون می باشند .

7 تکیه خاتون آبادی : میر محمد اسماعیل حسینی خاتون آبادی متوفی بسال 1116 مدفون در مدرسه ای که خود در تخت فولاد بنا کرده بود . بقعه از آثار شاه سلطان حسین صفوی و از جمله آثار باستانی اصفهانست .

8 تکیه فاضل سراب که آنرا تکیه جویباره ایها نیز می گویند و قبر عالم جلیل مولی محمد بن عبدالفتاح تنکابنی سرابی متوفی بسال 1124 در داخل بقعه قرار دارد . بقعه بدون گنبد و از آثار شاه سلطان حسین صفوی است .

ج : تکیه هایی که در دوره پادشاهان قاجاریه ساخته شده است

این تکیه ها عموماً فاقد گنبد کاشیکاری و تزئینات معماری و بیشتر ساده است . اینک اسامی این تکایا بر حسب حروف تهجی  :

 

 

شماره             نام           معروفترین فرد مدفون              بانی ساختمان و سال وفات صاحب تکیه

1             تکیه آباده ای          حاج محمد جعفرآباده ای                سلیمان خان رکن الملک 

2            تکیه آغا باشی         میر محمد اسماعیل پاقلعه ای            فوت 1323 ه.ق

3            سید ابوجعفر          سید ابوجعفر خادم الشریعه              فوت 1324

4           میرزا ابوالمعالی        میرزا ابوالمعالی کلباسی                  فوت 1315

5          تکیه میرزا محمد        علامه فقیه صاحب روضات              فوت 1313

          باقرچهارسوقی

6         حاج آقا باقر قزوینی      حاج آقا باقر در دشتی                فوت  1363 ه. ق

7         سید محمد ترک            سیدمحمد ترک خوئی                فوت 1266ه .ق

8        شیخ محمد تقی رازی      شیخ محمد تقی رازی              فوت 1248  ه.ق

9          تویسرکانی                 میرزا عبدالغفار تویسرکانی            فوت 1319 ه.ق

10         ریزی                       شیخ مرتضی ریزی                   فوت 1329 ه.ق    

11        شهشهانی                   میر سید محمد شهشهانی              فوت 1287 ه.ق

12       صدرالعلماء               سید عبد الوهاب شمس آبادی        تکیه ساده بدون اطاق

13        بقعه فیض علیشاه                                                   علیمرادخان

14        کازورنی                  سید محمد باقر درچه ای              حاج محمد حسن کازرونی

 15        گلزار                    رجبعلی گلزار شاعر                    (1302 1366 )

16         آقا محمد بید آبادی    آقا محمد بید آبادی                     میرزا سلیمان خان رکن الملک

17         مشایخ نعمت اللهی         چند تن از آقایان نعمت اللهی     شیخ اسدالله ایزد گشسب و غیره

18        ملک                      آخوند کاشی                             حاج محمد ابراهیم ملک التجار

19       مهدوی                    آقا سید حسن مجتهد                   بدون اطاق

20       واله                          آقا محمد کاظم واله                  از آثار باستانی

توضیح (1) : تکیه آقا سید ابوجعفر را گاهی بنام تکیه حاج آقا مجلس می خوانند .

توضیح (2) : تکیه حاج آقا باقر قزوینی بنام تکیه خلیلی معروفست .

توضیح (3) : تکیه سید محمد ترک را بنام تکیه جهانگیر خان قشقائی می گویند .

 

نکته ای قابل توجه :

اگر کسی سنگ نبشته های تخت فولاد را قبل از آنکه بکلی از بین برود با کمال دقت و حوصله بخواند و اشعار آنرا یادداشت و اسامی مدفونین و تاریخ آنرا بنویسد قسمت مهمی از تاریخ علمی و ادبی اصفهان از دوران پر افتخاری صفوی تا کنون بدست می آید .

چه بسیار دانشمندانی که نامشان فقط در سنگ قبرشان تا کنون باقی مانده و بسیاری از شعراء و ادباء گمنام که تنها اثر آنها ماده تاریخهائی است که جهت معاصرین خود گفته اند و حتی اشعاری از شعرای معروف و گویندگان مشهور که دیوان اشعارشان نیز چاپ شده لکن برخی از اشعارشان در آن نیامده است . بطور مثال :

1 ماده تاریخی که مرحوم سید احمد هاتف شاعر بسیار معروف و مشهور در رثاء و ماده تاریخ فوت حاج محمد حسن کلباسی پدر علامه جلیل حاجی کلباسی گفته در دیوانش نقل شده است .

2 نام کفاش شاعر معروف قرن 13 هجری ونمونه اشعارش در هیچ کجا ثبت نشده و فقط چند نمونه ماده تاریخ از او در دست می باشد اگر چه دیوان اشعارش در کتابخانه حضرت آیت الله گلپایگانی در قم موجود است .

تذکر: آنچه از اسامی بزرگان از مجتهدین وحکماء و شعراء و غیره در این مجموعه ذکر می شود معمولاً آنهائی است که دارای سنگ نوشته می باشند و یا نویسنده از آنها مطلع است . (آنها که سنگ نوشته ندارند) و ده ها بلکه صدها عالم و فقیه وادیب وخطاط وهنرمند دیگر از بزرگان در این مزار متبرک بخاک رفته اند که چون دارای سنگ قبر نبوده اند نامشان برای همیشه از خاطره ها محو گردیده است .

قدیمی ترین قبر در گورستان تخت فولاد :

در اینکه زمین تخت فولاد ولسان الارض قبل از سلاطین صفویه گورستان بوده سخنی نیست . شاردن فرانسوی و دیگران این نکته را بصراحت در کتابهای خود ذکر نموده اند . اما متاسفانه در اثر گذشت زمان و بی توجهی مردم و همچنین سیل و بارندگیها و دیگر عوارض بسیاری از قبور بزرگان و دیگران را ساکنین تخت فولاد و غاصبین اراضی آنجا از بین بردند و بصورت خانه و باغ در آوردند اما آنچه مسلم است و قبور آنان مربوط به قبل از سلاطین صفوی می باشد بدین قرار است :

1 فولاد دیلمی (بابا فولاد) مربوط به اوایل قرن پنجم هجری قمری .

2 سکاکی عالم معروف (ابویعقوب یوسف بن ابی بکر) مولف مفتاح العلوم متوفی در رجب 626 ه.ق بنا بقولی .

3 رضی الدین علی لالا غزنوی شاعر عارف مشهور متوفی بسال 643 ه.ق

4 بابا رکن الدین بیضاوی عارف مشهور متوفی بسال 769 ه.ق

5 بابا بیات از عرفاء قرن هشتم

6 بابالکات از عرفاء قرن هشتم

7 در اول تخت فولاد جنب غسالخانه چند قبر موجود بود که تاریخ آنها مربوط به اوائل قرن دهم هجری و یکی از آنها را که بر روی نهر آب انداخته بودند سال 950 واندی بود .

مرحوم استاد همائی مکرر میفرمود که تمام قبور تخت فولاد را دیده ام و سنگ نبشته های آنرا خوانده ام و تاریخ همه آنها را ثبت و ضبط نموده ام .

ایکاش این اثر نفیس روزی بچاپ می رسید و یک قسمت از تاریخ اصفهان روشن می شد به امید آنروز.

در بعضی از کتابها دیده شد که قبر ابن مسکویه در تخت فولاد است و یقیناً اشتباه است . اینک اسامی تکیه ها و مدفونین در آن :

 

 

تکیه آباده ای

این تکیه منسوبست به علامه فقیه عالم فاضل جلیل جامع معقول و منقول مجتهد بارع مرحوم حاج محمد جعفر فرزند محمد صفی آباده ای و آنرا مرحوم میرزا سلیمان خان رکن الملک شیرازی نایب الحکومه اصفهان در سال 1316 هجری بنا نهاده است . کتیبه سردرب تکیه بخط نستعلیق از میرزا فتح الله جلالی خطاط و شاعر و ادیب و اشعار از طغرل شاعر مشهور قرن 13 در اوایل قرن 14 بدین شرح می باشد . 

حبذا از آصف دوران سلیمان زمان               رکن ملک حق گزار حق پرست حق شناس

آنکه عمر خویش را فرموده درخیرات صرف          حسن اعمال جنابش بی حساب وبی قیاس

تکیه حاجی محمد جعفرآباده ای                   عالم ربانی آن ذخر خواص وفخر ناس

کرد آباد وبدین جعفری خدمت نمود            خدمت دین را کند آن حضرت اندر هر لباس

بهر تاریخش بزرجعفری طغرل نوشت           « از سلیمانست دین جعفری محکم اساس»

تکیه مرحوم آباده ای از تکایای باصفا و منظم و مورد توجه و عنایت خواص و عوام مردم اصفهانست که جهت زیارت وقبور علماء مدفون در آن بقعه شریفه در ایام هفته و بخصوص درشب و روز جمعه مومنین بدانجا رفته و فاتحه می خوانند .

 

تفاوت دو زمان :

در اول قرن سیزدهم نایب الحکومه اصفهان در این شهر مسجد و مدرسه می سازد و برای بزرگان علماء بقعه و تکیه بنا می کند اما در اول قرن پانزدهم برخی از موسسات و مردم در انهدام و محو آثار علماء و قبور آنان می کوشند . بین تفاوت ره از کجاست تا بکجا؟ اینک شرح حال اجمالی مرحوم آباده ای :

عالم جلیل بزرگوار فقیه عادل کامل زاهد عابد متقی جامع معقول و منقول و حاوی فروع و اصول حاج محمد جعفر بن محمد صفی صغا بادی آباده ای اصفهانی در آباده شیراز متولد گردیده و در اصفهان خدمت بسیاری از بزرگان که از آنجمله است : 1 حاج محمد ابراهیم کلباسی 2 حاج سید محمد باقر حجه الاسلام شفتی 3 حاج ملا علی نوری (احتمالاً) 4 آقا سید محمد مجاهد اصفهانی تلمذ نموده وجزو خواص اصحاب مرحوم حجه الاسلام شفتی بوده و در اصفهان حوزه درس و قضاوت شرعی داشته و بسیار زیرک وفطن و دانا بوده و مرافعات و نوشتجاتی را که در نزد او نوشته می شده است در دفتری ثبت می نموده است . (همانند دفاتر اسناد رسمی در زمان حاضر که مبادا بعداً موجب اختلاف شود) وی عالمی خلیق و مهربان و ظریف و خوش طبع و شوخ بذله گو بوده و شوخیهائی لطیف از او معروفست . در اصفهان حوزه درس او از نظر تنوع و جامعیت مشهور بوده و امام مسجدی بوده که به نام ایشان در محله جماله بنا شده بوده (مسجد حاج محمد جعفر آباده ای) کتب زیر از تالیفات اوست :

1 تعلیقه بر تلخیص الاقوال  2 رساله حمامیه درمحل نزاع حمام شیخ بهائی  3 رساله عملیه که عده زیادی از او تقلید میکردند . 4 سئوال و جواب 5 شرح تجرید الکلام تالیف خواجه نصیر الدین طوسی  6 شرح دروس فقه جعفری  7 مرایا در اصول  8 نقود المسائل الجعفریه در فقه استدلالی  9 وجیزه در تلخیص کتاب تحفه الابرار تالیف مرحوم سید حجه الاسلام و غیره

مرحوم آباده ای در شب 19 رمضان المبارک سال 1280 در اصفهان وفات یافت و در اول تخت فولاد مدفون گردید . میرزا علیرضا پرتو در مرثیه و ماده تاریخ وفات آن مرحوم گوید :

حیف از حاجی محمد جعفر آنک               گمرهانرا سوی حق بردی بره

سال تاریخش زپرتو شد سئوال                 گفت « اللهم نور مضجعه »

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 6 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 07:54 ب.ظ

ملشکاه به هر جهت بزرگترین سلاطین سلجوقی استاد و دولت سلجوقیان در عهد او به منتهای وسعت و عظمت خود رسیده است. چه از حد چین تا مدیترانه و از شمال دریاچه خوارزم و دشت قبچاق تا ماوراء یمن به نام او خطبه می‌خوانند و امپراتور روم شرقی و امرای عیسوی گرجستان به او خراج و جیزه می‌دادند و اصفهان درعهد او و خواجه نظام‌الملک از مهمترین بلاد دنیا و یکی از آبادترین آنها بوده و این پادشاه و وزیر و عمال و اعیان دیگر سلجوقی به ساختن ابنیه‌های بزرگ پرداختند که هنوز تعدادی از آنها برجاست. ملکشاه بعد از قبل پدر خود الب‌ارسلان رسما"اصفهان را به پایتختی خویش انتخاب نمود و عمارتهای بسیار از کوشکها و باغها به دستور او به وجود آمد. مانند: باغ کاران، باغ فلاسان و باغ احمد سیاه، باغ بکر، قلعه شهر و دز کوه، مهمّترین این باغها " باغ کاران" بوده است که دو قصر داشته یکی مشرف بر زاینده‌رود و دیگری به طرف میدان شهر و بین آنها قلعه‌ها و عمارات قرار داشته است. می‌گویند محله خواجوی امروز قسمتی از باغ کاران دوره ملکشاه سلجوقی است.باغ کاران تا قرن هشتم هجری نیز شهرت دوره سلجوقی بوده است. زیرا در سال724 به وسیله استاد سطرالدین هروی در "نسخه فردوس اعلی اصفهانست اصفهان" قصیده‌ای در وصف اصفهان چنین یاد می کند: هر که را بیتی همه لطف است و احسان و کرم هر کجا باشی همه آب است و باغ و بوستان آب حـیوان اسـت گـویـی پیـش بستـان ارم زنـده‌رود او کـه دارد باغ کران بر کران "و حافظ از اصفهان چنین یاد می کند": گــرچــه صـد رود اسـت در چشمـم مـدام زنــده‌رود و بــاغ کــاران یــاد بــاد از مهّمترین آثار دوره ملکشاه سلجوقی یکی گنبد خواجه نظام‌الملک است و دیگری گنبد تاج‌الملک که در مسجد جامع اصفهان می‌باشد گنبد خواجه نظام‌الملک در طرف جنوب اصفهان و تاج‌‌الملک در شمال مسجد که هر دو گنبد به شیوه ساختمان آتشکده ها بنا شده است. و کلا" مهّمترین بنای تاریخی ایران از دوره سلاجقه با اضافات و الحاقات سلسه‌های بعد از سلاجقه تا عصر حاضر، مجموعه‌ای از سبکهای مختلف معماری و تزئینی چهارده قرن تاریخ اسلامی ایرانی است "تحولات خطوط مختلف کوفی انواع خط ثلث، نستعلیق و خطوط فراوان بنایی را در الواح و کتیبه‌های این مسجد می توان مطالعه نمود." و مدرسه خواجه نظام‌الملک که این مدرسه در محله دردشت و نزدیک به مسجد جامع بوده است ولی امروزه وجود ندارد.
del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 6 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 07:54 ب.ظ


در سال 438 طغرل مؤسس دولت سلجوقی به عزم تسخیر اصفهان شهر را در محاصره گرفت امْا قادر به گشودن آنجا نشد و ابومنصور فرامرز کاکویه بنیره علاء‌الدوله در مقابل سلطان سلجوقی سخت پایداری کرد عاقبت طغرل خطبه بخواند و از سر فتح اصفهان گذشت. طغرل بار دیگر در محرم سال 442 اصفهان را محاصره کرد و کسال تمال شهر را محصور نمود و مردم را در زحمت شدید انداخت عاقبت در سال 443 "محرم" به تسخیر اصفهان نایل آمده دولت دیالمه کاکویه را از این شهر برانداخت و ابومنصور فرامرز را از جانب خود به حکومت یزد و ابرقو فرستاد. ناصرخسرو قبادیانی (394-481 هجری) شاعر و جهانگرد و معروف ایران در قرن پنجم هجری که مقارن این ایام اصفهان را دیده است می‌گوید: من در همه‌ی زمین پارسی‌گویان شهری نیکوتر و جامع‌تر و آبادان‌تر از اصفهان ندیدم طغرل مؤسس دولت سلجوقی از شوال 429 تا رمضان 455 قریب 26 سال سلطنت کرد و در سن 70 سالگی در ری وفات نمودو وزارت خواجه نظام‌الملک مورد توّجه پادشاه و وزیر او بود... شهر اصفهان در دوره سلطنت الب‌ارسلان
del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 6 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 07:53 ب.ظ

در سال 420 هجری مجدالدوله دیلمی که از شّر لشگریان خویش ایمن نبود به سلطان محمود غزنوی متوسل شد و محمود که منتظر چنین فرصتی بود. علی حاجب را به ری فرستاد و دستور داد که مجدالدوله را دستگیر نماید سپس خود او نیز در ربیع‌الاخر سال420 به ری رسید و قریب یک میلیون دینار وجه نقد و پانصد هزار دینار جواهرات مجدالدوله را تصرف خود گرفت. حکومت اصفهان در این تاریخ با علاء‌الدوله کاکویه بود و او چون دید که محمود به ری و قزوین دست یافته و به ممالک او هم نظر داد، پیشدستی نمود و در اصفهان به نام سلطان محمود غزنوی خطبه خواند. محمود هم معترض او نشد و علاء‌الدوله همچنان در حکومت ولایت خود باقی ماند.پس از مراجعت محمود پسرش مسعود به اصفهان حمله برد و آنجا را از دست علاأ‌الدوله بیرون آورد و از جانب خود کسی را به حکومت اصفهان گماشت و به ری برگشت، امّا مردم اصفهان برگماشته مسعود شوریدند و او را کشتند و مسعود بار دیگر از ری به اصفهان آمد و به کشتار مردم اصفهان دست زد و قریب به پنجاه هزار نفر از مردم را کشت و مجددا" شهر را تحت امر خود درآورد و علاء‌الدوله فراری و متواری شد. در این حمله اصفهان غارت شده و بسیاری از عمارات آن نیز خراب گردیده است.
del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 6 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 07:53 ب.ظ

و سال بعد از فوت صاحب‌بن عباد فخرالدوله نیز وفات یافت و چون پسران او به حد رشد رسیده بودند زوجه‌اش سیده خاتون دختر اسپهبد رستم‌بن‌مرزبان متصدی امور مملکت شد و او پسر چهار ساله خود ابوطالب رستم را با لقب مجدالدوله نامزد امارت ری و جانشینی شوهر کرد و همدان و کرمانشاه را هم به پسر دیگر خود ابوطاهر شمس‌الدوله سپرد.و حکومت اصفهان را به پسر خال خود که ابوجعفر محمدبن دشمنزیار نام داشت به لقب "علاء‌الدوله" ملقب گردید واگذاشت. حکمرانان کاکوی شهر اصفهان را وسعت دادند، علاء الدوله کاکویه حصار شهر را که طول آن بیش از پانزده هزار گام بود ساخته و شهر در این موقع دوازده دروازه بزرگ داشت که از مفرغ مستور بود و از جمله مفاخر و زینت داخلی شهر هزار کوشک و سرای بوده است وکاروانسراهای عالی و مساجد خوب داشته.هر روز دو هزار گوسفند و صد رأس گاو ذبح می‌شده و در محله "کرواآن" پنجاه مسجد بوده است. یکی از محلات امروز اصفهان به نام "پشت بارو" معروف است که به محله بیدآباد از محلات قدیمی و پرجمْعیت اصفهان اتصال دارد و چنانکه از اسم آن معلوم می‌شود این قسمت حد خارج باروی علاء‌الدوله می‌باشد. محلات دیگری که در خاریج از این بارو واقع می‌شده‌اند به ترتیبی که "مافروخی" در محاسن اصفهان آورده است عبارت بودند از: کی‌آن- براآن- سنبلان- خرچان- فرسان- باغ‌عبدالعزیز- کرواآن- اشکهان- لنبان- ویدآباد. شیخ‌الرئیس ابوعلی‌سینا فیلسوف شهیر ایرانی چندی وزارت علاءالدوله را به عهده داشته است و در ضمن اشتغال به شغل وزارت تدریس هم می‌کرده، قبه مدرس ابن‌سینا در باب‌الدشت "در دشت امروز" هنوز باقی است و مردم آن حدود آن را به نام "علی‌سینا" می خوانند

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 6 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 07:52 ب.ظ


پس از قتل مرداویج علی پسر بویه ملقب به عمادالدوله برادر خود حسن معروف به رکن‌الدوله را به تسخیر اصفهان فرستاد و حسن پس از فتح اصفهان عازم تسخیر همدان و ری و قزوین و قم و کاشان شد. امّا در سال 327 وشمگیر زیاری اصفهان را از دست حسن بن‌بویه گرفت و حسن به اصظخر گریخت امیر زیاری سپس به فتح قلعه الموت نیز نائل آمد و قدرت وشوکتش بالا گرفت و چون ماکان سردار معروف دیلمی که در حیات مرداویج به دربار امیرنصر سامانی پناه برده بود در سال 328 امیرنصر را ترک گفتند و تحت امر وشمگیر درآمده و مأمور گرگان شده بود و امیرنصر سردار معروف خود ابوعلی چغانی را به تسخیر گرگان فرستاده بودو وشمگیر مجبور شده بود قسمت عمده سپاهیان خود را برای جنگ با ابوعلی به کمک ماکان بفرستند حسن پسر بویه و برادرش علی از فرصت استفاده کرده مجددا" اصفهان را در اختیار خود آوردند و جمعی از سران سپاهی وشمگیر را دستگیر نمودند. .اصفهان از این زمان به بعد قلمرو آل‌بویه گردید و حسن رکن‌الدوله در بسط و توسعه آن کوشید گفته‌اند روزیکه قمر در برج قوس بود رکن‌الدوله دستور داد ساختمان باروئی را به دو شهر آغاز کنند. دور این بار و 21 هزار گام بوده است. تا چند سال قبل آثاری از باروی فربور و خندق اطراف آن در بیرون دروازه طوقچی تا دروازه جوباره و پایین دروازه باقی بوده است.. در اواخر سال365 رکن‌الدوله که عمرش نزدیک به هفتاد رسیده بود مریض شد و در اصفهان در ضیافت بزرگی که سه پسر او و سران سپاهی دیلم جمع آمده بودند ابوشجاع پناه خسرو عضدالدوله را به ولیعهد و وارث ملک خویش معرفی نمود و همدان و ری و قزوین و نواحی مجاور آنها را به پسر دیگر خود ابوالحسن‌علی فخرالدوله و اصفهان را به پسر سوّم خود ابومنصور بویه (مؤیدالدوله) واگذاشت و به فرزندان دوم و سوم خود توصیه نمود که از اطاعت عنصرالدوله خارج نشوند. سپس از اصفهان به ری برگشت و در آنجا در محرم 366 درگذشت. .با راه یافتن صاحب‌‌اسماعیل‌بن‌عباد در دستگاه حکومت مؤیدالدوله و فخرالدوله و وزارت این دو امیر دیلمی اصفهان شهر وسیعی شد. صاحب‌بن‌عباد که از منشیان و بلغای بسیار معروف زبان عربی است (326-385) مردی کریم و فضل‌دوست و بخشنده و نسبت به شعرا و بذال و شوق بوده و در ری و اصفهان همه وقت در گرد او جمع کثیری از اهل علم و بحث و شعر و ادبی می‌زیسته و به نام او شعر می گفته و کتاب می نوشته اند

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 6 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 07:52 ب.ظ

مرداویچ پس از تسخیر همدان شهر (دینور) را که در بیست فرسنگی شمال همدان در کنار رودی به همین نام است فتح کرد و سپس چند تن از سران سپاه خود را با قسمتی از لشگریان خویش به اصفهان فرستاد. آنها چون به اصفهان رسیدند کاخهایی را که احمد پسر (ابودلف) در آن شهر ساخته و زیباترین ساختمان اصفهان بود برای پذیرایی مرداویج تعمیر و آماده کردند.. ابودلف و پسرش احراز کارگزاران معروف دربار بغداد در نواحی مرکزی ایران بودند و در اصفهان سراهای بسیار زیبا ساخته بودند که مهمترین ساختمانهای شهر به شمار می‌رفت و چون چندی متروک مانده بود حاجت به تعمیر داشت و این کاخها را به اینگونه تعمیر کردند تا مرداویج در بازگشت به اصفهان سرای شاهانه‌ای در اختیار داشته باشد. همین ‌که تعمیر کاخها به پایان رسید و گرداگرد آنها بستانهای زیبا فراهم شد مرداویج با چهل تا پنجاه هزار سپاهیان خود از همدان به راه افتاد و به اصفهان رسید و در آن کاخها جای گرفت و لشگریان وی در شهر پراکنده شدند. در سال 323 مرداویز وسیله فراهم می‌کرد که به سوی بغداد رود و تاج و تخت خلفای تازی را براندازد و خود به جای شاهنشاهان ساسانی در بغداد به تخت بنشیند و قصد او آن بود که زمستان آن سال بگذرد و پس از آن به این سفر شگفت آغاز کند. وی پی در پی دستور می‌فرستاد که هر چه زودتر طاق کسری و ایوان مدائن یعنی کاخ معروف شاهنشاهان ساسانی را در تیسفون تعمیر کنند و آن را به صورتیکه در زمان ساسانیان داشته است برگردانند تا چون بغداد را بگیرد و خلیفه را براندازد در زیر آن طاق مانند شاهان ساسانی بر تخت بنشیند. ولی غافل از آنکه خلیفه بیگانه الراضی‌باله و ناجوانمردانی که گرد او را گرفته و به طفیل او شکم و کیسه می‌انباشتند. سرانجام به حیله و خیانت نخواهد گذاشت وی مقصود خود را عملی کرده و بهار آن سال را به چشم ببیند مرداویز روز13 بهمن سال 323 در گرمابه به دنبال توطئه‌ای که به وسیله سران و غلامان ترک او ترتیب داده شده بود به قتل رسید.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 6 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 07:51 ب.ظ


اصفهان تا ابتدای قرن چهارم هجری در تحت سلطه خلفا باقی بود. در سال 319 هجری مرداویچ یا (مرداویز) پسر زیار که تابع حکمرانان علوی مازندران بوده و بعد علم طغیان برافراشته و خود را مستقل خوانده بود فرمانروای ری گردید و پس از زد وخوردهایی که با ماکان کاکی سردار دیلمی نمود طبرستان را ضمیمه قلمرو خود کرد و سه پسر بویه ماهیگیر به نام علی و حسن و احمد که در لشگر ماکان خدمت می‌کردند از این زمان به خدمت مرداویچ درآمدند. مرداویچ حکومت کرج را به علی داد و در همان سال یعنی 319 هجری جبال را فتح نمود بنابراین اصفهان نیز از ایالات جبال بود ضمیمه قلمرو او گردید خلیفه عباسی‌المقتدر حکومت وی را بر نواحی فتح شده به این شرط پذیرفت که مرداویچ اصفهان را تخلیه نماید ولی کمی بعد خلیقه به قتل رسید و مرداویچ اصفهان را در قلمرو خویش نگاهداشت.در سال 322 هجری خلیفه عباسی‌القاهر‌باله مرداویچ را به شرط اینکه اصفهان را ترک گوید بر سر کار خویش باقی گذاشت و مرداویج امر خلیفه را اطاعت نموده به برادرش (وشمگیر) حاکم اصفهان فرمان داد شهر را به فرستاده خلیفه واگذارد لکن در همین ایام القاهرباله از خلافت افتاد و مرداویچ بار دیگر اصفهان را در قلمرو خود نگاهداشت.مرداویچ قصد داشت ایران را از استیلای تازیان پاک کند و دوباره دستگاه شاهنشاهی ساسانیان را به جای خلافت خلفای بغداد در کنار دجله بگسترد. شکوه و هیبت او را، در دوره‌های اسلامی هیچیک از کشورگشایان ایران نداشتن


del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 6 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 07:51 ب.ظ

 تسلط عرب بر اصفهان
پس از انقراض دولت ساسانیان اصفهان نیز مانند سایر شهرهای ایران که تدریجا" تحت سلطه‌ی اعراب درآمد. پس از فتح نهاوند چون عمر متوجه شد که یزدگرد همواره در هر گوشه‌ای جنگلی به پا می‌کند لذا فرمان داد که قوای کوفه و بصره برای فتح بقیه ایران حرکت کنند. یزدگرد پس از شکست نهاوند به اصفهان آمد ولی در این شهر چندان قراری نگرفت و خارج شد. عمر به عبداله بن عتبان که از وجوه انصار و اشراف صحابه بود فرمان داد تا با قشونی به سمت اصفهان حرکت نماید به این ترتیب که عمر به مردم کوفه نوشت که (عمار یاسر) را به امارت و عبداله‌بن‌مسعود را به وزارت شما برقرار کردم عمار یاسر که به کوفه رسید نامه عمر را به عبداله‌بن‌عبداله‌بن‌عتیان داد که به شهر اصفهان حرکت کند عبداله به سوی اصفهان حرکت کرد و مقدمه‌الجیش قوای او به فرماندهی (عبداله‌بن‌ورقاء‌ریاحی) زودتر عازم اصفهان گردید. میمنه و میسره قشون نیز به دستو عمر به فرماندهی دو سردار یکی عصمت‌بن‌عبداله و دیگر عبداله‌بن‌ورقاء‌اسدی سپرده شد. در این موقع اصفهان دارای نیروی عظمی بود که تحت فمران (پاذوسپان) که اعراب او را فاذوسنان (زمام عمومی استانداران در دوره‌ی ساسانیان) گفته‌اند واقع شده بود. فرمانده قوای مدافع اصفهان (شهر برازجادویه) که مردی سالخورده بود عده زیادی از سپاهیان خود را آماده نبرد کرده بود و با اینکه پیر و ناتوان بود با عبداله‌بن‌ورقاء به جنگ تن به تن پرداخت و کشته شد و قوای او فرار کردند. شهر براز چون سالخورده بود اعراب او را (شیخ) می‌خواندند و به همین جهت محل جنگ او نیز (رستاق‌الشیخ) نامیده شد و این ام تا چند قرن بعد از او نیز باقی ماند.عبداله (جی) را که مشرق اصفهان امروز می‌باشد در محاصره گرفت. پاذوسپان اصفهان که عنوان شاه داشت از شهر خارج شده و در میدان جنگ به عبداله فرمانده کل قوای عرب پیامی فرستاد که بهتر آنست از سپاه من و تو کسی کشته نشود. تو شخصا"با من مبارزه کن اگر مرا کشتی که این سپاه تسلیم تو خواهد شد و اگر من تو را کشتم خود دانم و اعراب. عبداله که مرد شجاعی بود مبارزه را قبول نمود و چون دو سوار که یکی پاذوسپان اصفهان و دیگری عبداله‌بن‌عتیان بود روبروی یکدیگر قرار گرفتند پاذوسپان پرسید جنگ را من آغاز کنم یا تو. عبداله گفت تو شروع کن، پاذوسپان نیزه را به زین اسب فرو برد و زین و بند را از پشت اسب کند و سوار را بر زمین افکن. عبداله با چابکی بی‌نظیر برجست و دوباره بر اسب بی‌زین سوار شد پاذوسپان گفت من دلیری و مردانگی تو را آزمودم از اول نخواستم تو را بکشم والا نیزه را به سینه تو فرو می‌بردم اکنون که چنین دلیری از خود نشان دادی از کشتن تو دریغ دارم ما آماده صلح هستیم من به شهر برمی‌گردم و تو به سپاه خود برگزد و بدون خونریزی جنگ را خاتمه می‌دهیم بدان که سپاهیان من نیراندازان ماهر و قادر هستند. پاذوسپان به شهر برگشت و عبداله به سپاه خود ملحق شده شهر با عظمت اصفهان به تصرف اعراب داده شد و شرایط صلح و تسلیم منعقد گردید. .آغاز بنای اصفهان و شماره شهرها و روستاهای آن حافظ ابونعیم مورخ اصفهانی و از اعلام محدثین قرن چهارم هجری در یکی از تألیفات خود به نام(ذکر اخبار اصفهان) کیفیت توسعه شهر اصفهان را به شرح ذیل آورده است. اصفهان در ابتدا 120 فرسخ در 120 فرسخ بوده و حدودش از طرف همدان و ماه و نهاوند تا اطراف کرمان و از طرف ری و قوس تا اطراف نارس و خوزستان امتداد داشته است. اصفهان شامل سه استان (کوره یا ناحیه) و 30 روستا و 120 طسوج و 000/5 قریه (ده) و 7 شهر بوده که صاحب کتاب (اصفهان) این مطالب را با شرح و بسط و ذکر اسامی و حدود شهرها و دیه‌ها و سایر متعلقات نگاشته است. اسامی شهرها عبارتست از شهر (کهنه) (جار) (جی) (قه) (مهربن) (دررام) و شهر (سارویه)چهار شهر از این هفت شهر خراب شد و سه شهر دیگر یعنی (جی) و (مهربن) و (قه) تا ظهور اسلام بر جای ماند این شهرها مشتمل بر دو کوره (ده) و بیست و هفت روستا و سه هزار و سیصد و سیزده (دیه) بود آنکه عرب بدانها پانهاد و شهر (قه) از روستای جه تا و شهر (سارویه) از روستای کاشان خراب گشت.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 6 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 07:50 ب.ظ

اصفهان در دوره اشکانیان و سامانیان در عهد اشکانیان که حکومت ایران ملوک‌الطوایفی بود و بر قسمتهای مهم مملکت حکمرانی که لقب (شاه) داشت فرمانروایی می‌کرد، اصفهان هم قلمرو یکی از شاهان جزء و یا (ساتراپ) بوده است. پس از روی کار آمدن اردشیر بابکان مؤسس سلسله ساسانی آخرین پادشاه اشکانی اردوان از مدائن بصوب اصفهان متوجه شده و در حدود این شهر ساتراپ یا پادشاه جزء آن (شادشابور) را مقتول ساخته استان اصفهان را متصرف شده است. در دوره ساسانیان اصفهان محل سکونت و قلمرو نفوذ (واسپوهران) یا اعضای هفت خانواده بزرگ ایرانی که مشاغل عمده و مناسب سلطنتی را دارا بوده‌اند و مرسوم چنین بوده که حکمرانی مهمترین ناحیه ایران را به ولیعهد کشور می‌داده‌اند تا از آغاز به کشوربانی عادت کند. از مطالعه تاریخ دوره ساسانی چنین بر‌می‌آید که از این جهت دو ناحیه ارمنستان و اصفهان بر سایر نقاط کشور ترجیح داشته‌اند به این ترتیب که ولیعهد ایران در ضمن اینکه حکمران ناحیه‌ای از ارمنستان بوده، حکمرانی ناحیه اصفهان را هم داشته است یا اینکه ولیعهد حکمران قسمتی از ارمنستان و گاهی حکمران اصفهان می‌شده است.اصفهان مرکز تجمع سپاه و به منزله دژ مستحکمی در دوره ساسانی به شمار می‌رفته و شاید به همین جهت بوده است که یزدگرد سوّم آخرین پادشاه ساسانی پس از شکست (جلولاء) به فکر افتاد که مدتی در اصفهان به سر برد. ولی حمله سریع اعراب و پیشرفت شگرف آنان مانع انجام این مقصود گردید و یزدگرد به خراسان پناه برد و چنانکه معروف است در آسیابی به قبل رسید.از آثار دوره ساسانی در اصفهان دو سر ستون به دست آمده است که هر دو دارای نقوش برجسته است.محل پیدایش دو سر ستون مزبور معلوم نیست و در حال حاضر یکی از آنها که سالم است به موزه ایران باستان در تهران انتقال داده شده و دیگری که در یکی از گوشه‌های آن شکستگی دارد در عمارت چلستون اصفهان موجود است.از دیگر آثار دوره سامانیان آتشگاه اصفهان و پل شهرستان است.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
دوشنبه 6 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 07:46 ب.ظ

در ابتدای کلامم در خصوص دو مسجد معروف محله قینان به نقل از کتاب مزارات اصفهان  نوشته سیّدمصلح الدین مهدوی مطالبی را نقل می کنم.

صفحه ۳۲۹ از کتاب

حسین آباد، مارنان، قِیّنان، فرح‌آباد، سعادت‌آباد و هزارجریب و... (قسمت جنوبی رودخانه زاینده‌رود).

قِیْنان(1) از مادی نایج سه سهم می‌برد و آن غیر از فینان (به فاء موحده) می‌باشد که از مادی نایج نیم سهم می‌برد. قینان بر وزن فنجان است.

ابومنصور پسر بزرگ امید در وصف مارنان و قینان می‌کوید:

«صَقیاً لِقَریة ماربانانَ اِلی               باب الْمدینهِ مَقسمُ الانهار

قَینان رَیّان اَنیق زاهـــر                   غَضَّ النّوائب جَنَة الزّوار»

(تاریخ اصفهان و ری، ص110)

در مسجد قینان علی المشهور قبر یکی از پیغمبران بنی‌اسرائیل (یا یکی از احبار آنان) قرار داشته که اکنون اثری از قبر ظاهر نیست و در سال‌های اخیر نام مسجد قینان را نیز تغییر دادند.(2)

در کتاب‌های تاریخ انبیاء علیهم‌السلام می‌نویسند که: قینان فرزندانوش بن شیث بن آدم ابوالبشر علیه‌السلام بوده که بعد از فوت پدر نبوت یافته و عمر زیادی کرده است. آیا قینان ماربین و قینان فرزند انوش بن شیث یک نفر است یا دو نفر معلوم نیست و احتمال تعدد بیشتر است. در هر حال معروف آن است که در اصفهان و مزار تخت فولاد و دیگر مزارات، قریب سیصدنفر از پیغمبران و احبار یهود مدفون می‌باشند که عموماً قبور آنان غیر معروف است.

..........................................................................................................................

1- قِیْنان اکنون در جنوب پل مارنان و شمال محله جلفا و حد فاصل خیابان نظر شرقی، سه راه نر و خیابان خاقانی و در شرق محله مارنان قرار دارد.

2- در محله قینان دو مسجد به نام قینان مشهور بوده است. یکی به نام مهدویه واقع در خیابان خاقانی کوچه مهدویه می‌باشد که منظور مرحوم مهدوی همین مسجد است. دیگر مسجد محمدیه واقع در خیابان نظر غربی کوچه قینان که اکنون تابلو آن به نام خلیفه سلطانی است.

 

صفحه ۳۳۹ از کتاب

امامزاده محمد(مارنان)

در محله مارنان، که گاهی آن جا را ماربانان گفته و نوشته‌اند و در زمان‌های گذشته از دهات اصفهان بوده و در جنوب غربی شهر در ناحیه برزرود قرار دارد و خیابان وحید از وسط آن می‌گذرد و از شمال به پل معروف مارنان و از جنوب به فرح‌آباد و از سمت مشرق به جلفا و حسین‌آباد و از سمت مغرب به قریه دستگرد خیار محدود است، در محل سه راه خیابان وجید و خیابان نظر غربی، امامزاده‌ای است به نام: شاهزاده محمد، از امامزادگان معتبر و مورد توجه و عنایت مردم دیندار و در عهد سلاطین صفویه بسیار معتبر و از مقابر بزرگان بوده است.

نسب امامزاده بر حسب مشهور، محمدبن زیدبنالحسن بن علی بن ابی‌طالب علیهم‌السلام می‌باشد. صحن امامزاده نسبتاً بزرگ و در اطراف آن جرات زیادی با درها و ارسی‌های مشبک عهد صفوی و در آن اطاق‌ها، قبور عده‌ای از مشاهیر عهد صفوی بود که متأسفانه در سال‌های اخیر از روی عدم توجه، آن همه آثار نفیس را خراب کرده و مدرسه جدید بنا کردند و ثابت شد که اولاد و اعقاب ائمه معصومین علیهم‌السلام همان‌گونه که در زمان حیات مظلوم بوده و آنان را دشمنان خاندان پیغمبراکرم اذیت و آزار می‌رسانیده و شهید می‌کردند قبور و مزارات آنان نیز به وسیله مدعیان دوستی آنان منهدم و خراب می‌شود. امامزاده دارای بقعه و ضریح نفیسی می‌باشد.

بعضی از منسوبین به این محل: در قرن سوم و چهارم هجری، جمعی از محدّثین اصفهان از این دهکده بوده‌اند [که عبارتند از:]

1- احمدبن تاجیکه [ماربانانی] از محدّثین، متوفی به سال 271هـ (ص123، جلد یکم، ذکر اخبار اصبهان).

2- احمدبن رستم ابوعلی ماربانانی اصفهانی، متوفی به سال 291هـ.ق. از مأمورین دستگاه سلطنت بوده است (ص264کتاب: آثار ملی اصفهان به نقل از ص79، جلد سوم، اللباب فی تهذیب الانساب).

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
چهارشنبه 1 خرداد‌ماه سال 1387 ساعت 04:47 ب.ظ

اینجا اصفهان است .

اینجا اصفهانِ ایران است.

اینجا اصفهانِ کل دنیاست.

del.icio.us  digg  newsvine  furl  Y!  smarking  segnalo
<<    1       2       3       4   
<<    1       2       3       4